Σημειώματα για το κενό υποκειμένου στην Ελλάδα
Διαβάστε τα προηγούμενα Μέρος Α’, Μέρος Β΄, Μέρος Γ΄
Στο τρίτο σημείωμα αναφερθήκαμε στην ουσία της Πολιτικής σε αντιπαραβολή με την πολιτική και την «παράγκα της», δηλαδή την πολιτική όπως μας προσφέρεται σήμερα στη χώρα μας, και κάναμε κάποια νύξη για τις έννοιες «πολιτικό κίνημα» και «πολιτικός αγώνας». Καταλήγαμε δε πως στο επόμενο σημείωμα θα ασχοληθούμε με «τους αγώνες, τα κινήματα, τα ρήγματα» στην παρούσα φάση, και τη σχέση τους με το ζήτημα του Υποκειμένου για την αντιμετώπιση του Υπαρξιακού Προβλήματος της χώρας μας.
Χρήσιμη υπενθύμιση
Δεν ζούμε σε μια ιδανική κατάσταση που με κάποιους μηχανισμούς ή θεσμούς αυτορυθμίζεται προς το καλύτερο ή προς το προοδευτικότερο παρά τις αναπόφευκτες φύρες, που μπορεί να προκαλούνται από φορτωμένες από το παρελθόν «κακοδαιμονίες», τις οποίες πρέπει να ξεπεράσουμε με όλα τα σύγχρονα «όπλα» διαχείρισης, επικοινωνίας, εκσυγχρονισμού, ανατροφοδότησης, ισορροπίας.
Αντίθετα, ζούμε σε μια κατάσταση και ένα σύστημα όπου υπάρχουν κυρίαρχοι και κυριαρχούμενοι, ταξικές αντιθέσεις, κράτος, εξουσία, συσχετισμός δυνάμεων, κυρίαρχη ιδεολογία και πολλά άλλα τέτοιας υφής (και επιπλέον, βιώνουμε γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, πολέμους, προσφυγικά ρεύματα, ψηφιακό μετασχηματισμό, αναδιαρθρώσεις). Επίσης δεν πρέπει να ξεχνάμε πώς ζούμε στην 3η δεκαετία του 21ου αιώνα, και όχι στις δυο-τρεις πρώτες του 20ού αιώνα. Και βεβαίως τελούμε σε μια περίοδο στην οποία βλέπουμε όλα τα αποτελέσματα μιας αντεπανάστασης διαρκείας (που ξεκινά με την παγκόσμια κρίση της δεκαετίας του 1970 και συνεχίζεται), παρά τα σκιρτήματα ώστε να βγούμε από τη «γυμνή μετάβαση» που αυτή επιβάλλει.
Επειδή όμως βρισκόμαστε σε μια μεταιχμιακή εποχή, αυτό δεν σημαίνει καθόλου ότι πολλά από τα ζητήματα που μπορούν να ονομαστούν στοιχεία πολιτικής επιστήμης δεν ισχύουν. Και πρώτα από όλα –ένα από τα κεντρικά– ο συσχετισμός δύναμης σε όλα τα επίπεδα: πολιτικό, οικονομικό, πολιτιστικό-ιδεολογικό, στρατιωτικό. Η σημερινή εξουσία είναι η συμπύκνωση του συνολικού συσχετισμού δύναμης και των τροποποιήσεων που γίνονται στη μια ή την άλλη κατεύθυνση στο πεδίο αυτό.
