Συνέχεια της συζήτησης στο Κόκκινο 105.5 με τον Δημήτρη Δαμασκηνό, συγγραφέα-επιμελητή του βιβλίου «Χαράλαμπος Ρούπας – Πιστός στον μαύρο σκούφο μέχρι τέλους» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Παρασκήνιο. (Διαβάστε το Μέρος Α’)
Στ. Ελλ.
Στέλιος Ελληνιάδης: Από όλες τις κοινωνίες που έμειναν εξαρτημένες δεν πρόκοψε καμία εκτός από μερικές που επιλέχθηκαν σαν προχωρημένα οχυρά της αποικιοκρατίας όπως η Νότια Κορέα και το Ισραήλ. Εκατοντάδες αποικίες κρατήθηκαν συνειδητά από τους αποικιοκράτες, όποιοι κι αν ήταν, Άγγλοι, Γάλλοι, Γερμανοί, Πορτογάλοι, Ισπανοί, Ολλανδοί, Βέλγοι, Αμερικάνοι, σε ισόβια υπανάπτυξη. Εμείς αγωνιζόμαστε από το 1821 χωρίς να καταφέρουμε να τους διώξουμε. Μετά τους Οθωμανούς ήρθαν οι Βαυαροί και οι υπόλοιποι δυνάστες. Και η δεύτερη ηρωική προσπάθεια στη δεκαετία του 1940 πληρώθηκε πάρα πολύ ακριβά. Οι άνθρωποι που αγωνίστηκαν πετσοκόφτηκαν στην κυριολεξία ή σύρθηκαν για πολλά χρόνια σε φυλακές και εξορίες…
Και ο Χαράλαμπος Ρούπας βασανίστηκε σε παλιά κάστρα, ερείπια τα οποία έγιναν φυλακές γεμάτες αρουραίους, φίδια και μούχλα.
Δημήτρης Δαμασκηνός: Του Αργοστολίου ήταν χτισμένη με μαλτεζόπλακες οι οποίες γκρεμίστηκαν στο σεισμό της Κεφαλονιάς και ευτυχώς που είχε εκκενωθεί την τελευταία στιγμή η φυλακή γιατί και οι φυλακισμένοι πολιτικοί κρατούμενοι θα είχαν βρει τραγικό θάνατο.
Σ.Ε.: Μήπως το κάστρο της Ακροναυπλίας ήταν κατάλληλο για μακρόχρονο εγκλεισμό;
Δ.Δ.: Στο Ιτζεδίν, στα Χανιά, δεν υπήρχε τρεχούμενο νερό! Ένας κρατούμενος έπρεπε να πάρει έναν γκαζοτενεκέ 17 λίτρων για να κάνει ό,τι μπορούσε στη διάρκεια της μέρας, να πλύνει τα ρούχα του, να πιει, να καθαρίσει το χώρο του.
Σ.Ε.: Συνήθως ούτε τουαλέτες υπήρχαν στα κελιά!
Δ.Δ.: Υπήρχαν τουαλέτες σε ένα σημείο των θαλάμων που ζούσαν πάνω από 60-80 αγωνιστές κρατούμενοι. Μύριζαν απαίσια, συνθήκες υγιεινής άθλιες και το συσσίτιο ήταν πείνας.
Πέθαιναν αβοήθητοι
Σ.Ε.: Όταν έπιασα δουλειά στη δισκογραφική «Λύρα», το 1972, υπεύθυνος στην αποθήκη -προς τιμήν του Αλέκου Πατσιφά και του Κυριάκου Μαραβέλια που είχαν την εταιρεία- ήταν ο Κώστας Ασωνίτης ο οποίος είχε κάνει κοντά 20 χρόνια φυλακή! Κανονικοί άνθρωποι, βιοπαλαιστές ή φοιτητές που κάθισαν στα άθλια κάτεργα επειδή αγωνίστηκαν για να διώξουν τους κατακτητές! Τι να μας πουν οι δοσίλογοι; Καμία επιείκεια για τα καθάρματα!
Δ.Δ.: Εννοείται. Θέλω να επισημάνω ότι η Χούντα έπεσε σε ένα σημείο που το χωράφι είχε ήδη λιπανθεί όσον αφορά τα ζητήματα της καταστολής. Δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι το 1949 μέχρι το 1967 υπήρχε πραγματική δημοκρατία στην Ελλάδα όταν χρειαζόταν χαρτί κοινωνικών φρονημάτων ακόμα και για να παντρευτείς ένα στρατιωτικό, όχι να διοριστείς στο δημόσιο.
