του Αντρέα Τζοκ*
Οι αναλύσεις που βασίζονται στη μαρξιστική προσέγγιση παραμένουν οι πιο ισχυρές για την ερμηνεία της σύγχρονης κοινωνίας, οι πιο ικανές να εξηγήσουν και να προβλέψουν τις βασικές της δυναμικές. Ωστόσο, αν εξηγήσεις σε κάποιον ότι οι πράξεις του, ό,τι κι αν πιστεύει για τον εαυτό του, μακροπρόθεσμα κατευθύνονται ή τουλάχιστον επηρεάζονται από τους μακροοικονομικούς μηχανισμούς της αυτοαναπαραγωγής του κεφαλαίου, η ενστικτώδης αντίδραση των περισσότερων είναι η δυσπιστία ή η απόρριψη. Αυτό συμβαίνει επειδή αυτοί (αλλά στην πραγματικότητα ο καθένας από εμάς, με ελάχιστες εξαιρέσεις) δεν κινούνται ενσυνείδητα από αυτούς τους μοχλούς: δεν θέλουν να «βγάζουν όλο και περισσότερα χρήματα», να «επιτυγχάνουν αυξανόμενα περιθώρια κέρδους». Δεν είναι αυτό που τους κινεί ψυχικά.
Το γεγονός αυτό εξακολουθεί να εμποδίζει την πλήρη κατανόηση του συγκεκριμένου επεξηγηματικού μοντέλου, σχεδόν δύο αιώνες μετά τις πρώτες διατυπώσεις του. Αν κοιτάξουμε τα εθνικά και διεθνή κινήματα που οδήγησαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, βλέπουμε ξεκάθαρα πως ο πόλεμος εμφανίζεται ως μοιραίος ορίζοντας ενός απεριόριστου και αναγκαστικά επεκτατικού οικονομικού ανταγωνισμού, ο οποίος πρώτα εξαντλεί τους εσωτερικούς πόρους, μετά ξεχύνεται στην αποικιακή περιπέτεια (πρώτη παγκοσμιοποίηση), και τελικά περνάει σε πράξεις, μετατρεπόμενος σε πόλεμο. Ωστόσο, τότε η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων (συμπεριλαμβανομένων επιφανών μελών των ηγετικών τάξεων) ερμήνευε αυτές τις συνθήκες ως «αναζήτηση ζωτικού χώρου», «εθνική αυτοάμυνα», «πατριωτική υπερηφάνεια», «προστασία των οικογενειών μας από την ξένη βαρβαρότητα» κ.λπ.
Δεν πήγαιναν στον πόλεμο για να ευχαριστήσουν τους Ρότσιλντ, αλλά για απόλυτα κατανοητούς ανθρώπινους λόγους. Η πικρή σοφία της μαρξιανής Κασσάνδρας έγκειται στο γεγονός ότι, στην πραγματικότητα, ευχαριστούσαν ακριβώς τους Ρότσιλντ και τους Κρουπ, όχι τους εαυτούς τους, την πατρίδα, τις οικογένειές τους κ.λπ.
Σήμερα η κατάσταση είναι παρόμοια, και επιπλέον έχει προστεθεί μια πολύ πιο εκλεπτυσμένη ικανότητα του μεγάλου κεφαλαίου για χειραγώγηση. Ακόμη και σήμερα δεν πρέπει να πιστεύουμε ότι όλοι οι «καπιταλιστές» ενεργούν για «καπιταλιστικούς λόγους». Στην πραγματικότητα, αυτοί που ενεργούν έτσι αποτελούν μειοψηφία. Το θέμα είναι ότι ο «καπιταλισμός» είναι τεχνικά μια πολύ απλή μορφή κοινωνικής παραγωγής και αναπαραγωγής. Είναι ένα σύστημα (ένας «αλγόριθμος») που έχει έναν μόνο «στόχο»: τη μέση προοδευτική αύξηση των κεφαλαιοποιήσεων. Και επομένως μία μόνο κατεύθυνση: την απεριόριστη ανάπτυξη, την απεριόριστη επέκταση. Άρα είναι ένα κοινωνικό σύστημα που γεννά αυτόματα απεριόριστη κατανάλωση πόρων, επεκτατισμό, καθολική επιβολή των δικών του παραδειγμάτων παντού και, για τον ίδιο λόγο, κυκλικά, κρίσεις, συγκρούσεις, μεγάλες καταστροφές, που περιορίζονται στο να ξαναφορτίζουν το ρολόι της ίδιας τυφλής δυναμικής.