Δεύτερο κομβικό στοιχείο είναι το μαζικό στοιχείο ως κεντρικό και θεμελιακό ζήτημα της σύγχρονης πολιτικής (ή Πολιτικής). Η λέξη «μάζα» ή και το επίθετο «μαζικός» προκαλούν σήμερα, που κυριαρχεί μια μετανεωτερική συνθήκη, επιφύλαξη. Ίσως το άτομο, η ιδιαιτερότητα του κάθε ανθρώπου να συνθλίβεται ή να ακυρώνεται μέσα στην έννοια «μάζα». Πολύ περισσότερο στη σημερινή διαδικτυακή-ψηφιακή πραγματικότητα, η χρήση της έννοιας «μάζες» ή και «μαζικό κίνημα» δεν μπορεί να σταθεί ικανοποιητικά. Για να γίνει πιο εμφανές αυτό, ας θέσουμε ένα ερώτημα: έχει νόημα σήμερα να γίνεται λόγος για «λαϊκό κίνημα»; Ή αυτό είναι μια ρετρό έννοια που ίσως κάτι να έλεγε στον 20ό αιώνα αλλά πλέον έχει ξεπεραστεί κατά πολύ;
Ας παραδεχτούμε σε πρώτο επίπεδο πως υπάρχει ένα πραγματικό ζήτημα: η χρήση όρων που γεννήθηκαν σε μια προηγούμενη πραγματικότητα, όταν χρησιμοποιούνται σε ένα νέο περιβάλλον που έχει διαμορφωθεί ή διαμορφώνεται, προκαλεί συγχύσεις. Επομένως μένει να επαναπροσδιορίσουμε όρους και ουσία, και να δούμε αν κάποιοι αντέχουν στη σημερινή πραγματικότητα, ή τι συμπληρώσεις χρειάζονται, και ποιες άλλες μεταβατικές ή νέες έννοιες είναι αναγκαίες.
Όλα ξεκινούν από τις αντιθέσεις, τις ανάγκες, την κίνηση
Δεν υπάρχει καμία «πραγματικότητα» που να μην διαπερνιέται από αντιθέσεις (αυτές είναι η κινητήρια δύναμη όλων των τροποποιήσεων σε όποια κατεύθυνση), στην οποία να μην ξεπηδούν ανάγκες που έχουν ανταγωνιστικό χαρακτήρα (μέσα σε μια ανταγωνιστική κοινωνία). Και φυσικά δεν υπάρχει καμία «πραγματικότητα» που να μην διαπερνιέται από την «κίνηση» την οποία προκαλούν οι αντιθέσεις και οι ανάγκες. Δεν υπάρχει σε καμία κοινωνία (σε καμία πραγματικότητα) ακινησία.
Η λέξη «κίνημα» πρόδηλα έχει σχέση με την «κίνηση». Εκφράζει την προσπάθεια ενός συνόλου να πετύχει κάποιο μερικό ή γενικό στόχο, να ικανοποιήσει κάποια ανάγκη κ.λπ. (υπάρχει βέβαια και η χρήση του όρου «κίνημα» για κινήσεις του στρατού, δηλαδή ο όρος δεν έχει πάντα προοδευτικό πρόσημο). Θέλω όμως να επισημάνω τη σχέση της λέξης (έννοιας) κίνημα, όταν μιλάμε για αγώνες-προσπάθειες για ό,τι ενσωματώνει-προϋποθέτει-προοιωνίζει-θέτει την ανάγκη κίνησης, κινητοποίησης, ενεργοποίησης των ανθρώπων που επιδιώκουν κάποιο στόχο ή έχουν κάποιο πρόβλημα το οποίο πρέπει να επιλυθεί. Η «κίνηση» προς έναν στόχο: αυτό είναι το βασικό στοιχείο σε κάθε προσπάθεια.
Γιατί και από πότε χρησιμοποιείται ο όρος «μάζες» ή ο προσδιορισμός «μαζικό κίνημα»; Η έννοια του «μαζικού κινήματος» αναφέρεται σε μια συλλογική κινητοποίηση μεγάλου αριθμού ανθρώπων γύρω από κοινά αιτήματα, αξίες ή στόχους. Συνήθως εμφανίζεται όταν κοινωνικές ομάδες αισθάνονται ότι υπάρχει ανάγκη αλλαγής – κοινωνικής, οικονομικής, πολιτικής ή πολιτισμικής. Ο όρος «μαζικό» απέκτησε ιδιαίτερη σημασία στον 20ό αιώνα, επειδή τότε εμφανίστηκαν ιστορικά φαινόμενα πρωτόγνωρης κλίμακας: μαζική πολιτική συμμετοχή, μαζικά κόμματα, μαζική παραγωγή, μαζική επικοινωνία και μαζικοί πόλεμοι. Η ίδια η κοινωνία έγινε «κοινωνία μαζών».