Σ.Ε.: 10 χρόνια δεν έδιναν άδεια οδήγησης στον δημοφιλή Καζαντζίδη που δεν είχε και καμιά τρομερή αντιστασιακή δράση.
Δ.Δ.: Αυτό εξηγεί και πολλά πράγματα για τη φύση της σημερινής κατάστασης. Οι περισσότεροι βγήκαν από τις φυλακές σακατεμένοι σωματικά και ψυχολογικά. Η ιατρική και φαρμακευτική περίθαλψη ήταν αστεία, πέθαιναν από καρδιοπάθειες ή εγκεφαλικά που θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με κατάλληλη αγωγή.
Σ.Ε.: Από νεφρική ανεπάρκεια και φυματίωση…
Δ.Δ.: Να μην ξεχνάμε ότι και η διοίκηση των φυλακών ακολουθούσε πολιτική απομόνωσης, τρομοκρατίας, ελέγχου της αλληλογραφίας, έκλεινε στα πειθαρχία, μοίραζε ποινές, δεν ήταν εκδρομή στην εξοχή η διαμονή στις φυλακές για ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.
Οι αγωνιστές που έκαναν δέκα, δώδεκα, δεκαπέντε, δεκαοχτώ χρόνια στις φυλακές, όπως ο Ρούπας, γύριζαν από φυλακή σε φυλακή γιατί αυτή ήταν η πολιτική του κράτους. Συνήθως δεν τους άφηναν να μείνουν σε ένα μέρος πάνω από δύο-τρία χρόνια γιατί αποκτούσαν δεσμούς μεταξύ τους δημιουργώντας τις ομάδες συμβίωσης πολιτικών κρατουμένων, άρα μπορούσαν να διατυπώσουν καλύτερα τα αιτήματά τους για να έχουν ένα καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης απέναντι στις αυθαιρεσίες της διοίκησης. Αλλά και για να μην συνδέονται με τις δημοκρατικές οργανώσεις στον τόπο που βρίσκονταν οι φυλακές, οι οποίες εξέφραζαν την αλληλεγγύη τους στους κρατουμένους. Άρα αυτό που παρατηρούμε σε πολλούς αγωνιστές, ότι ξεκίνησαν από την Κέρκυρα, πήγαν στην Κεφαλονιά, κατέληξαν στο Ιτζεδίν, πέρασαν από την Αλικαρνασσό και αποφυλακίστηκαν από την Αίγινα, αφορά πολλούς, δεν αφορά ένα και δύο.
Υψηλής ποιότητας
Σ.Ε.: Μπαίνουν πολλά ζητήματα. Άνθρωποι με ξεχωριστά ταλέντα και εφόδια κοινωνικά, επαγγελματικά και πνευματικά, φυλακίστηκαν και δέχτηκαν την ίδια κακή μεταχείριση. Στο βιβλίο για τον Χαράλαμπο Ρούπα αναφέρεις, για παράδειγμα, ανθρώπους που ήταν γιατροί και φυλακίστηκαν επειδή ήταν αγωνιστές. Επίσης κληρικοί, όχι μόνο ο πατήρ Ανυπόμονος.
Δ.Δ.: Χαρακτηριστική περίπτωση είναι και ο Σιγανός, ο γιατρός, ο Καναβός, αλλά και -στις φυλακές Ιτζεδίν που έχω μελετήσει το θέμα διεξοδικότερα- καλλιτεχνικές μορφές όπως ο Ασαντούρ Μπαχαριάν, που μετά άνοιξε την Γκαλερί Ώρα στο Σύνταγμα, με ιδιαίτερη έγνοια για τα πολιτιστικά θέματα. Και η Ομάδα Συμβίωσης Πολιτικών Κρατουμένων που προσπαθούσε να απαλύνει τον πόνο και να τονώσει την αισιοδοξία δημιουργώντας πολιτιστικές και άλλες δραστηριότητες στη φυλακή. Και ο Πάνος Τζαβέλλας, ο τραγουδοποιός, ήταν μια χαρακτηριστική περίπτωση. Πολλοί αξιόλογοι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, αλλά και επιστήμονες πέρασαν από τις φυλακές.
