Διαβάστε το Μέρος Α΄
Συνεχίζουμε με την παράθεση επιλεγμένων αποσπασμάτων από την ημερίδα «Η εικόνα υπό έλεγχο: μορφές λογοκρισίας στην οπτικοακουστική δημιουργία», που διοργάνωσε η Ένωση Σκηνοθετών-Δημιουργών (ΕΣΔ) το Σάββατο 25/4/2026, στον κινηματογράφο Άστορ.
Ο σκηνοθέτης Αλέξανδρος Λαμπρίδης –συνεργάτης σε 5 ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου- στη βιωματική ομιλία του «Μετέωρα βήματα σε άλλες θάλασσες», ανέπτυξε τη σχέση του Αγγελόπουλου με τη λογοκρισία και τα ζητήματα ελέγχου της εικόνας. Για τις «Μέρες του ’36», μια ταινία για μια δικτατορία μέσα σε άλλη, γυρισμένη εξολοκλήρου στη χούντα, ο Αγγελόπουλος ανέφερε «η δικτατορία είναι συνυφασμένη με τον καμβά της ταινίας. Κάθε τι σημαντικό προσπάθησα να το βάλω πίσω από κλειστές πόρτες, να λέγεται στο τηλέφωνο ή να μην λέγεται καθόλου. Προτίμησα υπονοούμενα της ιστορίας, νεκρούς χρόνους, αποσιωπήσεις, τον ελλειπτικό λόγο ως αισθητική αρχή, σε μια ταινία όπου όλα τα σημαντικά γίνονται εκτός κάδρου». Ωστόσο, ο Γεώργιος Γεωργαλάς τον κάλεσε για «εξακρίβωση προθέσεων», δηλώνοντάς του «Κοιτάξτε κύριε Αγγελόπουλε, είμαστε πάρα πολύ δυνατοί, δεν φοβόμαστε τίποτα, κάντε ό,τι θέλετε». Προχωρώντας ακόμα πιο τολμηρά στο «Θίασο», ο Αγγελόπουλος καταθέτει προσχηματικό σενάριο. Σύμφωνα με τα λόγια του: «η ταινία ξεκίνησε στην περίοδο Μαρκεζίνη, το γύρισμα ακολούθησε το Πολυτεχνείο και το πραξικόπημα του Ιωαννίδη. Ήταν αναπόφευκτη η παπαδοπουλική λογοκρισία αν τα πράγματα λεγόντουσαν πιο καθαρά, ωστόσο αποφασίσαμε να κάνουμε την ταινία, εξαντλώντας κάθε περιθώριο». Ο «Θίασος» γυρίστηκε επί χούντας και ολοκληρώθηκε μετά την πτώση της, στο πέρασμα από το ένα καθεστώς στο άλλο, μπαίνοντας στο στόχαστρο της κυβέρνησης Καραμανλή. Δεν πήρε έγκριση για την εκπροσώπηση της Ελλάδας στο φεστιβάλ Καννών το ’75, γιατί θεωρήθηκε ότι πρόσβαλε τον Στρατάρχη Παπάγο. Ωστόσο προβλήθηκε εκεί και απέσπασε το Βραβείο της FIPRESCI. Η ΥΕΝΕΔ αποσιώπησε τη βράβευση της ταινίας στο 16ο ΦΚΘ, ενώ απαγορεύτηκε η κυκλοφορία της μουσικής της ταινίας, γιατί περιελάμβανε αντάρτικα. Με τους «Κυνηγούς», ο Αγγελόπουλος ολοκληρώνει την τριλογία της Ιστορίας, παράλληλα με την απόπειρά του να σπάσει τη σιωπή ταινιών για τον Εμφύλιο. Ο Μιλτιάδης Έβερτ την χαρακτήρισε αντεθνική, ενώ η εφημερίδα «Μακεδονία» αρνήθηκε διαφημιστική καταχώρηση.
Ο Λαμπρίδης, που έγινε συνταξιδιώτης του Αγγελόπουλου πρώτη φορά στο «Μετέωρο βήμα του πελαργού» (1990), έκανε εκτενή αναφορά στα επεισόδια του Μητροπολίτη Φλωρίνης Καντιώτη, που κατηγόρησε την ταινία αντεθνική και βλάσφημη, καταλήγοντας σε μαζική πράξη αφορισμού προς όλους, ενώ ακολούθησαν αφιονισμένες επιθέσεις παραθρησκευτικών οργανώσεων. Το θέμα φτάνει μέχρι το Συμβούλιο της Ευρώπης, με το γύρισμα να ολοκληρώνεται με ισχυρή αστυνομική προστασία. Αυτή η περιπέτεια μεταγράφηκε δημιουργικά από τον Αγγελόπουλο στην εισαγωγή της επόμενης ταινίας του, στο «Βλέμμα του Οδυσσέα», 4 χρόνια μετά, με τους διώκτες να παίζουν τον αφιονισμένο εαυτό τους, υπό τις μπαγκέτες του αφορισμένου σκηνοθέτη. Κλείνοντας με το τελευταίο εγχείρημα του Αγγελόπουλου, την ανολοκλήρωτη «Άλλη θάλασσα», ο Λαμπρίδης αποκάλυψε πως υπήρχε προφητική σκηνή στα στενά του Πειραιά, όπου νεοφασίστες χτυπάνε ανιτεξουσιαστές, ένα χρόνο πριν τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα στην Αμφιάλη.
