Σημειώματα για το κενό υποκειμένου στην Ελλάδα
Διαβάστε τα προηγούμενα Μέρος Α’, Μέρος Β΄, Μέρος Γ΄, Μέρος Δ’
Ας συνοψίσουμε λίγο την πορεία που έχουμε διαγράψει με τη σειρά των σημειωμάτων για το «κενό υποκειμένου στην Ελλάδα», ώστε να προχωρήσουμε λίγο παρακάτω.
- Στο πρώτο εισαγωγικό σημείωμα κάναμε λόγο για τον «ηγεμονικό προσαρμοστικό ρεαλισμό» που κυριαρχεί στην μεταπρατική Ελλάδα και υποστηρίξαμε την αναγκαιότητα της αναζήτησης ενός ριζοσπαστικού ρεαλισμού που θα εκκινούσε από την πραγματικότητα, συνοδευόμενος από μια οραματική προβολή και τη σημασία της για τη συγκρότησή του.
- Στο δεύτερο σημείωμα θέσαμε ορισμένες βασικές μεθοδολογικές προδιαγραφές σχετικά με τις έννοιες της «χώρας», του «εθνοκρατικού και εθνοκοινωνικού» στοιχείου, τις δύο «μεγάλες εγκαταλείψεις» (της εξάρτησης/μεταπρατισμού, και του κοινωνικού ζητήματος).
- Στο τρίτο σημείωμα αναφερθήκαμε στην πολιτική (όπως μας παρέχεται μαζί με την «παράγκα» της), προσδιορίσαμε την Πολιτική (με Π κεφαλαίο) και κάναμε αναφορά για τη σημασία του πολιτικού κινήματος.
- Στο τέταρτο σημείωμα ασχοληθήκαμε με το «μαζικό κίνημα», «μαζικό πολιτικό κίνημα», τη σχέση τους με τους αγώνες, τα κινήματα, τα ρήγματα, καθώς και με τη «μετανεωτερική συνθήκη».
Θυμίζουμε συνοπτικά τα ερωτήματα που θέσαμε στο 4ο σημείωμα:
– Έχει νόημα σήμερα να γίνεται λόγος για «λαϊκό κίνημα»; Ή αυτό πρόκειται για ρετρό έννοια που ίσως κάτι να έλεγε στον 20ό αιώνα αλλά πλέον έχει ξεπεραστεί κατά πολύ;
– Η συνθήκη της μαζικότητας των αγώνων, των κινημάτων ή των πολιτικοκοινωνικών ρηγμάτων είναι ξεπερασμένη, ή παραμένει άκρως απαραίτητη και στις σημερινές συνθήκες;
– Χρειαζόμαστε ή όχι σήμερα ένα Μαζικό Πολιτικό Κίνημα; Αν ναι, με ποιους στόχους; Και τι κάνουμε για αυτό;
– Είναι εφικτή στον σημερινό κοινωνικό ακρωτηριασμό-λοβοτομή μια νέα Πολιτική που να δίνει Νόημα, Σημασία και Όραμα; Το ερώτημα θα μπορούσε να τεθεί και αλλιώς: Είναι μήπως αναγκαία; Είναι αναγκαία ως συνθήκη για να απαντηθούν δύο κεντρικά και αλληλοτροφοδοτούμενα ζητήματα, δηλαδή το κενό Υποκειμένου και το Υπαρξιακό Πρόβλημα της χώρας;
Στο σημερινό, πέμπτο σημείωμα θα αναφερθούμε στην αναγκαία διαδικασία πολιτικοποίησης στις ιδιαίτερες μετανεωτερικές συνθήκες.