Σ.Ε.: Και πολλοί εκτελέστηκαν!
Οι κλουβίτες
Σ.Ε.: Να μας πεις για τους κλουβίτες.
Δ.Δ.: Αυτό είχε μια αξία για το χώρο της Αιγιάλειας, αλλά και γενικότερα για τις σιδηροδρομικές μεταφορές σε όλη την Ελλάδα.
Σ.Ε.: Γιατί ο Ρούπας ήταν από το Αίγιο.
Δ.Δ.: Το Αίγιο είναι μια ιστορική πόλη της Πελοποννήσου, στο νομό Αχαΐας δίπλα στην Πάτρα, που γνώρισε μεγάλες δόξες στον 19ο αιώνα γιατί εκεί ήταν οι αποθήκες που γινόταν η επεξεργασία και εξαγωγή της σταφίδας. Μια πόλη με πλούσια οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα η οποία ήταν σε ένα στρατηγικό σημείο του ελληνικού χώρου καθώς όλη η βόρεια ακτή της Πελοποννήσου είναι απέναντι από την λεβεντογέννα Ρούμελη, την ανταρτομάνα, ένα σημείο που διαπεραιώνονταν και τα αντάρτικα τμήματα και οι αποστολές. Ήταν πέρασμα σιδηροδρομικό και οδικό, άρα σημαντικό για την ασφάλεια των μεταφορών των κατακτητών. Γι’ αυτό είχαν μια τακτική η οποία μας φαίνεται αδιανόητη, αλλά αν σκεφτούμε τον φασισμό και την νοοτροπία των κατακτητών όλα εξηγούνται.
Σ.Ε.: Βέβαια, ο Ρούπας πάντοτε δίπλα στο όνομά του έβαζε το «βέρος Βοστιτσάνος», γιατί αυτό ήταν τότε το όνομα του Αιγίου, Βοστίτσα.
Δ.Δ.: Ήθελε να συνδέσει την παράδοση της εθνικοαπελευθερωτικής Επανάστασης του ’21 με την Εθνική Αντίσταση.
Σ.Ε.: Ο Ρούπας είχε μεγάλο ενδιαφέρον και για την αρχαία Ελλάδα. Είχαν κάνει και μια οργάνωση στο Αίγιο που την ονόμαζαν «Δημοσθένης», αν θυμάμαι καλά.
Δ.Δ.: Ναι, στα μαθητικά του χρόνια την περίοδο της Μεταξικής δικτατορίας για να εκδηλώσουν -με τον τρόπο που οι έφηβοι εκφράζονται- την πίστη τους στη δημοκρατία και την απέχθειά τους σ’ αυτούς που προπαγάνδιζαν το φασισμό.
Σ.Ε.: Όπως ο Δημοσθένης αγωνιζόταν εναντίον των εισβολέων τότε.
Δ.Δ.: Ακριβώς! Τι έκαναν επομένως οι Γερμανοί κατακτητές όταν είχαν να διακινήσουν στρατιωτικό υλικό, προμήθειες ή στρατιώτες στο χώρο της Πελοποννήσου και γενικότερα; Μπροστά στο σιδηροδρομικό συρμό έβαζαν μια κλούβα που την είχαν συρματομένη, δηλαδή καλυμμένη με συρματοπλέγματα, στην οποία τοποθετούσαν αγωνιστές, κομμουνιστές κυρίως που είχαν συλλάβει. Έβαζαν 20-30 άτομα με το λιοπύρι, τη βροχή, το κρύο, τα χιόνια, δεν τους ενδιέφερε αυτό, με πρόθεση να την ανατινάξουν σε περίπτωση που δέχονταν επίθεση, κάποια δολιοφθορά από τη μεριά των ανταρτών. Το κλουβί ήταν συνδεδεμένο με ένα ηλεκτρικό κύκλωμα που πυροδοτούσε τα εκρηκτικά, στην περίπτωση που το τρένο ακινητοποιείτο ή δεχόταν επίθεση.
Σ.Ε.: Η φωτογραφία που υπάρχει στο βιβλίο με ανθρώπους σε κλουβί μπροστά απ’ τη μηχανή του τρένου, είναι απάνθρωπη, σατανική!