Μέχρι τον 19ο αιώνα, η πολιτική συμμετοχή ήταν σχετικά περιορισμένη: δικαίωμα ψήφου είχαν λίγοι, τα κόμματα ήταν μικρές ελίτ, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν συμμετείχαν οργανωμένα στην πολιτική. Με τη βιομηχανική ανάπτυξη όμως αλλάζουν πολλά: δημιουργείται μεγάλη εργατική τάξη στις πόλεις, αυξάνεται η μόρφωση και ο αλφαβητισμός, εμφανίζεται ο μαζικός Τύπος, αναπτύσσονται συνδικάτα και κόμματα, επεκτείνεται η καθολική ψήφος. Με μια έννοια, εκατομμύρια άνθρωποι μπαίνουν για πρώτη φορά ενεργά στην πολιτική ζωή.
Η «πολιτική των μαζών»
Στον 20ό αιώνα τα σοσιαλιστικά και εργατικά κόμματα γίνονται μαζικά κόμματα, τα συνδικάτα αποκτούν εκατομμύρια μέλη, οι διαδηλώσεις και οι απεργίες παίρνουν τεράστια κλίμακα, η πολιτική κινητοποίηση γίνεται συνεχής. Ο όρος «μαζικό» δεν σημαίνει απλώς «πολύς κόσμος»: δίνει έμφαση στην ιστορική είσοδο των ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων στη δημόσια και πολιτική δράση.
Μέσα από την επίδραση αναδιαρθρώσεων, επαναστάσεων, μεγάλων πολέμων, μεγάλων κινημάτων εμφανίζονται τα μαζικά κόμματα, η μαζική προπαγάνδα, η μαζική κουλτούρα, τα μαζικά κινήματα νεολαίας, καθώς και ο «μαζικός άνθρωπος» όπως τον περιγράφει η κοινωνική θεωρία.
Με αυτήν την έννοια, ο όρος «μαζικό» απέκτησε θετική και στρατηγική σημασία. Με την αναφορά σε «μαζικό κόμμα» εννοούνταν ένα κόμμα με βαθιές κοινωνικές ρίζες, ως «μαζική γραμμή» εννοούνταν η σύνδεση με τις ανάγκες του λαού, και ως «μαζικοί αγώνες» εννοούνταν πάντα η συμμετοχή πλατιών στρωμάτων και όχι μικρών ομάδων.
Όσες αλλαγές και αν έχουν γίνει, ο όρος παραμένει σημαντικός επειδή –ακόμη και σήμερα– όταν λέμε ότι κάτι είναι «μαζικό», συνήθως εννοούμε ότι έχει κοινωνικό βάθος, δεν περιορίζεται σε μικρές πρωτοπορίες, διαθέτει ευρεία συμμετοχή και απήχηση. Εν τέλει οδηγεί σε μια μορφή πολιτικής νομιμοποίησης (υποχρεώνονται όλοι να το λάβουν υπόψη τους) και διαθέτει πραγματική δύναμη για να παράξει αποτελέσματα ή να τροποποιήσει συσχετισμούς σε όλους τους χώρους όπου δραστηριοποιείται.
Επομένως η συνθήκη της μαζικότητας των αγώνων, των κινημάτων ή των πολιτικοκοινωνικών ρηγμάτων είναι ξεπερασμένη, ή παραμένει άκρως απαραίτητη και στις σημερινές συνθήκες;
Μαζικό πολιτικό κίνημα
Ο όρος «μαζικό πολιτικό κίνημα» εκφράζει κάτι διαφορετικό, με την έννοια ότι εστιάζει πιο συγκεκριμένα στην ανάγκη μια πολιτικής αλλαγής. Ένα «μαζικό πολιτικό κίνημα» είναι μια οργανωμένη ή ημιοργανωμένη συλλογική κινητοποίηση μεγάλου αριθμού ανθρώπων με άμεσο πολιτικό στόχο. Επιδιώκει να αλλάξει την εξουσία, το κράτος, τους θεσμούς, τη νομοθεσία, συνολικά τον πολιτικό συσχετισμό δύναμης. Επιδιώκει μια πολιτική αλλαγή που ίσως πάρει και βαθύτερο κοινωνικό περιεχόμενο. Το μαζικό πολιτικό κίνημα χαρακτηρίζεται από:
α) Μεγάλη συμμετοχή ευρύτατων κοινωνικών στρωμάτων (εργαζόμενοι, νεολαία, κοινωνικές ομάδες, πολίτες με κοινά αιτήματα). Είναι κίνημα με μεγάλη κοινωνική έκταση και εμβέλεια, και φυσικά με δημόσια βαρύτητα
β) Το γεγονός ότι θέτει συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους. Δεν αφορά ξεχωριστά επιμέρους κοινωνικά αιτήματα. Επιδιώκει με έμφαση πολιτική αλλαγή, μεγάλες μεταρρυθμίσεις, αλλαγή κυβέρνησης, αλλαγή καθεστώτος, εθνική ανεξαρτησία, διεύρυνση δικαιωμάτων, αιτήματα κοινωνικού μετασχηματισμού και μετάβασης.