Ατομικό, συλλογικό, πολιτικό στις σύγχρονες συνθήκες
Δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι δεν έχουν γίνει μεγάλες και βαθιές αλλαγές σε ό,τι υπήρξε, νομίζαμε ή υποθέτουμε ακόμα ότι είναι, η ατομικότητα, η κοινωνία, το συλλογικό ή και η πολιτική (με όποια έννοια και αν την ορίσουμε). Όπως δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι δεν έγινε και τίποτα σημαντικό, ότι δεν επήλθε μια τεράστια οπισθοδρόμηση στον 20ό αιώνα, ή ότι στις πρώτες 3 δεκαετίες του 21ου αιώνα δεν έχει αλλάξει-διαταράξει όλες αυτές τις «περιοχές» η «γυμνή μετάβαση» που εκτυλίσσεται ταχύτατα (αστραπιαία) μπροστά στα μάτια μας σε ολόκληρο τον κόσμο. Εδώ υπάρχουν δύο διαφορετικά αλλά στενά αλληλένδετα πεδία:
Πρώτον, η τεραστίων διαστάσεων ήττα των χειραφετητικών εγχειρημάτων του 20ού αιώνα και τα όριά τους∙ η αλλαγή επί το δυσμενέστερο του συσχετισμού ανάμεσα στις δυνάμεις της «ζωντανής εργασίας» και εκείνες του κεφαλαίου. Οι ήττες αυτές, ενώ έχουν πολλές αιτίες και πλευρές, σκιάζουν σαν μεγάλος βραχνάς την καρδιά και τη συνείδηση της συντριπτικής πλειοψηφίας των ανθρώπων του πλανήτη. Ιδεολογικά, οι ήττες αυτές δίνουν την αίσθηση ότι ο καπιταλισμός είναι ανίκητος, ατέρμονος, ότι δημιουργεί ένα αιώνιο παρόν απαγορεύοντας κάθε άλλη «ουτοπία» ή σκίρτημα. Όσο κι αν διαψεύδεται ο ισχυρισμός του Φουκουγιάμα για το «τέλος της ιστορίας», αυτή (η ιστορία) δεν συνεχίζεται κάτω από ένα θετικό, προοδευτικό, απελευθερωτικό, χειραφετητικό πρόσημο. Αντίθετα, προχωρά στο δρόμο (μονόδρομο προς στιγμήν) μιας πολυπλόκαμης αντεπανάστασης-αναδιάρθρωσης όλων των όρων ύπαρξης του καπιταλισμού, της κοινωνίας, της πολιτικής ζωής, των διεθνών σχέσεων. Ο 21ος αιώνας δεν θα είναι μια επανάληψη του 20ού, ειδικά όσον αφορά τις καταπιεζόμενες τάξεις, τα έθνη και τους λαούς του κόσμου. Ούτε τα μεγάλα προτάγματα – εγχειρήματα – επαναστάσεις – κοινωνικές εκρήξεις θα διανύσουν έναν δρόμο ίδιο με αυτόν που γνωρίσαμε κατά τον 20ό αιώνα (με τον οποίο, ακόμα χειρότερα, δεν έχουμε κάνει τους «λογαριασμούς» μας, όσον αφορά την πορεία των επαναστάσεων, των μεγάλων «ουτοπιών» και της ήττας τους).
Δεύτερον, η ίδια η πορεία του σύγχρονου καπιταλισμού/ιμπεριαλισμού, μέσα από τις διαρκείς και επιταχυνόμενες αναδιαρθρώσεις του, έχει αλλάξει σε σημαντικό βαθμό το κοινωνικό τοπίο, την υλική βάση, τις υπερδομές, τους χειριστικούς μηχανισμούς, το κράτος, την εξουσία, το ίδιο το άτομο. Το συνολικό τοπίο, αν και υπερκαπιταλιστικό, εκμεταλλευτικό, αλλοτριωτικό, καταπιεστικό, είναι αρκετά διαφορετικό από αυτό που υπήρξε γενικά στον 20ό αιώνα. Η «γυμνή μετάβαση» είναι πολύ πιο στοχευμένη, επιδιώκοντας τη διάλυση της κοινωνικότητας, της αντίστασης, της συλλογικότητας, της αλληλεγγύης, της ιδεολογίας έστω μιας άλλης καλύτερης ζωής πέρα από τον καπιταλισμό και το κεφάλαιο.
Η νεοφιλελεύθερη-μετανεωτερική αντεπανάσταση διακήρυξε εξαρχής ότι δεν υπάρχει κοινωνία αλλά μόνο άτομα. Όρισε το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων και ιδεολογιών. Έκανε τα πάντα για τη διάλυση των μεγάλων ταυτοτήτων (εθνικής, ταξικής, γυναικείας) και δημιούργησε τη «μετανεωτερική συνθήκη» του ηττημένου, παθητικού, απομονωμένου καταναλωτή ή ατόμου εκτοπισμένου/αποκλεισμένου από κάθε νόρμα της οργανωμένης «κοινωνικής αναπαραγωγής της ζωής». Χωρίς αμφιβολία, όλα αυτά επέδρασαν (χωρίς να καταργήσουν βέβαια) σε ό,τι θα ονομάζαμε πολιτική σφαίρα, αντίσταση, ταξική πάλη, εκπροσώπηση, συλλογικότητα, κινήματα, ατομικό και συλλογικό. Οι αλλαγές σε σχέση με τις πρώτες 7 δεκαετίες του 20ού αιώνα είναι τόσες, και τόσο βαθιές, που όποιος δεν τις βλέπει απλά εθελοτυφλεί.