Δ.Δ.: Η ανατίναξη του συρμού στο Κούρνοβο που έγινε από τον ΕΛΑΣ συμπαρέσυρε στο θάνατο και κλουβίτες οι οποίοι είχαν αποδεχτεί, ήταν αγωνιστές, τη μοίρα τους. Υπήρχαν, όμως, και πολλές περιπτώσεις, στην Αιγιάλεια κι αλλού, απελευθέρωσης των κλουβιτών με κανονικές καταδρομικές επιχειρήσεις των δυνάμεων του ΕΛΑΣ. Μάχες που δόθηκαν ακριβώς για να τελειώσει αυτό το μαρτύριο στο οποίο οι Γερμανοί υποβάλανε τους κρατουμένους. Ο Χαράλαμπος Ρούπας αναφέρει τρία τέτοια περιστατικά, στην Ακράτα, τον Ψαθόπυργο και τη γέφυρα Παναγοπούλας στην Αχαΐα, που αναφέρονται στο βιβλίο. Βοήθησε ένα δίκτυο αντίστασης που ήταν άριστα οργανωμένο σε επίπεδο πληροφοριών∙ δεν γίνονται στο αρπακόλα αυτές οι επιχειρήσεις. Σημαντικός ήταν και ο ρόλος των πολιτικών οργανώσεων, όχι μόνο των ένοπλων τμημάτων. Και είναι χαρακτηριστικό ότι πρωτεύοντα ρόλο έπαιξαν και οι γυναίκες αγωνίστριες σε μία από τις τρεις επιχειρήσεις για την απελευθέρωση των κλουβιτών κάτω από το ένδυμα του Ερυθρού Σταυρού, για να μπορέσουν να πλησιάσουν τους κλουβίτες!
Τολμηρές γυναίκες
Σ.Ε.: Ο Ρούπας αναφέρει με ονόματα και γυναίκες οι οποίες ήταν στο επάγγελμα πόρνες, για τον πολύ σημαντικό ρόλο που έπαιξαν στην απόσπαση πληροφοριών τις οποίες έδιναν στους αντάρτες για να μπορούν να πολεμήσουν τους Γερμανούς και τους Ιταλούς.
Δ.Δ.: Αυτό δείχνει και το ήθος του Ρούπα, τη ματιά του που για την εποχή του ήταν ριζοσπαστική. Δεν εξομοίωνε το σύνολο των γυναικών που τοποθετούνταν στο κοινωνικό περιθώριο.
Σ.Ε.: Σε μια κοινωνία που πριν από 80 χρόνια ήταν πολύ πιο συντηρητική…
Δ.Δ.: Όταν τα ήθη όσον αφορά τα πρότυπα συμπεριφοράς ήταν διαφορετικά. Είχε την τιμιότητα και την ακρίβεια να πει ότι αρκετές απ’ αυτές τις γυναίκες βοήθησαν την αντίσταση και θυσιάστηκαν γι’ αυτό.
Σ.Ε.: Τις ονομάζει με τα μικρά τους ονόματα, μερικές και με τα επώνυμα, την Τζένη την κρέμασαν, τη Σάσα την αποκεφάλισαν, την Ιουλία τη σκότωσαν -αφού την πήραν στη Γερμανία- με τσεκούρι… Δεν μιλάει αορίστως.
Δ.Δ.: Αυτό δείχνει και τον παλλαϊκό χαρακτήρα της αντίστασης, ότι όλοι λίγο-πολύ ήθελαν να συμμετέχουν σ’ αυτό τον αγώνα που τον θεωρούσαν και προσωπική τους υπόθεση.
Σ.Ε.: Έναν αγώνα, να το υπογραμμίζουμε, που ήταν οργανωμένος από την αρχή από το ΕΑΜ, την ΕΠΟΝ και τον ΕΛΑΣ, από το ΚΚΕ. Υπήρχε συνεισφορά και άλλων μη κομμουνιστών, αλλά όλο αυτό το πράγμα στήθηκε από τους κομμουνιστές, ήταν κατεξοχήν δικό τους δημιούργημα στη συντριπτική του πλευρά.
