Θέλω να ξεκινήσω αυτές τις σκέψεις με ένα απόσπασμα του Φρέντρικ Τζέιμσον από το βιβλίο του «The seeds of time» που γράφτηκε στο όχι και τόσο μακρινό 1994 (1): «Ακόμα και μετά το “τέλος της ιστορίας”, φαίνεται να υπάρχει κάποια ιστορική περιέργεια γενικά συστημικού παρά απλώς ανεκδοτικού είδους: όχι απλώς η επενέργεια να γνωρίζουμε τι θα συμβεί στη συνέχεια, αλλά ως μια γενικότερη ανησυχία για την ευρύτερη μοίρα ή το πεπρωμένο του συστήματός μας ή του τρόπου παραγωγής μας ως τέτοιου – για τον οποίο η ατομική εμπειρία (μεταμοντέρνου είδους) μας λέει ότι πρέπει να είναι αιώνιος, ενώ η νοημοσύνη μας υποδηλώνει ότι αυτή η αίσθηση είναι πράγματι πολύ απίθανη, χωρίς όμως να καταλήγει σε εύλογα σενάρια ως προς την αποσύνθεση ή την αντικατάστασή του. Φαίνεται ευκολότερο για εμάς σήμερα να φανταστούμε την ολοκληρωτική επιδείνωση της γης και της φύσης παρά την κατάρρευση του ύστερου καπιταλισμού. Ίσως αυτό οφείλεται σε κάποια αδυναμία στη φαντασία μας».
Με απλά λόγια: Είναι πιο εύκολο να φανταστούμε την καταστροφή του πλανήτη από το να φανταστούμε την κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος!
Το παράδοξο είναι ότι αυτή η θέση υιοθετείται χωρίς ενδοιασμό και από τη μέγιστη πλειοψηφία της λεγόμενης αριστεράς, που κάποτε επιθυμούσε να αλλάξει τον καπιταλισμό μα τα τελευταία χρόνια είναι οπαδός και πρωταγωνίστρια της εφαρμογής ενός «καπιταλιστικού ρεαλισμού» (2) υπερακοντίζοντας υπέρ της αδυναμίας αλλαγής του συγκεκριμένου συστήματος.
Άλλωστε ουδεμία από αυτές τις δυνάμεις δεν ονομάζει το υφιστάμενο σύστημα ως καπιταλιστικό, απλά το αναφέρει ως «Σύστημα Αγοράς». Όπως γράφει ο John Kenneth Galbraith (3), πώς να επιδιωχθεί πια η αλλαγή ενός συστήματος που δεν ονομάζεται πλέον έτσι, αλλά απλά «Σύστημα της Αγοράς»;
Η αγορά είναι κάτι το διαχρονικό﮲ υπάρχει, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, από αρχαιοτάτων χρόνων και ίσως… λίγο περισσότερο. Άρα το σύστημα αγοράς είναι διαχρονικό, μόνιμο και ως εκ τούτου… φυσικό, εκ φύσεως για να μην πω εκ θεού… Δεν αλλάζει… Ο καπιταλισμός «είναι» με αυτή την οπτική ένα αιώνιο, διαχρονικό, φυσικό σύστημα!
Ακόμη και αυτά να ισχύουν, το ακόλουθο ερώτημα εξακολουθεί να αναζητά μια απάντηση: Εντός αυτού του πλαισίου όλες οι «αριστερές» δυνάμεις που έχουν κυβερνήσει, θέλουν να ξανακυβερνήσουν επικαλούμενες, με κάποιο τρόπο, την αριστερά και το σοσιαλισμό (sic!) (4), τη σοσιαλδημοκρατία, τη ριζοσπαστική αριστερά (5) αλλά καμία δεν τολμά να αναφέρει το εμμενές συστατικό της σύγχρονης ιστορίας –το καπιταλιστικό σύστημα– ως παράγοντα αναφοράς οποιασδήποτε πολιτικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής ανάλυσης, που θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη στη διαμόρφωση των προβλημάτων της σύγχρονης πραγματικότητας και συνεπώς και στην προσπάθεια στοχασμού για κάποια λύση. Το καυτό ερώτημα είναι, πώς οι αρχηγεσίες των δυνάμεων αυτών αναλύουν την «πραγματικότητα» χωρίς ουδεμία αναφορά στο καπιταλιστικό σύστημα;
ΤΙ ΕΙΝΑΙ αυτό που αποτρέπει όλες αυτές οι αρχηγεσίες, που αυτοχαρακτηρίζονται ως αριστερές, και μάλιστα καθώς οι περισσότερες από τις οποίες έχουν δείξει συγκεκριμένα δείγματα γραφής, όταν βρέθηκαν στην κυβέρνηση, που ειρήσθω εν παρόδω καμία σχέση δεν έχουν με αυτό που και οι ίδιες στα ιδεολογικά και προεκλογικά μανιφέστα τους (6) χαρακτηρίζουν ως αριστερές πολιτικές, να μην μπορούν να φανταστούν, έστω να φανταστούν απλά, την περίπτωση της υπέρβασης του καπιταλιστικού συστήματος; Μιας υπέρβασης για την οποία υπάρχουν αμέτρητες εκδοχές, ακόμη και σύγχρονες, με αριστερά ή δεξιά πρόσημα.