Δεν μπορούμε στα πλαίσια ενός σημειώματος να επεκταθούμε σε αυτό το ζήτημα, αλλά θα μείνουμε στο τι επιδράσεις έχουν όλα αυτά στη συνείδηση, την πολιτική, τη δράση, την αντίληψη, τη γνώση, την πρόσληψη μέσα στις κοινωνίες όπως αυτές εξελίσσονται, άρα και στις αντιστάσεις που αναπόφευκτα εμφανίζονται. Η διάλυση και ο κατατεμαχισμός των κοινωνικών χώρων (εργασία, εκπαίδευση, πόλη κ.λπ.), επομένως και των ενιαίων χαρακτηριστικών που είχαν, καθώς και η κατάργηση των δημόσιων χώρων και ο αποκλεισμός από αυτούς της συντριπτικής πλειοψηφίας, έγινε μέσω πολιτικών (οικονομικών, θεσμικών, πολιτικών, κατασταλτικών κ.λπ.) που –μαζί με τη γενικευμένη ιδεολογική επίθεση και τη μεγέθυνση των χειριστικών μηχανισμών– προσέδωσαν μια μεγάλη δύναμη στον πόλο του κεφαλαίου. Αλλά και διέλυσαν σε μεγάλο βαθμό την προηγούμενη συλλογικότητα, τα κινήματα, τον «κοινό νου» των λαϊκών μαζών για αλλαγή ή για ένα καλύτερο αύριο, οδηγώντας σε μια μεγάλη, εκτεταμένη παθητικοποίηση.
Η γνώση, η πολιτικοποίηση, η πληροφορία και η άγνοια
Ζούμε σε μια «κοινωνία της πληροφορίας» (που είχαν διαφημίσει από τη δεκαετία του 1980), ενώ παράλληλα η υπερσυσσώρευση πληροφοριών, η λειτουργία ΜΜΕ και η κυριαρχία της εικονοποίησης προωθούν την άγνοια του πληροφορημένων… Υπερσυσσώρευση πληροφορίας, αλλά και «άγνοια των πληροφορημένων». Πώς προκύπτει αυτό;
- Προκύπτει όταν οι πληροφορίες είναι πλέον υπεράφθονες και όχι σπάνιες. Βομβαρδιζόμαστε με πληροφορίες και εικόνες. Την ίδια στιγμή, χάνεται η δυνατότητα επιλογής, αξιολόγησης και συγκρότησης νοήματος. Η υπερσυσσώρευση οδηγεί σε πληροφοριακή κόπωση (information fatigue) – το άτομο μόνο του δεν μπορεί να επεξεργαστεί τον όγκο πληροφοριών και οδηγείται σε νοητικές συντομεύσεις, απλουστεύσεις. Οι ειδικοί κάνουν λόγο για «φαινόμενο θορύβου» από τον όγκο-βομβαρδισμό πληροφοριών, με αποτέλεσμα η σημαντική πληροφορία να «πνίγεται» σε έναν ωκεανό ασήμαντων ή αντιφατικών δεδομένων. Αποτέλεσμα: η αδυναμία διάκρισης μεταξύ ουσιώδους και επουσιώδους.
- Παράλληλα δημιουργείται η ψευδαίσθηση ενημέρωσης / «γνώσης». Το άτομο νομίζει ότι γνωρίζει επειδή «βλέπει» πολλές ειδήσεις, ενώ στην πραγματικότητα κατέχει σκόρπιες, αποσπασματικές και συχνά επιφανειακές πληροφορίες. Η πραγματική γνώση δυσκολεύεται, όπως γίνεται εντελώς δύσκολη διαδικασία και η σύνδεση των αποσπασματικών πληροφοριών, η γενίκευση, η ιεράρχησή τους. Οι έννοιες και τα νοήματα πάνε περίπατο. Το άτομο δεν έχει χρόνο γι’ αυτά. Καταναλώνει διαρκώς, με το κινητό στο χέρι ή μπροστά σε μια οθόνη, εικόνες και πληροφορίες.
