Στις παρακάτω σελίδες επιχειρούμε να ανοίξουμε ένα από τα πιο κρίσιμα και ταυτόχρονα σύνθετα ζητήματα της εποχής μας: Τη σχέση πολέμου, ειρήνης και κοινωνικών κινημάτων. Σε μια περίοδο όπου οι πολεμικές συγκρούσεις πολλαπλασιάζονται, οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί οξύνονται και η «κανονικότητα» του πολέμου τείνει να εμπεδωθεί ως μόνιμη κατάσταση, στην πιο βάρβαρη και ανοιχτή εκδοχή της εποχής Τραμπ μάλιστα, η ανάγκη κατανόησης αλλά και επανανοηματοδότησης του αντιπολεμικού κινήματος καθίσταται πιο επιτακτική από ποτέ.
Ο πόλεμος δεν αποτελεί ένα εξωτερικό ή «έκτακτο» γεγονός. Αντίθετα, συνδέεται βαθιά με τις δομές εξουσίας, τις οικονομικές επιδιώξεις και τις κοινωνικές αντιθέσεις που διατρέχουν τον σύγχρονο κόσμο. Από τις μεγάλες συγκρούσεις του 20ού αιώνα μέχρι τις σημερινές υβριδικές μορφές πολέμου, η εμπλοκή ολόκληρων κοινωνιών, είτε ως θυμάτων είτε ως υποκειμένων αντίστασης, αναδεικνύει ότι το ζήτημα της ειρήνης δεν μπορεί να περιοριστεί σε διπλωματικές ή στρατιωτικές ισορροπίες. Είναι κατεξοχήν πολιτικό και κοινωνικό διακύβευμα.
Σήμερα, μέσα σε ένα περιβάλλον παρατεταμένης κρίσης και μετάβασης, η πολεμική δυναμική επανέρχεται με ένταση. Η αμφισβήτηση της δυτικής ηγεμονίας, η όξυνση των ανταγωνισμών μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, η ενεργοποίηση «πολεμικών οικονομιών» και η εσωτερική πειθάρχηση των κοινωνιών συνθέτουν ένα τοπίο όπου ο πόλεμος εμφανίζεται όχι ως παρέκκλιση αλλά ως εργαλείο διαχείρισης της κρίσης. Ταυτόχρονα, οι κοινωνίες μοιάζουν συχνά αμήχανες ή κατακερματισμένες μπροστά σε αυτές τις εξελίξεις, παρά τα υπαρκτά (έστω και υπόγεια) ρεύματα αμφισβήτησης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τίθενται κρίσιμα ερωτήματα: α) Πώς μπορεί να νοηθεί σήμερα η ειρήνη; β) Είναι απλώς η απουσία πολέμου ή συνδέεται με βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές; γ) Ποια είναι η θέση και οι δυνατότητες των κοινωνικών κινημάτων απέναντι σε μια νέα περίοδο γενικευμένης στρατιωτικοποίησης; δ) Γιατί τα αντιπολεμικά κινήματα εμφανίζονται σήμερα πιο αδύναμα ή κατακερματισμένα σε σχέση με το παρελθόν; ε) Και με ποιους όρους μπορούν να ανασυγκροτηθούν;
Τα δύο κείμενα που ακολουθούν επιχειρούν να συμβάλουν σε αυτή τη συζήτηση από διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές οπτικές. Το πρώτο, του Κώστα Δημητριάδη με τίτλο «Ενάντια στους πολέμους του μαινόμενου ιμπεριαλισμού των ΗΠΑ», εστιάζει στη σύγχρονη συγκυρία, αναδεικνύοντας τον ρόλο των δυτικών ελίτ, τις μετατοπίσεις στην παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων και τη σύνδεση του πολέμου με την ευρύτερη κρίση του συστήματος. Παράλληλα, επιχειρεί να ερμηνεύσει την υποχώρηση ή τη δυσκολία συγκρότησης μαζικών αντιπολεμικών αντιδράσεων, φωτίζοντας τόσο τις αντικειμενικές συνθήκες όσο και τις αντιφάσεις των κοινωνιών.
Το δεύτερο κείμενο, του Δημήτρη Γκάζη με τίτλο «Πόλεμος, ειρήνη και μαζικά κινήματα», προσεγγίζει το αντιπολεμικό κίνημα ιστορικά, ανατρέχοντας σε κομβικές στιγμές του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα. Από τον Ψυχρό Πόλεμο και το αντιπυρηνικό κίνημα μέχρι το Βιετνάμ, τη Γιουγκοσλαβία και το Ιράκ, αναδεικνύει τις μορφές, τις ιδεολογικές κατευθύνσεις και τις δυνατότητες των μαζικών κινητοποιήσεων, αλλά και τις αντιφάσεις και τα όριά τους.
Η συνάντηση αυτών των δύο προσεγγίσεων υπογραμμίζει ότι το ζήτημα του αντιπολεμικού κινήματος δεν μπορεί να ιδωθεί μονοδιάστατα. Απαιτεί ταυτόχρονα ιστορική ματιά, αντίληψη των πολιτικών διακυβευμάτων και επίγνωση των σύγχρονων μετασχηματισμών. Απαιτεί επιμονή στη διερεύνηση και μελέτη της πραγματικότητας, με επίγνωση των ορίων και των αντιφάσεων των υπαρκτών ερμηνευτικών εργαλείων. Κυρίως όμως απαιτεί, την τριβή με την υπαρκτή κίνηση των κοινωνιών, τις υπαρκτές αρνήσεις της φρίκης του πολέμου, τις προκλήσεις και τις δυνατότητες που γεννιούνται μέσα από την (πάντα αντιφατική) κίνηση των μαζών.
Σε μια εποχή όπου ο πόλεμος επιβάλλεται ως «κανονικότητα», από ένα σύστημα σε διαρκή κρίση, η αναζήτηση δρόμων για την ειρήνη –με όρους δικαιοσύνης, δημοκρατίας και κοινωνικής χειραφέτησης– παραμένει ανοιχτό, δύσκολο αλλά αναγκαίο ζητούμενο.
«δ»
