Ο Δρόμος συνομίλησε με τον Κωνσταντίνο Καλυμνιό, που μεταξύ άλλων είναι και νομικός σύμβουλος της Παμμακεδονικής Ένωσης Μελβούρνης. Το σκοπιανό ζήτημα ταλανίζει την ελληνική κοινότητα στην Αυστραλία, καθώς οι Σκοπιανοί έχουν πρόσφατα προβεί σε έντονες προκλήσεις…
Κωνσταντίνε, θα θέλαμε ένα σύντομο ιστορικό του προβλήματος…
Από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα, οπότε είχαμε μαζικά μεταναστευτικά κύματα από τη Γιουγκοσλαβία, παρατηρείται μια συστηματική και πολυεπίπεδη προσπάθεια εδραίωσης μιας ταυτότητας που διεκδικεί τον όρο «μακεδονικός», αποσυνδεδεμένο από την ελληνική ιστορική του θεμελίωση. Αποκορύφωμα ήταν τα επεισόδια του 1988 κατά τη διάρκεια της έκθεσης των θησαυρών της Βεργίνας στο Μουσείο της Μελβούρνης, όταν ο τότε Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, Χρήστος Σαρτζετάκης, δέχθηκε επίθεση με ντομάτες από ομάδα Σκοπιανών. Έκτοτε, παρόμοιες προκλήσεις εκδηλώνονται συστηματικά σε κάθε είδους δημόσιες εκδηλώσεις.
Το ζήτημα εκτείνεται σε πολλαπλά επίπεδα. Στο επίπεδο της ταυτότητας και της ονοματολογίας, η διαμάχη επικεντρώνεται στην επιδίωξη της καθιέρωσης του όρου «μακεδονικός» για τη γλώσσα, τον πολιτισμό και την εθνική τους ταυτότητα. Στο επίπεδο των συμβόλων, κύρια εστία έντασης αποτελεί η χρήση του Ήλιου της Βεργίνας σε δημόσιες εκδηλώσεις, όπως η καθιερωμένη παρέλαση της Moomba στη Μελβούρνη. Παράλληλα, καταγράφονται διακοινοτικές εντάσεις που φθάνουν μέχρι και σε βανδαλισμούς ελληνικών κοινοτικών χώρων. Τέλος, η σκοπιανή κοινότητα δημοσιεύει αλυτρωτικούς χάρτες μιας «ενωμένης» Μακεδονίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι νομικές αντιπαραθέσεις της δεκαετίας του 1990 και των αρχών του 2000 σχετικά με τη χρήση του όρου «μακεδονικός» για τη γλώσσα. Αν και αρχικά η κυβέρνηση της Βικτώριας αρνούνταν να αναγνωρίσει τη γλώσσα τους ως «μακεδονική», τα αυστραλιανά δικαστήρια έκριναν ότι η απαγόρευση συνιστά διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής, οδηγώντας σε νίκη της σκοπιανής πλευράς. Παράλληλα, η κοινότητα αυτή πραγματοποιεί έντονες κινητοποιήσεις, ιδίως κατά της Συμφωνίας των Πρεσπών, και εμμένει στη χρήση της ονομασίας «Μακεδονία» (χωρίς τον προσδιορισμό «Βόρεια»).
Ποιοι βρίσκονται πίσω από αυτές τις προκλήσεις;
Το φαινόμενο αφορά το σύνολο σχεδόν των οργανωτικών εκφάνσεων της κοινότητας αυτής. Κάθε οργανισμός της, πολιτιστικός, αθλητικός, κοινωνικός κ.λπ., λειτουργεί ως φορέας προώθησης της λεγόμενης «μακεδονικής» ταυτότητας. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής εδράζεται σε μεγάλο βαθμό στο κοινωνικό πλαίσιο της Αυστραλίας. Οι Αυστραλοί δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για ιστορικές «λεπτομέρειες», και αντιμετωπίζουν τις εθνοτικές αντιπαραθέσεις ως διασπαστικές για την κοινωνική συνοχή. Έτσι, όταν η ελληνική πλευρά επιχειρεί να υπερασπιστεί τις ιστορικές της θέσεις, συχνά θεωρείται ταραχοποιός!