- Τα ΜΜΕ (αλλά το διαδίκτυο στο μεγαλύτερο μέρος του) δεν λειτουργούν ως ουδέτεροι δίαυλοι. Φέρνουν «διαμόρφωση της ημερήσιας θεματολογίας» (media agenda-setting, και αλγόριθμο στον ψηφιακό κόσμο), όπως και «διαμόρφωση πλαισίου/γνώμης» (framing, που κατευθύνει την ερμηνεία αποκλείοντας εναλλακτικές αναγνώσεις) και «αποπλαισίωση» (decontextualization – π.χ. η είδηση δίνεται χωρίς κανένα ιστορικό υπόβαθρο, χωρίς αίτια, ως απλό καταναλώσιμο «γεγονός»). Το αποτέλεσμα, είναι ο πληροφορούμενος να γνωρίζει πολλά γεγονότα αλλά να κατανοεί ελάχιστες σχέσεις. Είναι ανίκανος να συνθέσει.
- Η εικονοποίηση κάνει την υπόλοιπη σημαντική δουλειά: Η σύγχρονη κουλτούρα είναι κυρίως οπτική (βίντεο, φωτογραφία, infographic, TikTok). Η εικόνα προσφέρει ταχύτητα και παθητικότητα, σε αντίθεση με το κείμενο, που απαιτεί χρόνο και κριτική σκέψη. Διευκολύνει τη συναισθηματική ταύτιση, αφού η εικόνα «χτυπά» κατευθείαν στο θυμικό, παρακάμπτοντας τη λογική επεξεργασία. Παράλληλα κατακερματίζει την πραγματικότητα. Η εικόνα δίνει μια στιγμή, ένα πλάνο, χωρίς πριν και μετά. Η συνεχής ροή εικόνων δημιουργεί μια αίσθηση διαρκούς παρόντος που αναιρεί την ιστορική συνείδηση. Έτσι εμποδίζεται η εννοιολογική σκέψη, που είναι ικανή να συγκρατεί αντιφάσεις, να υψώνεται πάνω από το άμεσο και να αναζητά βαθύτερες αιτίες.
Οι επιπτώσεις δεν είναι διόλου ασήμαντες όσον αφορά το συλλογικό και το πολιτικό επίπεδο. Η εξατομίκευση που προωθείται με πολλαπλούς τρόπους, οι τεχνολογικές εξελίξεις –διαδίκτυο, κινητό, τεχνητή νοημοσύνη– οδηγούν αναγκαστικά στην απώλεια της κοινωνικότητας, στην ψευδαίσθηση ότι το άτομο γνωρίζει. Και εδώ χρειάζεται η προσοχή όλων μας: οδηγούν σε μια κίνηση σύμφυτη με το καπιταλιστικό σύστημα, που παίρνει αντιιεραρχικά χαρακτηριστικά είτε ενσωματώνοντας αιτήματα αφού τα μετασχηματίσει (δείτε κριτική του οικολογικού κινήματος και αίτημα για εναλλακτικές πηγές ενέργειας, και πώς το εργαλειοποίησε ο καπιταλισμός), είτε διαλύοντας θεσμούς αλλά και τρόπους μετάδοσης της γνώσης, των δεξιοτήτων, της ικανότητας γενίκευσης, της σκέψης. Στόχος, όπως αισθάνονται πολλοί άνθρωποι (και αυτό είναι καλό), είναι πάντα το μυαλό. Με την έννοια να μην κατακτά Γνώση, δηλαδή να μην μπορεί να εμβαθύνει και να συσχετίζει, να μην μπορεί να καταλάβει τη συγχρονία του αλλά και την ιστορικότητα πολλών φαινομένων και μορφών.