Η απάντηση, εκ της συμπεριφοράς τους, είναι ότι οι δυνάμεις αυτές έχουν ασπασθεί σχεδόν στο σύνολό τους τα διδάγματα του νεοφιλελευθερισμού (7), συνθηκολογώντας με τις βασικές υποστηρικτικές δυνάμεις του συστήματος, και μάλιστα υπερκεράζοντας σε πλείστα όσα σημεία. Είναι απλά βολεμένες δυνάμεις υποστηρικτές του συστήματος που το μόνο που υπάρχει είναι να βρίσκονται στην κυβέρνηση (8) και να καρπούνται τα καλά της εξουσίας.
Οι αρχηγεσίες αυτές είναι πεισμένες ότι ο καπιταλισμός δεν μπορεί να αλλάξει επειδή οι κοινωνικές δυνάμεις που στήριζαν την αλλαγή έχουν υποχωρήσει μεταλλασσόμενες σε βολεμένους τρυφηλούς Συβαρίτες, κάτι που εξασθένισε τη συλλογική τους φαντασία έτσι ώστε να μην μπορούν να διανοηθούν διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντος.
Η αλήθεια όμως που εμπεριέχεται σε αυτά τα πιστεύω των συγκεκριμένων αρχηγεσιών που έχουν εθιστεί και υποκύψει στα θέλγητρα και στην ηδονή του «κάστρου των βρικολάκων» και των οπαδών της TINA (There is no alternative) προφανώς έχει να κάνει με το δικό τους όφελος, με τη συνέχιση της διαδρομής τους εντός και επί τα αυτά της εξουσίας, διότι δεν μπορεί να συμβαδίζει με τις αλήθειες των πολλών άλλων που βλέπουν τα όνειρά τους να καταρρέουν το ένα μετά το άλλο, τα όνειρά τους να ματαιώνονται, αλλά πάνω από όλα τελικά να διαλύεται η φαντασία τους, να γκρεμίζονται οι προοπτικές τους.
ΑΚΟΜΗ ΜΙΑ αλήθεια όμως πρέπει να ειπωθεί με τον τρόπο του Krasznahorkai: «Γιατί –και σημειώστε το καλά!– δεν είναι μόνο οι άλλοι που μπορούν να μας καταστρέψουν, αλλά κι εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας! Και αυτό είναι σοβαρότερο σφάλμα, φίλοι μου, και πράγματι, αν το καλοσκεφτείτε, θα δείτε ότι κάθε αμαρτία που διαπράττουμε εναντίον του εαυτού μας είναι μια πράξη αυτοταπείνωσης» (9).
Παραπομπές
- Fredric Jameson, “The seeds of time”, Columbia University Press, 1994, p. xi-xii.
- Mark Fisher, «Καπιταλιστικός ρεαλισμός. Υπάρχει άραγε εναλλακτική», Εκδόσεις Futura, 2015.
- John Kenneth Galbraith, «Τα οικονομικά της αθώας απάτης», Εκδόσεις ΑΑ. Λιβάνη, 2006.
- Δεν ξέρω γιατί μου έρχεται αυθόρμητα η εικόνα του Γ. Παπαντωνίου σε κάποια κομματική συγκέντρωση του ΠΑΣΟΚ να εκστομίζει το αλησμόνητο: «Για το σοσιαλισμό αγωνιζόμαστε όλοι σύντροφοι»!
- Κ. Μελάς, «Άλλος ένας προαναγγελθείς θάνατος: η “Ριζοσπαστική” Αριστερά», Νέο Πλανόδιον, neoplanodion.gr/2023/09/08/rizospastiki-aristera
- Το πιο πρόσφατο παράδειγμα: Στο «Μανιφέστο για τη Συμπαράταξη της Σοσιαλδημοκρατίας, της Ριζοσπαστικής Αριστεράς και της Πολιτικής Οικολογίας» του Ινστιτούτου Τσίπρα, δεν αναφέρεται ούτε μια φορά η λέξη καπιταλισμός, αλλά και αντιστοίχως ούτε η λέξη σοσιαλισμός…
- Το οικονομικό υπόδειγμα της Ε.Ε. αποτελεί τον αδιάψευστο μάρτυρα, το οποίο υπερψηφίστηκε με πλειοψηφία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων «σοσιαλιστικής» απόχρωσης.
- Χαρακτηριστικό παράδειγμα το άλλοτε κραταιό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας, το οποίο βρίσκεται συνεχώς στην κυβέρνηση σε συνεργασία με το Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα από το 2005 μέχρι και σήμερα – εκτός της περιόδου 2009-2013. Η ασκηθείσα πολιτική πόρρω απέχει από τα πιστεύω ενός σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Αποτέλεσμα, στις τελευταίες δημοσκοπήσεις έχει κατρακυλήσει στο 12%. Αλλά η κυβέρνηση… κυβέρνηση.
- László Krasznahorkai, «Το τανγκό του Σατανά», Εκδόσεις Πόλις, 2018, σ. 268.