Το σημείο που θέλω να υπογραμμίσω εδώ, ωστόσο, είναι ότι η καπιταλιστική δομή, με την πάροδο του χρόνου, έχει μάθει να χτίζει και τη δική της «ιδεολογία», η οποία σιγά-σιγά αρχίζει να παίρνει μια όλο και πιο καθορισμένη μορφή (βλ. τα «οράματα» φιγούρων όπως ο Πίτερ Τιλ). Αυτή η «ιδεολογία» δεν στηρίζεται στην ωμή και αφηρημένη προοπτική του «να βγάζεις όλο και περισσότερα χρήματα», η οποία είναι ως επί το πλείστον ανίκανη να κινητοποιήσει ακόμη και τους καρχαρίες της χρηματοοικονομίας. Αυτή η ιδεολογία έχει ορισμένα θεμελιώδη σημεία, συνδεδεμένα με τις ιδέες που στη φιλοσοφική παράδοση έχουν πάρει το όνομα «νιχιλισμός» και «βούληση για ισχύ».
Η ιδεολογία του κεφαλαίου είναι:
1) μηδενιστική (νιχιλιστική), με την έννοια της καταστροφής κάθε αναφοράς σε φυσικές, παραδοσιακές ή ιστορικές αξίες·
2) προοδευτική, με την έννοια της αντίληψης ότι οποιαδήποτε «πρόοδος» συμπίπτει με το «καλύτερο»·
3) τεχνοκρατική, με την έννοια της απεικόνισης ενός κόσμου στον οποίο η σοφία ορίζεται ως ικανότητα στην άσκηση της τεχνολογικής εξουσίας·
4) τρανσουμανιστική, με την έννοια της αντίληψης της ανθρωπότητας ως εύπλαστης πρώτης ύλης για απώτερους σκοπούς, και συγκεκριμένα με στόχο την «αύξηση της ισχύος»·
5) μονοπωλιακά οικουμενιστική, με την έννοια της βεβαιότητας ότι μπορεί και πρέπει να υπάρχει μόνο μία αληθινή κοσμοθεωρία, η οποία οφείλει να επεκταθεί σε ολόκληρο τον πλανήτη, αποβάλλοντας κάθε άλλη, εξ ορισμού «κατώτερη» κοσμοθεωρία.
Οι Μασκ, Τιλ, Γκέιτς, Σόρος –και πολλοί άλλοι λιγότερο διάσημοι– κινούνται σε αυτόν τον νιχιλιστικό, προοδευτικό, τεχνοκρατικό, τρανσουμανιστικό και οικουμενιστικό ορίζοντα. Θα ήταν λάθος να πιστεύουμε ότι «στοχεύουν μόνο στο να βγάζουν όλο και περισσότερα χρήματα». Στα μάτια τους το κεφάλαιο εμφανίζεται μόνο ως ένα απαραίτητο εργαλείο, το οποίο, όντας απαραίτητο, φυσικά δεν επιτρέπεται με κανέναν τρόπο να τεθεί σε κίνδυνο. Αλλά θεωρούν τους εαυτούς τους «ιδεαλιστές». Αυτό που τους διαφεύγει, όπως και σε εκατομμύρια άλλους που θα ήθελαν να βρίσκονται στη θέση τους, είναι ότι αυτό που θεωρούν «αληθινή κοσμοθεωρία» είναι απλώς η μεταφορά σε εικόνα των λειτουργιών του κεφαλαίου:
1) Ο θρίαμβος του κεφαλαίου (χρήματος) είναι η αντικατάσταση των φυσικών και παραδοσιακών αξιών από την ανταλλακτική αξία (τιμή).