Δ.Δ.: Είναι γνωστό ότι μετά την κατάρρευση του μετώπου και τη μετακίνηση της βασιλικής κυβέρνησης στη Μέση Ανατολή και όποιου τμήματος της αστικής τάξης συνδεόταν με την αγγλική πολιτική, ένα μεγάλο μέρος της αστικής τάξης είχε προσχωρήσει στους Γερμανούς…
Σ.Ε.: Πολλοί συνεργάστηκαν ξεδιάντροπα με τους Γερμανούς!
Δ.Δ.: Άρα άφησαν πολιτικά ακέφαλο τον ελληνικό λαό, δεν είχε ούτε τα όργανα ούτε τα μέσα για να μπορέσει να πραγματώσει την αντίσταση. Σε εκείνη τη συγκυρία και προς τιμήν του το Κομμουνιστικό Κόμμα ανέλαβε την πρωτοβουλία της δημιουργίας ενός παλλαϊκού κινήματος αντίστασης και γι’ αυτό ακριβώς αγκάλιασε τη συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού. Εξυπηρετούσε μια ανάγκη της κοινωνίας που την είχε προδώσει η ίδια η αστική τάξη.
Σ.Ε.: Δεν είναι τυχαίο ότι ονόματα βαρύγδουπα όπως Ράλλης και Έβερτ ήταν υψηλόβαθμα στελέχη του κρατικού μηχανισμού που έστησαν οι Γερμανοί στην Κατοχή. Ήταν και διάφοροι στρατηγοί, με τον Τσολάκογλου επικεφαλής, που υπηρέτησαν τους Γερμανούς με μεγάλη αφοσίωση.
Ξενόδουλοι
Δ.Δ.: Στο καθεστώς του Μεταξά υπήρχε μια ισχυρή γερμανόφιλη μερίδα παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ήταν πειθήνιο όργανο του Γεωργίου Β’ που είναι γνωστό ότι ήταν αγγλόφιλος και εξυπηρετούσε κατεξοχήν τα αγγλικά συμφέροντα. Υπήρχε ένα κομμάτι που για ιδεολογικούς και πολιτικούς λόγους ήταν προσανατολισμένο προς τη ναζιστική Γερμανία. Αυτό το κομμάτι μετά το φευγιό της βασιλικής κυβέρνησης στη Μέση Ανατολή συνεργάστηκε ανοιχτά με τους Γερμανούς και στελέχωσε τους μηχανισμούς της ελληνικής πολιτείας των δοσιλογικών κυβερνήσεων καθώς και την Ειδική και τη Γενική Ασφάλεια και τους μηχανισμούς του κράτους που ήταν βέβαια υπό γερμανική Κατοχή.
Σ.Ε.: Και μετά, όταν αποχώρησαν οι Γερμανοί, όλοι αυτοί συντάχθηκαν πίσω από τους Άγγλους και στη συνέχεια πίσω από τους Αμερικάνους είτε ήταν προηγουμένως γερμανόφιλοι, είτε ήταν αγγλόφιλοι, είτε ήταν γαλλόφιλοι. Και αυτοί μοιράστηκαν την εξουσία και κυβέρνησαν την Ελλάδα! Αυτή είναι η πραγματικότητα. Άνθρωποι που μέσα στην κουλτούρα τους, μέσα στα πιστεύω τους, στις πεποιθήσεις τους, είναι εγκαταστημένη η εξάρτηση και η υποτέλεια. Υπηρετούν την εξάρτηση, δεν υπάρχουν χωρίς την εξάρτηση και έχουν παρεμποδίσει κάθε κίνημα μικρό, μεγάλο, μεσαίο, μετριοπαθές ή ριζοσπαστικό για την εθνική απελευθέρωση της χώρας. Το έχουμε δει και σε άλλες χώρες δυστυχώς και ακόμα δεν έχουμε γλιτώσει από αυτό.
Ήταν τρομακτικός ο τρόπος με τον οποίο οι Γερμανοί ρήμαξαν την Ελλάδα. Και οι Εγγλέζοι τα ίδια έκαναν στην Κένυα ή την Ινδία και οι Γάλλοι στην Αλγερία κι αλλού. Όλοι οι αποικιοκράτες είναι μια φάρα. Νομιμοποίησαν και τα εγκλήματα που διέπραξαν υπό την κάλυψή τους οι συνεργάτες τους, όπως το να κόβουν τα κεφάλια των αγωνιστών και να τα βάζουν σε πασσάλους για να τα περιφέρουν ή να πιάνουν νεαρές κοπέλες και να τις απαγχονίζουν στις πλατείες! Υπάρχουν εκατοντάδες τέτοιοι αγωνιστές οι οποίοι πέρασαν από το μαχαίρι ή από την αγχόνη.