Η κινηματογραφίστρια-εικαστικός Χριστίνα Φοίβη επισημαίνοντας ως πρόσφατο παράδειγμα λογοκρισίας την απαγόρευση λέξεων όπως «Παλαιστίνη» και «γενοκτονία», στην εισήγησή της «Ημερολόγιο αντιστάσεων στη λογοκρισία 2023–2026: προς ένα Πολιτιστικό Δίκτυο για την Παλαιστίνη», επιχείρησε μια εμπεριστατωμένη χαρτογράφηση των μορφών λογοκρισίας στα κινηματογραφικά φεστιβάλ, καθώς και των διεκδικήσεων από το διεθνές και τοπικό κίνημα. Οκτώβρη του 2023 ξεκίνησε η ακύρωση και η λογοκρισία πολιτιστικών εκδηλώσεων και προγραμμάτων παλαιστινιακής τέχνης σε μουσεία, βραβεύσεις και πολιτισμό. Στην Αθήνα, Οκτώβρη του 2023 γίνεται φεστιβάλ Παλαιστινιακού κινηματογράφου στο Στούντιο και Δεκέμβρη του 2023 στο πρόγραμμα προβολών Palestine lives, διαβάστηκε το πρώτο κείμενο των Filmmakers For Palestine-Greece, ενώ Νοέμβρη του 2023 στο ΦΚΘ, ακολουθήθηκε τακτική θεσμικής σιωπής για την Παλαιστίνη. Στο φεστιβάλ Sundance Γενάρη του 2024 ξεκινάει η καμπάνια των Filmworkers For Palestine, εμπνευσμένη από το Filmakers United Against Apartheid του 1987, το μποϋκοτάζ που ίδρυσαν οι σκηνοθέτες Τζόναθαν Ντέμι και Μάρτιν Σκορσέζε, για να αποτρέψουν τη διανομή ταινιών στο απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής. Στη Μπερλινάλε, το 2024, δημιουργοί αποσύρουν τις ταινίες τους σε ένδειξη διαμαρτυρίας, ενώ γίνονται δημόσιες δηλώσεις αλληλεγγύης σκηνοθετών πριν από τις προβολές ταινιών. Μετά τη βράβευση του ντοκιμαντέρ «Καμία άλλη γη» ακολουθούν τους δημιουργούς απειλές, κυνήγι, φυλακίσεις, μέχρι και δολοφονία συντελεστή της ταινίας, που πραγματοποίησε Ισραηλινός έποικος στη Δυτική Όχθη, μετά το Όσκαρ 2025. Στην Τελετή Έναρξης του ΦΝΘ 2024 υψώθηκε πανό «κάμερα, φώτα, γενοκτονία» με συνθήματα για την Παλαιστίνη, ενώ καταγγέλθηκε η συνενοχή του ελληνικού κράτους που συμμαχεί με το Ισραήλ, σε ένα φεστιβάλ που η λέξη «γενοκτονία» δεν ακούστηκε ποτέ, σε αντίθεση με την άμεση κατακραυγή το 2022, για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Αύγουστο 2024 δημοσιεύεται κείμενο με αίτημα να διακοπεί η συνεργασία του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Καστελόριζου-Beyond Borders με την Πρεσβεία του Ισραήλ και το Πανεπιστήμιο του Τελ-Αβίβ. Σεπτέμβρη 2024 αποκαλύπτεται πως το φεστιβάλ AnimaSyros συνεργάζεται με την Πρεσβεία του Ισραήλ και την ισραηλινή εταιρία The Hive, ξεκινώντας αυθόρμητο μποϋκοτάζ από την τοπική κοινωνία. Μάιο του 2025 οι Κάννες συγκλονίστηκαν απ’ τη στοχευμένη δολοφονία της Παλαιστίνιας φωτογράφου Φατιμά Χασούνα, πρωταγωνίστριας του ντοκιμαντέρ «Κράτα την ψυχή σου στο χέρι και περπάτα», της Σεπιντέ Φαρσί. Σε διεθνές επίπεδο, ξεκινάει συλλογή υπογραφών εργαζομένων στο σινεμά, που δεσμεύονται να μην συνεργαστούν με ισραηλινούς θεσμούς και εταιρίες. Αύγουστο του 2025 στο Φεστιβάλ Βενετίας η πρωτοβουλία Venice For Palestine οργάνωσε στο Λίντο μεγάλη πορεία αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη. Μετά την πρεμιέρα της ταινίας «Η φωνή της Χιντ Ρατζάμπ», της Κάουτερ Μπεν Χανία, το κοινό χειροκροτούσε συγκλονισμένο επί 23 λεπτά, με το