Στα τελευταία φύλλα ο Δρόμος επιχειρεί να αγγίξει πτυχές οι οποίες εκκινούν από την επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, αλλά εξετάζουν βαθύτερα τα νέα χαρακτηριστικά και τις πιθανές επιπτώσεις της σύρραξης. Έτσι, για παράδειγμα, πριν δύο εβδομάδες δημοσιεύθηκε ανάλυση συνεργάτη του ιστότοπου IntelliNews με τίτλο «Το σενάριο ενός “ψηφιακού Ορμούζ”» σχετικά με τις βαριές συνέπειες που θα είχε σε διεθνές επίπεδο η πιθανή καταστροφή της ψηφιακής υποδομής στις χώρες του Κόλπου σε περίπτωση μη επίτευξης εκεχειρίας. Την δε περασμένη εβδομάδα δημοσιεύθηκε μια ενότητα 3 κειμένων του Κώστα Δημητριάδη για τα «Μανιφέστα τεχνοδεσποτείας» εν μέσω πολέμων και μεγάλων καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων, με ιδιαίτερη αναφορά στην εταιρεία Παλαντίρ. Συνεχίζοντας αυτήν την προσπάθεια, στο σημερινό φύλλο δημοσιεύουμε ένα άρθρο του Βραζιλιάνου δημοσιογράφου Πέπε Εσκομπάρ στο ανεξάρτητο ΜΜΕ The Cradle, στο οποίο αναλύει πώς ο πόλεμος κατά του Ιράν διαταράσσει τους διαδρόμους εμπορίου, μεταφορών και ενέργειας που βρίσκονται στο επίκεντρο της ευρασιατικής ολοκλήρωσης.
του Πέπε Εσκομπάρ*
Ο πόλεμος που εξαπέλυσαν οι ΗΠΑ εναντίον του Ιράν δεν επαναπροσδιορίζει μόνο τη γεωπολιτική, αλλά παρεμβαίνει, αποσταθεροποιεί και αναπροσανατολίζει αυτό που το The Cradle περιέγραφε τον Ιούνιο του 2022 ως «Πόλεμο των Διαδρόμων Οικονομικής Συνδεσιμότητας»**. Δηλαδή το βασικό γεωοικονομικό παράδειγμα της ευρασιατικής ολοκλήρωσης στον 21ο αιώνα. Από ανατολή προς δύση και από βορρά προς νότο, αυτοί οι διάδρομοι συνδέουν πρακτικά όλους τους σημαντικούς παίκτες σε ολόκληρη την Ευρασία. Οι τέσσερις πιθανώς σημαντικότεροι δίαυλοι είναι:
- ο διάδρομος ανατολής-δύσης των Νέων Δρόμων του Μεταξιού (Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», BRI) υπό την ηγεσία της Κίνας,
- ο Διεθνής Διάδρομος Μεταφορών Βορρά-Νότου (INSTC) Ρωσίας-Ιράν-Ινδίας,
- ο Διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής (IMEC),
- και οι προτεινόμενοι διάδρομοι για τη σύνδεση της Τουρκίας με το Κατάρ, τη Συρία και το Ιράκ.
Όσον αφορά τους Νέους Δρόμους του Μεταξιού/BRI της Κίνας, αυτοί προχωρούν μέσω μιας ποικιλίας διαδρόμων από το Σινγιάνγκ προς τη δυτική Ευρασία, συμπεριλαμβανομένου του Βόρειου Διαδρόμου (μέσω του Υπερσιβηρικού στη Ρωσία) και του Μεσαίου Διαδρόμου (μέσω του Καζακστάν και διαμέσου της Κασπίας προς τον Καύκασο και την Τουρκία).
Το Ιράν στο επίκεντρο
Ωστόσο, είναι η εξαιρετικά στρατηγική γεωγραφική θέση του Ιράν που το καθιστά καθοριστικό σταυροδρόμι μεταξύ Ανατολής και Δύσης, ιδίως αφότου ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ εγκαινίασε το 2013 τους Νέους Δρόμους του Μεταξιού/BRI. Ένας από τους κρίσιμους άξονές τους, ο οποίος περιλαμβάνεται στην 25ετή συμφωνία Κίνας-Ιράν (2021), είναι ο χερσαίος διάδρομος Κίνας-Ιράν. Είναι απαραίτητος για την παράκαμψη της αμερικανικής θαλάσσιας κυριαρχίας, του δεκαετούς μπαράζ κυρώσεων κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας και ευαίσθητων σημείων συμφόρησης (Στενό της Μαλάκκα, Στενό του Ορμούζ, Διώρυγα του Σουέζ).