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ανοχή συμπεριφορών που υπό άλλες συνθήκες θα θεωρούνταν απαράδεκτες. Έχουν καταγραφεί περιστατικά καύσης της ελληνικής σημαίας έξω από το Κοινοβούλιο της Βικτώριας, καθώς και δημόσιες πορείες με συνθήματα όπως «Οι Έλληνες είναι χριστιανοί Τούρκοι», χωρίς ουσιαστική παρέμβαση των αρχών. Επιπλέον, η πολιτειακή κυβέρνηση έχει χρηματοδοτήσει εκδόσεις της σκοπιανής κοινότητας στις οποίες οι Έλληνες χαρακτηρίζονται «έθνος κλεφτών» και «παρανοϊκά νόθα τέρατα», «τερατουργήματα της φύσης»… Η ελληνική κοινότητα προσέφυγε φυσικά στη δικαιοσύνη. Ωστόσο τα δικαστήρια έκριναν ότι οι εκφράσεις αυτές δεν παραβιάζουν τον Νόμο περί Φυλετικής και Θρησκευτικής Ανοχής! Σήμερα, η κοινότητα βρίσκεται εκ νέου σε δικαστική αντιπαράθεση, επιχειρώντας να αποτρέψει τη χρήση του όρου «Μακεδονία» ως εμπορικού σήματος από σκοπιανό ποδοσφαιρικό σύλλογο.
Πέραν του νομικού πλαισίου, παρατηρείται ένα ακόμη πιο ανησυχητικό φαινόμενο σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης. Σε δήμους όπου η σκοπιανή κοινότητα διαθέτει ισχυρή εκλογική παρουσία, οι τοπικές αρχές συχνά επιτρέπουν ανεξέλεγκτες πρακτικές, όπως η ανάρτηση του Ήλιου της Βεργίνας σε δημόσιους χώρους και η διατύπωση ακραίων ισχυρισμών κατά των Ελλήνων – φυσικά για ψηφοθηρικούς λόγους. Αντιθέτως, η ελληνική παροικία, περισσότερο ενσωματωμένη στον αυστραλιανό κοινωνικό ιστό, αποφεύγει πρακτικές συμβολικής έντασης και προκλητικότητας. Πρόκειται για έναν διαρκή και εξαντλητικό αγώνα, ιδίως αφού υπάρχουν και άλλα, πιο άμεσα ζητήματα που απαιτούν την προσοχή μας.
Πώς απαντά, στο νομικό πεδίο, η ελληνική παροικία;
Το ζήτημα της Μακεδονίας υπήρξε, ιδίως κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000, κεντρικό σημείο του δημόσιου λόγου της ελληνικής παροικίας. Σήμερα, ωστόσο, παρατηρείται σαφής κόπωση. Πέραν οργανώσεων όπως η Παμμακεδονική Ένωση και το Ελληνικό Συμβούλιο, μεγάλο μέρος της παροικίας έχει απομακρυνθεί από την ενεργή ενασχόληση με το θέμα. Η απογοήτευση εντείνεται και λόγω της στάσης των αυστραλιανών κυβερνήσεων, οι οποίες υιοθετούν την αρχή ότι κάθε άτομο μπορεί να αυτοπροσδιορίζεται όπως επιθυμεί.