2) Η διαδικασία του κεφαλαίου είναι ιδανικά η πορεία προς μια ατέρμονη συσσώρευση (πρόοδος).
3) Το κεφάλαιο είναι η πιο ισχυρή μετατεχνολογία της ιστορίας: είναι το μέσο όλων των μέσων, το εργαλείο που επιτρέπει τον έλεγχο όλων των άλλων εργαλείων και όλων των αγαθών.
4) Το κεφάλαιο είναι δύναμη άπειρης και απεριόριστης μεταμόρφωσης: δεν έχει δική του μορφή, αλλά μπορεί να μεταμορφωθεί με ευελιξία σε οτιδήποτε· και γι’ αυτό φαίνεται ότι μπορεί να διατηρήσει την αξία του ακόμα και αν εξαφανιστούν οι άνθρωποι.
5) Το κεφάλαιο είναι μια αφηρημένη μορφή, εγγενώς καθολική. Η κοσμοθεωρία του κεφαλαίου σχετίζεται με τις ιστορικές και ανθρωπολογικές κοσμοθεωρίες όπως οι αριθμοί σχετίζονται με τις λέξεις των ανθρώπινων γλωσσών: μια καθολική, διατομεακή γλώσσα, αλλά ταυτόχρονα σημασιολογικά κενή.
Έτσι, όταν σήμερα βλέπουμε το κακό του κόσμου να συγκεντρώνεται στους Τραμπ και στους Νετανιάχου, ας θυμόμαστε ότι αυτοί θα φύγουν σύντομα (εντάξει, ποτέ αρκετά σύντομα), και ότι σύντομα θα χαθούν και οι ψευδείς, κωμικές δικαιολογίες τους με αναφορές στη Βίβλο, το Ολοκαύτωμα, τα ανθρώπινα δικαιώματα κ.λπ. Δεν θα χαθεί όμως η θεμελιώδης ορμή που τους κινεί (ακόμη και σε αντίθετες πολιτικές θέσεις).
Δεν θα χαθεί η ώθηση να πιστεύουμε:
– ότι δεν υπάρχουν αντικειμενικές αξίες (ούτε στη φύση, ούτε στην ιστορία),
– ότι το να «προχωράμε» προς την πρόοδο (δηλαδή προς ένα περαιτέρω «προχωράμε») είναι αυτό καθαυτό το καλό,
– ότι οι κάτοχοι της τεχνοεπιστήμης είναι και οι κάτοχοι της γνώσης και της σοφίας,
– ότι η ανθρωπότητα συνιστά ένα ατύχημα που μπορεί να θυσιαστεί,
– ότι κάθε άλλη οπτική, προοπτική, άποψη συνιστά αταβισμό, λάθη ή προκαταλήψεις που πρέπει να συντριβούν και να αντικατασταθούν.
Θα συναντάμε ξανά και ξανά αυτό το μοτίβο σε άλλες διεθνείς επιθέσεις, άλλους ανθρωπιστικούς βομβαρδισμούς, άλλα προληπτικά πλήγματα, άλλους «πολέμους πολιτισμών», άλλες γενοκτονίες στο όνομα της προόδου, άλλες φυλακίσεις στο όνομα του καλού, άλλους δολοφόνους στο όνομα της ιδέας ότι ο τρόπος ζωής μας («way of life») δεν είναι διαπραγματεύσιμος. Μέχρι τότε που, είτε θα τον καταστρέψουμε εμείς, είτε θα μας καταστρέψει αυτός.
* Ιταλός φιλόσοφος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Το παρόν άρθρο του, που εδώ αποδίδεται ελαφρά συντετμημένο, δημοσιεύθηκε στις 23/4/2026 στην ιταλική διαδικτυακή επιθεώρηση l’interferenza (www.linterferenza.info).