γ) Συλλογική δράση που εκφράζεται μέσα από διαδηλώσεις, απεργίες, συνελεύσεις, νέες δομές και μορφές οργάνωσης (μπλόκα, πλατείες κ.λπ.), καταλήψεις, μεγάλες καμπάνιες, λαϊκές οργανώσεις που συμμετέχουν σαν τμήματά του.
δ) Το γεγονός ότι προβάλλει μια κοινή πολιτική ταυτότητα ως συλλογικό υποκείμενο, εμφανίζεται ως ένα «εμείς», δημιουργώντας όρους συνείδησης για μια κοινή υπόθεση και ενός κοινού αγώνα.
Η τρέχουσα αντίληψη περί «πολιτικής» έχει τη μορφή κόμματος και συμμετοχής στις εκλογικές διαδικασίες. Όμως το μαζικό πολιτικό κίνημα δεν είναι απαραίτητα κόμμα. Τίποτα δεν αποκλείει ένα μαζικό πολιτικό κίνημα να στηρίζει ένα κόμμα, ή να δημιουργήσει κόμμα, ή να πιέζει κόμματα, ή να παραμένει ανεξάρτητο.
Το ερώτημα παραμένει: Χρειαζόμαστε ή όχι σήμερα ένα Μαζικό Πολιτικό Κίνημα; Αν ναι, με ποιους στόχους; Και τι κάνουμε για αυτό;
Η σημερινή πραγματικότητα σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο
Οι αλλαγές που έχουν επέλθει στην παραγωγή, την κοινωνία, τη διαχείριση, την πολιτική ζωή, την επικοινωνία, τον πολιτισμό, με δυο λόγια σε όλες τις σφαίρες της υλικής και πνευματικής πραγματικότητας (ακόμα και στο επίπεδο του συμβολισμού), είναι πολύ μεγάλες και βαθιές. Η μετανεωτερική συνθήκη, ο πραγματικός και συμβολικός κατακερματισμός που επιφέρει, η κυριαρχία της εικόνας και των παραστάσεων σε βάρος των εννοιών, ο απόλυτος σχετικισμός, η σύμπλεξη του εμπειρισμού-θετικισμού με κάθε λογής ανορθολογικές θεωρήσεις, ο πραγματισμός και το μηδενιστικό ναρκισσευόμενο άτομο (σχεδόν σε σχιζοειδή κατάσταση ακόμα και με τον εαυτό του), οι σύγχρονες συνθήκες «διαβίωσης» μέσα στις μεγαλουπόλεις, ο καταναλωτισμός και τα πρότυπα που επιβάλλει, τέλος και όλοι οι σύγχρονοι μηχανισμοί αποικιοποίησης της συνείδησης, δεν αποτελούν απλά ένα νέο ντεκόρ. Τροποποιούν όλες τις σχέσεις συνύπαρξης των ανθρώπων και μεγιστοποιούν την απόσταση από το δημόσιο, η εξουσία υπερσυγκεντρώνεται (δίνοντας την υποψία ότι διαχέεται με την ψηφιοποίηση και την «συμμετοχή»), το κράτος «διαχέεται», ενώ και η παραγωγική διαδικασία έχει υποστεί μεγάλες τροποποιήσεις.
Ο κατακερματισμός, η ακύρωση του συλλογικού και του δημόσιου, ο εγκλεισμός στον «εαυτό» και μόνον, το άδειασμα κάθε έννοιας πολίτη και συμμετοχής, όλα αυτά επιδρούν σαφέστατα στην πολιτική διαδικασία. Δημιουργούν τεράστιες δυσκολίες για την εκπόνηση, έκφραση και πραγματοποίηση της Πολιτικής. Δηλαδή της Πολιτικής (με κεφαλαίο Π) που έχει την ικανότητα να ενώνει, να συνθέτει, να παράγει αντιθετική Γνώση, να εκφράζει τα συμφέροντα των υποτελών τάξεων και στρωμάτων της σημερινής κοινωνίας, να δημιουργεί ορίζοντα, στόχους και όραμα μιας άλλης κοινωνικής οργάνωσης και ζωής.