Επίσης, στο βιβλίο υπάρχουν αρκετές σελίδες αφιερωμένες στα Καλάβρυτα. Ο κόσμος νομίζει ότι καταστράφηκε μόνο ένα χωριό ενώ καταστράφηκε μια μεγάλη περιοχή από τους Γερμανούς, ισοπεδώθηκε, κάηκε και εκτελέστηκαν οι άνθρωποι! Δεκάδες χωριά, οικισμοί και μοναστήρια υπέστησαν την επίθεση των Γερμανών.
Καλάβρυτα
Δ.Δ.: Το ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων είναι από τα χειρότερα εγκλήματα που διέπραξαν οι Γερμανοί στην Ελλάδα γιατί ξεκλήρισαν τους κατοίκους στα πλαίσια μιας εκκαθαριστικής επιχείρησης που ήταν πολύ πιο σύνθετη και περιλάμβανε το κάψιμο πολλών οικισμών, τη δολοφονία πολλών συμπατριωτών μας με στρατιωτικό στόχο να εκμηδενίσουν τη δράση του ΕΛΑΣ στην περιοχή της Αιγιαλείας που ήταν πραγματικά πολύ ισχυρή και απειλούσε τις συγκοινωνίες του εχθρού.
Το Γερμανικό Επιτελείο είχε την πληροφορία ότι μπορεί να γίνει απόβαση των συμμάχων στην Πελοπόννησο, το 1943. Γι’ αυτό, από το Σεπτέμβριο ακόμα, το Γενικό Επιτελείο είχε δώσει εντολή να προχωρήσει η «Επιχείρηση Καλάβρυτα» η οποία ήταν οργανωμένη για την εκμηδένιση του κινήματος αντίστασης που ήταν ρωμαλέο στην περιοχή της Αιγιαλείας. Η επιχείρηση Καλάβρυτα και η καταστροφή έγινε το Δεκέμβριο του 1943.
Κάποιοι προσπαθούν να ρίξουν την ευθύνη του ολοκαυτώματος στις ίδιες τις δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και στην εκτέλεση των Γερμανών αιχμαλώτων από τη μάχη στις Ρωγές Κερπινής (Οκτ. 1943). Είναι, όμως, επιβεβαιωμένο ότι αυτό το γεγονός δεν έπαιξε ρόλο στην ίδια την καταστροφή των Καλαβρύτων. Μάλιστα, η εκτέλεσή τους έγινε γνωστή την ώρα που καίγονταν τα Καλάβρυτα και δολοφονούνταν οι άρρενες από 16 μέχρι 60 ετών.
Σ.Ε.: Τελικά πόσοι κάτοικοι εκτελέστηκαν; Υπάρχουν διάφορες εκτιμήσεις. Είδα δύο έγγραφα, ένα λέει για 696 και το άλλο για 1300.
Δ.Δ.: Έχω την εντύπωση ότι οι ταυτοποιημένοι νεκροί είναι γύρω στους 500. Πάντως, μιλάμε για το ξεκλήρισμα του ανδρικού πληθυσμού στο λόφο του Καπή έξω από τα Καλάβρυτα όπου η εκτέλεση έγινε με συνοπτικές διαδικασίες και με όλη την κτηνωδία που είχαν οι ναζιστές, παραπλανώντας τον πληθυσμό ότι δεν θα υποστεί συνέπειες και οδηγώντας τους μελλοθάνατους στον τόπο του μαρτυρίου. Πυρπολήθηκε η πόλη και μόλις την τελευταία στιγμή απέφυγαν να καούν ζωντανά τα γυναικόπαιδα και οι ηλικιωμένοι που είχαν κλειστεί στο δημοτικό σχολείο που τώρα είναι το μουσείο του Καλαβρυτινού Ολοκαυτώματος, το οποίο αξίζει κανείς να το επισκεφτεί.
Σ.Ε.: Το επισκέφθηκα μαζί με τον Μανώλη Γλέζο…
(Ακολουθεί το τελευταίο μέρος)