Η άφιξη του πρώτου εμπορευματικού τρένου από το Σιάν στον ιρανικό χερσαίο λιμένα Απρίν (20 χλμ. από την Τεχεράνη) σηματοδότησε την επίσημη έναρξη λειτουργίας αυτού του διαδρόμου, μειώνοντας τους χρόνους μεταφοράς από 40 και πλέον ημέρες δια θαλάσσης σε 15 ημέρες το πολύ δια ξηράς. Ο χερσαίος λιμένας Απρίν είναι ένας εσωτερικός τερματικός σταθμός συνδυασμένων μεταφορών, που συνδέεται απευθείας μέσω οδικού/σιδηροδρομικού δικτύου με θαλάσσιους λιμένες στην Κασπία ή στον Περσικό Κόλπο. Από εκεί τα κινεζικά εμπορεύματα έχουν γρήγορη πρόσβαση στις παγκόσμιες θαλάσσιες διαδρομές.
Ο διάδρομος Κίνας-Ιράν εντάσσεται στον ευρύτερο διάδρομο Ανατολής-Δύσης, ο οποίος, πριν τον πόλεμο, είχε ως στόχο να συνδέσει το Σινγιάνγκ μέσω της Κεντρικής Ασίας (Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν, Τουρκμενιστάν) με το Ιράν, την Τουρκία και, στη συνέχεια, με τον Περσικό Κόλπο, την Αφρική, ακόμη και την Ευρώπη. Ο σιδηροδρομικός άξονας Κίνας-Ιράν αναθεωρεί ήδη τη σημασία του Οικονομικού Διαδρόμου Κίνας-Πακιστάν (CPEC), του εμβληματικού έργου της Πρωτοβουλίας BRI που συνδέει το Σινγιάνγκ με το βόρειο Πακιστάν, και τελικά με το λιμάνι Γκουαντάρ στην Αραβική Θάλασσα.
Μέχρι τον πόλεμο που αποφάσισε ο Τραμπ, το Πεκίνο ήταν διατεθειμένο να δώσει μεγαλύτερη προσοχή στον ιρανικό διάδρομο, λαμβάνοντας υπόψη την ασταθή πολιτική κατάσταση του Πακιστάν. Η Κίνα και η Ινδία έχουν βαθύ στρατηγικό ενδιαφέρον για τα ιρανικά λιμάνια, τα οποία θεωρούνται πύλες προς την Κεντρική Ασία. Επιπλέον, ο ιρανικός λιμένας του Τσαμπαχάρ, μέρος αυτού που θα μπορούσε να θεωρηθεί –τουλάχιστον πριν τον πόλεμο– ως ο ινδικός Δρόμος του Μεταξιού, βρίσκεται σε άμεσο ανταγωνισμό με τον λιμένα Γκουαντάρ (Πακιστάν/BRI), που απέχει μόλις 80 χλμ.
Αυτό μας φέρνει για άλλη μια φορά στον κομβικό ρόλο του Ιράν στη συνδεσιμότητα της Ευρασίας. Το Ιράν βρίσκεται στο προνομιακό σταυροδρόμι δύο βασικών διαδρόμων μεταφοράς: του ανατολικού-δυτικού διαδρόμου που καθοδηγείται από την Κίνα, και του INSTC, ο οποίος συνδέει τρία μέλη των BRICS – τη Ρωσία, το Ιράν και την Ινδία. Αυτό που έκανε η Τεχεράνη, μέχρι τον πόλεμο, ήταν να ευθυγραμμίζει επιδέξια την πολυδιάστατη πολιτική της με τις δύο δυνάμεις, Κίνα και Ινδία, και με τους δύο διαδρόμους. Λαμβάνοντας υπόψη την ευθυγράμμιση της Ινδίας με το Ισραήλ ακριβώς πριν την επίθεση κατά του Ιράν στις 28/2, αυτό ενδέχεται να αλλάξει.