Είναι εφικτή στον σημερινό κοινωνικό ακρωτηριασμό-λοβοτομή μια νέα Πολιτική που να δίνει Νόημα, Σημασία και Όραμα; Το ερώτημα θα μπορούσε να τεθεί και αλλιώς: Είναι μήπως αναγκαία; Είναι αναγκαία ως συνθήκη για να απαντηθούν δύο κεντρικά και αλληλοτροφοδοτούμενα ζητήματα, δηλαδή το κενό Υποκειμένου και το Υπαρξιακό Πρόβλημα της χώρας;
Μια παρένθεση με σημασία
Στη σημερινή Ελλάδα, από το 2010 μέχρι το 2026 που διανύουμε, είχαμε αγώνες, κινήματα και ρήγματα μέσα στην ελληνική κοινωνία. Αγώνες σκόρπιους, μεγάλους και μικρούς, που ένωσαν χιλιάδες ανθρώπους. Κινήματα μαζικά, μεγάλα, όπως το αντιμνημονιακό και των Τεμπών, ή το αγροτικό. Και βαθιά ρήγματα απέναντι στο πολιτικό σύστημα, στον παλιό δικομματισμό, στο καθεστώς των Μνημονίων (Χίλτον, τρόικα κ.λπ.), στη «δικαιοσύνη», στα μπαζώματα, στα ΜΜΕ και τον ρόλο τους. Υπήρξε στον αέρα, στην ατμόσφαιρα αλλά και σε κάθε γωνιά της χώρας ένα ρεύμα διαθεσιμότητας, και σε πολλές περιστάσεις αλληλεγγύης (οικογενειακής και συλλογικής). Παρόλο που η κοινωνία μετά το 1990 δεν μοιάζει με την κοινωνία της δεκαετίας του 1970, και σήμερα είναι σε χειρότερη κατάσταση (πνευματικά, ιδεολογικά, συλλογικά, σε βαθμούς ανθρωπιάς και στάσης), έδειξε ότι διαθέτει ακόμα αντισώματα και βαθμούς κοινωνικής διαθεσιμότητας. Σε ορισμένες στιγμές έκανε και άλλες επιλογές, ξεχωριστές από τις συνηθισμένες.
Τι έλειψε; Τι δεν υπήρξε, και γιατί; Το ερώτημα δεν έχει απαντηθεί επαρκώς. Πολλοί το αποδίδουν σε μια έμφυτη τάση του Έλληνα προς τη διχόνοια, την ανικανότητα να χτίσει, να έχει έναν σχεδιασμό που να τον ακολουθεί. Το τραγούδι λέει «πάντα ευκολόπιστος και πάντα προδομένος». Ούτε αυτό εξηγεί το όλον του προβλήματος. Ο Σαββόπουλος στις καλές του στιγμές είχε πει πως «φταίει και ο λαός που είναι μαραζιάρης».
Σε θεωρητικό επίπεδο, και σε διαφορετικές φάσεις, οι Μοσκώφ, Κονδύλης, Καστοριάδης και Τσουκαλάς έχουν συνεισφέρει απαντήσεις ή οπτικές προσέγγισης αυτών των βαθιών ζητημάτων. Μιλώντας όμως πολιτικά, από το 2010 και ύστερα δεν επιχειρήθηκε να δοθεί μια πιο συνολική απάντηση. Οι δύο εγκαταλείψεις για τις οποίες κάναμε λόγο στο προηγούμενο σημείωμα (την εγκατάλειψη –από όλους– της θέσης για εξαρτημένη μεταπρατική Ελλάδα, και την εγκατάλειψη –από όλους πάλι– του κοινωνικού ζητήματος) δίνουν ένα πρόσφορο νήμα ερμηνείας των όσων έγιναν, αλλά επισημαίνουν σε δεύτερο επίπεδο και τα ακόλουθα:
– Πρώτον, βοά η έλλειψη θεωρίας για το πώς εξελίσσεται ο μεταπρατισμός και η εξάρτηση σε συνθήκες παγκοσμιοποιημένου –και γεωπολιτικά– ψηφιακά ρευστού χώρου∙ βοά η έλλειψη θεωρίας και ανάλυσης του κοινωνικού ζητήματος στην Ελλάδα στις σύγχρονες συνθήκες (κάποτε γίνονταν μελέτες για την κοινωνική και ταξική διάρθρωση της ελληνικής κοινωνίας, τώρα σιωπή νεκρική για τέτοια ζητήματα).