Κάποια στιγμή υπήρξε η προσδοκία ότι η Συμφωνία των Πρεσπών θα επέλυε το ζήτημα. Στην πράξη, όμως, αποδείχθηκε ότι ούτε η σκοπιανή διασπορά αισθάνεται δεσμευμένη από αυτήν, ούτε η αυστραλιανή κυβέρνηση υποχρεούται να την εφαρμόσει. Στο νομικό επίπεδο, οι δυνατότητες είναι περιορισμένες. Τα δικαστήρια δεν ενδιαφέρονται για ιστορικές αφηγήσεις, και οι δικαστικές διαδικασίες είναι δαπανηρές και συχνά αναποτελεσματικές. Οπότε η στρατηγική που ακολουθείται είναι εκείνη της επαγρύπνησης, του αναγκαίου συμβιβασμού και της στοχευμένης παρέμβασης. Θετικό αποτέλεσμα ήταν η απόφαση του Δήμου Μελβούρνης να αποκλείσει τη χρήση του Ήλιου της Βεργίνας από την παρέλαση Moomba. Ακολούθησε μποϊκοτάζ της παρέλασης από τη σκοπιανή κοινότητα, και αρνητική παρουσίαση της ελληνικής πλευράς από τα ΜΜΕ, διότι… στερεί από άλλους το δικαίωμα στον αυτοπροσδιορισμό!
Τι ενέργειες κάνουν οι ελληνικές διπλωματικές αρχές;
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι εκείνη μιας περιορισμένης και μάλλον αναποτελεσματικής εμπλοκής. Στο παρελθόν, ιδίως πριν από την οικονομική κρίση, υπήρξε χρηματοδότηση προς φορείς όπως η Παμμακεδονική Ένωση. Σήμερα, ωστόσο, διαπιστώνεται έλλειμμα τόσο σε επίπεδο στήριξης όσο και σε επίπεδο ουσιαστικής επικοινωνίας. Οι επαφές με τις ελληνικές διπλωματικές αρχές αποκαλύπτουν συχνά μια ανεπαρκή κατανόηση της αυστραλιανής πραγματικότητας και του νομικού της συστήματος. Παράλληλα, δεν υπάρχει επαρκής ενημέρωση της παροικίας μας για τις όποιες ενέργειες των ελληνικών διπλωματικών αρχών…
Παρότι η Ελλάδα κατέχει τα δικαιώματα του σήματος του Ήλιου της Βεργίνας, δεν προβαίνει σε συστηματική νομική υπεράσπισή τους στην Αυστραλία, αν και οι παραβιάσεις είναι εκτεταμένες – ακόμη και σε εμπορικά προϊόντα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η διπλωματική παρέμβαση υπήρξε και αντιπαραγωγική. Το 2007, για παράδειγμα, όταν η ελληνική παροικία προετοίμαζε μαζική διαμαρτυρία έξω από το Κοινοβούλιο της Βικτώριας, το προξενείο επιχείρησε να την αποτρέψει, προτείνοντας ως αντάλλαγμα τη διοργάνωση έκθεσης στη Μελβούρνη με μάρμαρα του Παρθενώνα από το Λούβρο!
Πάντως η παροικία έχει ωριμάσει ως προς τον τρόπο προσέγγισης του ζητήματος. Αντιμετωπίζουμε το θέμα πρωτίστως ως Αυστραλοί πολίτες, εντός του θεσμικού και νομικού πλαισίου της χώρας στην οποία ζούμε. Δεν λαμβάνουμε κατευθύνσεις από το ελληνικό διπλωματικό σώμα, ούτε αναμένουμε από αυτό να καθορίσει τη στρατηγική μας. Η δράση μας διαμορφώνεται με γνώμονα τις ιδιαιτερότητες της αυστραλιανής κοινωνίας και τα συμφέροντα της παροικίας όπως αυτά εκδηλώνονται εδώ, επί του εδάφους. Συνολικά, όμως, διαπιστώνεται έλλειψη συντονισμού, εμπιστοσύνης και στρατηγικής κατεύθυνσης, με αποτέλεσμα οι διπλωματικές ενέργειες συχνά να έχουν αμελητέο αντίκτυπο στην πράξη…