Σε ένα τέτοιο «περιβάλλον» ακόμα και οι αναφορές σε «μαζικό κίνημα» ή «μαζικό πολιτικό κίνημα» μπορεί να ακούγονται αναχρονιστικές, ντεμοντέ, παράλογες. Κι όμως, η σφαίρα της πολιτικής είναι κεντρικής σημασίας για όλες τις εξελίξεις. Ο αποκλεισμός από αυτή τη σφαίρα, ακόμα περισσότερο ο εθελοντικός αυτοαποκλεισμός, δεν συνιστά κάποιο είδος «επανάστασης» ή «αντιαλλοτριωτική» πράξη, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Μοιάζει αντιιεραρχικό, αλλά προσιδιάζει στα σύγχρονα χαρακτηριστικά του καπιταλισμού.
Η Πολιτική ως διαρκής πολιτικοποίηση και αγώνας για πραγματική Γνώση και Κοινωνικότητα
Η Πολιτική περιλαμβάνει ιεραρχήσεις, προτεραιότητες, αιχμές, οι οποίες συντίθενται σε Σχέδιο ή σε μέρη ενός σχεδίου. Σχέδιο, στην περίπτωσή μας, πρέπει να νοείται το πώς η σημερινή κατάσταση κενού Υποκειμένου και Υπαρξιακού Προβλήματος της χώρας θα αντιστραφεί, και θα αντιμετωπιστεί θετικά. Αναγκαστικά κάτι τέτοιο προϋποθέτει ότι η ευρύτερη στρατηγική διαμόρφωση ενσωματώνει με τη σειρά της ιδεολογικά-αξιακά προαπαιτούμενα.
Οι τρεις κατηγορίες (διακριτές μεταξύ τους αλλά και αλληλένδετες εν προκειμένω) Κινήματα, Πολιτική και Ιδεολογία, ακόμα κι όταν δεν γίνονται κατανοητές από πολλούς –για πολλούς και διαφορετικούς λόγους και όχι από κακή προαίρεση– συνεχίζουν να είναι καθοριστικές στη σύνδεσή τους προκειμένου να μιλήσουμε σοβαρά για Υποκείμενο και κάλυψή του. Ή για απάντηση του Υπαρξιακού Προβλήματος της χώρας στις σημερινές συνθήκες. Οπότε:
- Η Πολιτική είναι προς κατάκτηση. Δηλαδή είναι μια δυνατότητα που οικοδομούμε. (Δεν αφορά απαίτηση που εκτελείται κατά παραγγελία. Δεν αφορά ευφυΐα, πείρα, γνώση, μεθόδους, παρ’ ότι τα ενσωματώνει).
- Η Πολιτική είναι ικανότητα συλλογική. Τουτέστιν υπάγεται στην αντίστοιχη διαλεκτική, δηλαδή ως διαμορφούμενη συλλογική ικανότητα. Αναγκαστικά έχει τη δική της ιδιαίτερη εσωτερική διαβάθμιση (με βάση κατάσταση, δυνατότητες, ανθρώπους, ήττες, ιδεολογικό επίπεδο, γνώση ή άγνοια κ.λπ.).Εν ολίγοις, οικοδομείται σαν δυνατότητα μαζί με το φορέα της. Σήμερα τέτοιος φορέας δεν υπάρχει, ή υπάρχουν εγχειρήματα που θέτουν αυτό το ζήτημα προς επίλυση. Υπάρχει όμως και πληθώρα κινήσεων, πρωτοβουλιών, οργανώσεων και ομάδων που ούτε καν θέτουν αυτό το ζήτημα.
- Η Πολιτική είναι αποτελεσματική όταν κατορθώνει να δημιουργεί διαρκώς τις προϋποθέσεις για την επίτευξη των γενικών στόχων. Με αυτήν την έννοια –στις σημερινές συνθήκες ακόμα περισσότερο– ταυτίζεται με τη διαρκή προσπάθεια πολιτικοποίησης, τόσο της γενικής προσπάθειας (και των ανθρώπων που τη συγκροτούν) όσο και των σκόρπιων, ασύνδετων ακόμα τμημάτων αντιστάσεων και προσπαθειών.