– Δεύτερον, δεν υπάρχει καμία αναγνώριση, μετά τη Χρεοκοπία του 2010, του μεγάλου Υπαρξιακού Προβλήματος της χώρας και όλων των παραγόντων που το συνθέτουν. Όλοι κάνουν πολιτική (με πολύ μικρό π) για να υπάρχουν, για να μπουν στη Βουλή, για να αυξήσουν ένα ποσοστό, για να αναπαραχθούν, για να έχουν την κρατική επιδότηση, για να συμμετέχουν σε προγράμματα και δουλειές (η «Βραχμανική αριστερά» δεν περιορίζεται μόνο στην κεντροαριστερή εκδοχή της, αγγίζει πολύ και εξωκοινοβουλευτικούς χώρους). Παράλληλα οι κάθε λογής «πρωτοβουλίες για» δίνουν και παίρνουν, μαζί με ενώσεις, διασπάσεις, πεσίματα, ανταγωνισμούς, λυκοσυμμαχίες εκλογικές που διαλύονται την επόμενη μέρα κ.ο.κ.
– Τρίτον, εκδηλώνονται σκόρπιοι αγώνες και αντιστάσεις που δεν συντίθενται σε ένα ενιαίο πλαίσιο. Επαναλαμβάνονται οι κατακερματισμοί προσπαθειών, ξεσπούν κινήματα που εκφράζονται για ένα διάστημα και μετά υποχωρούν. Τι λείπει με έμφαση; Η εκτίμηση του πραγματικού συσχετισμού δυνάμεων και η απόφαση να κινηθεί κανείς για την τροποποίησή του. Ε, λοιπόν, η τροποποίησή του είναι ζήτημα μεγάλων ακροατηρίων, μεγάλων κινημάτων, μαζικού κινήματος και μαζικού πολιτικού κινήματος. Και επομένως πιο συνολικής, πιο συνθετικής οπτικής.
***
Πλάι σε όλους αυτούς τους όρους να θέσουμε και το γενικότερο ιδεολογικό φόντο: Μπλοκαρισμένη κοινωνία – μπλοκαρισμένο άτομο – μπλοκαρισμένο πολιτικό σύστημα. Επενέργεια, πάνω στο φόντο αυτό, όλων των ηττών, που δεν είναι λίγες (διεθνείς ήττες, αλλά και εγχώριες ήττες μεγάλων κινημάτων και ελπίδων). Μένει ένα αίσθημα ανημπόριας και καθήλωσης. Έτσι παράγεται και ένα ιδεολογικό μπλοκάρισμα. Μπροστά μας έχουμε ένα ατέρμονο και αναλλοίωτο επί της ουσίας «παρόν». Δεν υπάρχει καλύτερο μέλλον. Δεν μπορεί καμία μεγάλη ιδέα να τροποποιήσει αυτή τη συνθήκη. Επομένως θα προσαρμοστούμε σε αυτό που μπορούμε. Θα δραπετεύουμε με τις «πρωτοβουλίες» που θα τις εκθειάζουμε, τον μερικό ακτιβισμό, τη διαδικτυακή συμμετοχή…
Η ανάγκη απάντησης του κενού Υποκειμένου και του Υπαρξιακού Προβλήματος της χώρας δεν μπορεί να μείνει σε αυτό το πεδίο, του «υπάρχοντος». Χρειάζεται μια Πολιτική υπέρβαση που να εμπεριέχει οπωσδήποτε την οραματική προβολή και να επιδιώκει μια πραγματική ενότητα πάνω στη βάση του Στόχου, του Σκοπού, του Νοήματος.
Η Πολιτική πρέπει, επιβάλλεται, να είναι Ποιητική!