ντοκιμαντέρ να αποσπά το 2ο Βραβείο της διοργάνωσης. Φεβρουάριο του 2026, στην 3η Μπερλινάλε, εν μέσω γενοκτονίας, όπου το Ισραήλ βομβαρδίζει πλέον μαζί με τη Γάζα και το Λίβανο, ο Πρόεδρος της Κριτικής Επιτροπής Βιμ Βέντερς δήλωσε πως η τέχνη δεν πρέπει να αναμειγνύεται με την πολιτική, προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων. Απρίλιο του 2025 στην Αθήνα ιδρύεται το «Πολιτιστικό Δίκτυο για την Παλαιστίνη», στην εκδήλωση Τέχνη-Αντίσταση-Δικαιοσύνη, στο Τριανόν, με κεντρικό ομιλητή από το PACBI (Παλαιστινιακή Καμπάνια για το ακαδημαϊκό και πολιτιστικό μποϋκοτάζ στο Ισραήλ). Κλείνοντας, η ομιλήτρια αναφέρθηκε στα κινήματα αλληλεγγύης που χτίστηκαν μέσα από ομάδες όπως «BDS Greece», «March to Gaza», «Freedom Flotilla» και «Πολιτιστικό Δίκτυο Για την Παλαιστίνη».
Την ημερίδα έκλεισε η δικηγόρος Έλλη Σταυροπούλου, μέλος Δ.Σ. Σωματείου Μισθωτών Δικηγόρων, με την παρέμβασή της «Λογοκρισία στην καλλιτεχνική έκφραση, έλεγχος στη συνείδηση: το νομικό και θεσμικό πλαίσιο».
Τελευταία, πλήθος διατάξεων για τη δράση κρατικών αρχών και αστυνομίας εξοπλίζουν τα κράτη στην Ευρώπη, ώστε να προβαίνουν ταχύτερα σε νόμιμο φακέλωμα των πολιτών, ενισχύοντας τάση προληπτικής δράσης. Το 2021 ο τρομονόμος στην Ελλάδα ξεκινά να εφαρμόζεται και στην τέχνη. Ενσωματώνονται στην ελληνική νομοθεσία διατάξεις για δημόσια πρόκληση σε τρομοκρατικό έγκλημα στην καλλιτεχνική δημιουργία που προβάλλεται μέσω οπτικοακουστικών μέσων και διαδικτύου, επιβάλλοντας όχι μόνο λογοκρισία, αλλά και διώξεις στους καλλιτέχνες, στους παρόχους των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και στο χρήστη του διαδικτύου που θα ανέβαζε τέτοιο υλικό. Με αυτό το νομικό πλαίσιο έχει ήδη ξεκινήσει πογκρόμ διώξεων σε καλλιτέχνες, όπως η φυλάκιση ενός ράπερ στην Ισπανία, επειδή θεωρήθηκε πως οι στίχοι του εξυμνούσαν την τρομοκρατία, ενώ στη Γερμανία όσοι μουσικοί, συγγραφείς, εικαστικοί και ακαδημαϊκοί κάνουν δημόσια κριτική ενάντια στην πολιτική του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους, εκδιώχθηκαν με βάση τον τρομονόμο. Το 2024, η εφαρμογή του νόμου για τις ψηφιακές υπηρεσίες στις πλατφόρμες, τις υποχρέωνε να διαγράψουν ενδεχόμενο εντοπισμένο παράνομο περιεχόμενο, με την πλατφόρμα πλέον να γίνεται αυτόματος λογοκριτής, για την αποφυγή κυρώσεων και προστίμων, δημιουργώντας μια δομική λογοκρισία, αόρατη, αποτελεσματική και νόμιμη.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός-κριτικός κινηματογράφου, ifigenia.kalantzi@gmail.com
INFO
Το 10ο Φεστιβάλ Ισπανόφωνου Κινηματογράφου Αθήνας – FeCHA (21-28/5/2026) θα πραγματοποιηθεί στους θερινούς κινηματογράφους Ελληνίς και Αελλώ, στο Ινστιτούτο Θερβάντες και στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 23 ταινίες και 13 μικρού μήκους, αφιερώματα στον βραβευμένο Αργεντινό σκηνοθέτη Fabián Bielinsky και «Diversidad», με επιλεγμένες μικρού μήκους queer θεματολογίας, καθώς και masterclass των Helena Taberna και Asier Urbieta, (23/5/2026), στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Περισσότερα: fecha.gr