Σήμερα περισσότερο από ποτέ, και για όλους τους λόγους που θέσαμε, ο αγώνας για τη Γνώση (που είναι άλλο πράγμα από την «πληροφορία») και για την Κοινωνικότητα αποκτά κεντρικό και κρίσιμο χαρακτήρα. Κι αυτά όχι για την αυτοεπιβεβαίωση μιας μικρής ομάδας, αλλά προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας, της συντριπτικής πλειοψηφίας της, και ιδίως ενός σημαντικού της τμήματος που πρέπει να συγκροτήσει ένα Μαζικό Πολιτικό Κίνημα. Το οποίο είναι εντελώς απαραίτητο για μια ουσιαστική στροφή στη χώρα. Διότι το ερώτημα υπάρχει: Πώς μπορεί να αντιστραφεί η πορεία της χώρας από την κατεύθυνση που έχει (μεταπρατικός εξαρτημένος καπιταλιστικός «κόμβος») χωρίς ένα Μαζικό Υποκείμενο, Ενεργό και με Γνώση-Διάθεση και Εναλλακτικό Σχέδιο για αντιμετώπιση του συνολικού Υπαρξιακού Προβλήματος της χώρας; Νομίζει κανείς στα σοβαρά ότι π.χ. οι επόμενες εκλογές θα λύσουν το πρόβλημα; Ότι είναι θέμα «ποσοστών» και ανακατανομής εντός της Βουλής και του υπαρκτού πολιτικού συστήματος; Δεν έχουμε μάθει από την πείρα του 2015 κάτι ουσιαστικό;
Σήμερα περισσότερο από ποτέ η σύζευξη Επιστήμης, Τεκμηρίωσης και Πολιτικής είναι ο άλλος τρόπος να κάνεις πραγματική Πολιτική. Είναι ο τρόπος να συγκεντρωθούν όροι και δυνάμεις για την απάντηση του Υπαρξιακού Προβλήματος. Είναι ο ουσιαστικός τρόπος, μακριά από αυταπάτες, να γεννηθεί μια πραγματική Εναλλακτική για τη χώρα, να πιστέψουν πολλοί και απλοί άνθρωποι για μια μεγάλη αλλαγή, χωρίς να διαψευστούν για άλλη μια φορά.
Πολιτικοποίηση και Πολιτική
Αυτά χρειάζονται για να απαντηθεί ένα πολύ κρίσιμο, δύσκολο αλλά πρώτης προτεραιότητας ζήτημα: Πώς μπορεί να υπάρξει η Ελλάδα αλλιώς, δηλαδή με επίκεντρο το «ευ ζην» της συντριπτικής πλειοψηφίας, του κόσμου της εργασίας, των νέων, των απλών ανθρώπων που καταπιέζονται και πονάνε-παιδεύονται, μέσα σε μια άλλη Πολιτεία, με ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη;
Αυτό το κεντρικό ερώτημα (όσο κι αν είναι δύσκολο, πολύπλοκο κ.λπ.) δεν μπορεί να παρακαμφθεί. Αλλιώς απλά πετάμε την μπάλα στην εξέδρα, περιμένουμε «να ωριμάσουν οι αντικειμενικές συνθήκες» (δείτε τι γίνεται στη χώρα από το 2010 μέχρι σήμερα, γιατί αυτές οδηγούν σε σάπισμα), ή αναμένουμε το «ποσοστό» και κάποιον Μεσσία να μας σώσει… Τουλάχιστον ας μην γινόμαστε επιθετικοί ενάντια στην «κοινωνία του καναπέ» και τη «συντηρητική εν γένει κοινωνία». Επειδή «ακόμα και στις πιο δύσκολες περιστάσεις, η ζωή πάλευε πάντα να ανασυγκροτηθεί και να γίνει υποφερτή». Δεν περίμενε τις αυτόκλητες «πρωτοπορίες». Ήταν, εδώ και δεκαετίες, πιο μπροστά από αυτές. Τώρα όμως όλοι μαζί, κοινωνία-ζωή-πρωτοπορίες, πιάνουμε πάτο. Πρέπει να το αντιληφθούμε πριν είναι πολύ αργά!
Οι δύο μεγάλες εγκαταλείψεις (της εξάρτησης ως βασικής ποιότητας και των λαϊκών στρωμάτων στην τύχη τους) μας εγκαλούν. Η ανάγκη της σύζευξης του εθνικού και του κοινωνικού αποτελεί έναν υπεραναγκαίο όρο για σοβαρή πολιτικοποίηση, σωστό προσανατολισμό και ιδεολογικό εξοπλισμό.
ΥΓ: Όχι, δεν τελειώσαμε ακόμα. Χρειάζονται ορισμένες επιπλέον συμπληρώσεις, και ένα τελικό «δια ταύτα».