Σύγκρουση INSTC-IMEC
Ο INSTC μπορεί να περιγραφεί συνοπτικά ως ο άξονας βορρά-νότου της ευρασιατικής ολοκλήρωσης, που συνδέει τη Ρωσία, το Ιράν και την Ινδία και διασταυρώνεται με τους κινεζικούς Νέους Δρόμους του Μεταξιού, οι οποίοι κινούνται από ανατολή προς δύση. Μέχρι τον πόλεμο, η Ινδία ανησυχούσε εξαιρετικά για την πιθανότητα κινεζικών επενδύσεων στο Τσαμπαχάρ, που θεωρείται –ή τουλάχιστον θεωρούνταν– από τους Ινδούς ως το διαμάντι του στέμματός τους στο Ιράν: για την Ινδία είναι η μόνη βιώσιμη διαδρομή προς την Ευρασία.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οι Ινδοί φοβούνταν την πιθανότητα η Κίνα να εξασφαλίσει ναυτική παρουσία στον δυτικό Ινδικό Ωκεανό. Όμως όλες οι ινδικές επενδύσεις στο Τσαμπαχάρ είχαν ήδη σταματήσει λόγω της πίεσης των ΗΠΑ, ενώ η Κίνα δεν αποτραβιέται. Το Πεκίνο έχει ήδη καταρτίσει ένα επενδυτικό σχέδιο για την ακτή Μακράν στο Σιστάν-Μπαλοχιστάν, χάρη στο οποίο τα ιρανικά λιμάνια θα συνδέονται με την Πρωτοβουλία BRI. Όσο για το Ιράν, θα επιλέξει τον στρατηγικό πραγματισμό – ειδικά αφότου η Ινδία εγκατέλειψε τη μη ευθυγράμμισή της με τις ΗΠΑ εξαιτίας κοντόφθαλμων υπολογισμών της κυβέρνησης Μόντι. Έτσι, η Ινδία έχει μπροστά της έναν ανηφορικό δρόμο αν δεν θέλει να χάσει το περσικό «στολίδι της».
Εδώ βλέπουμε για άλλη μια φορά τη βαθιά διασύνδεση των βασικών διευρασιατικών διαδρόμων. Ο σιδηρόδρομος Κίνας-Ιράν συνδέεται με τον INSTC στο Ιράν, ο οποίος υποστηρίζεται καθοριστικά από τη Ρωσία. Ταυτόχρονα, και οι δύο βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με τον IMEC, ο οποίος είναι απότοκος των Συμφωνιών του Αβραάμ και επιδιώκει να μετατρέψει το Ισραήλ σε στρατηγικό κόμβο για τις ροές εμπορίου/ενέργειας στη Δυτική Ασία [Μέση Ανατολή]. Βέβαια για την ώρα ο IMEC δεν είναι παρά μια μεγάλη επιχείρηση δημοσίων σχέσεων, μια καθυστερημένη απάντηση της συλλογικής Δύσης στην BRI, ένα ακόμη αμερικανικό σχέδιο για την «ανάσχεση» της Κίνας (πλέον και του Ιράν). Βασικά ο IMEC έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να παρακάμψει τους τρεις κορυφαίους φορείς της πραγματικής ευρασιατικής ολοκλήρωσης: την Κίνα, τη Ρωσία και το Ιράν.
Ο πόλεμος κατά του Ιράν, ωστόσο, επιβάλλει έναν σοβαρό επανέλεγχο της πραγματικότητας: Το λιμάνι της Χάιφα έχει υποστεί σοβαρές ζημιές, ενώ Ριάντ και Αμπού Ντάμπι συγκρούονται για το πώς θα προσαρμοστούν σε έναν μετα-αμερικανικό Περσικό Κόλπο. Ταυτόχρονα η Ευρώπη αυτοκτονεί, και η Ινδία είναι σε αδιέξοδο: πώς να οργανώσει μια αξιόπιστη σύνοδο κορυφής των BRICS, ενώ ευθυγραμμίζεται με τις ΗΠΑ; Πρακτικά, ο IMEC βρίσκεται πλέον σε βαθύ κώμα. Πόσο μάλλον όταν από τη σιδηροδρομική γραμμή Φουτζάιρα-Χάιφα «λείπουν» 1.100 χλμ., από τη γραμμή Τζέμπελ Αλί-Χάιφα 745 χλμ., και από τη γραμμή Αμπού Ντάμπι-Χάιφα 630 χλμ.
Οι φιλοδοξίες της Τουρκίας
Στο μεταξύ η Τουρκία ανέπτυσσε τις δικές της ιδέες για την ευρασιατική ολοκλήρωση, ειδικά δεδομένου του τρόπου με τον οποίο ο νεο-οθωμανισμός θέλει να επιβάλει την Άγκυρα ως παίκτη ικανό να ανταγωνιστεί τη Ρωσία και το Ιράν. Όπως έχουν τα πράγματα, το στοίχημα της Άγκυρας είναι να επιδιώξει ένα πλήρες… «Αγωγιστάν», δηλαδή τον υπερ-πολιτικοποιημένο λαβύρινθο των ευρασιατικών ενεργειακών διαδρόμων/αγωγών. Αυτό περιλαμβάνει τα πάντα: από τον πετρελαϊκό αγωγό Μπακού-Τιφλίδας-Τσεϊχάν (BTC), που διευκόλυνε ο αείμνηστος Μπρεζίνσκι, μέχρι τους ρωσικής κατασκευής αγωγούς South Stream και Turk Stream, καθώς και τις μη ολοκληρωμένες σαπουνόπερες όπως ο αγωγός Τουρκμενιστάν-Αφγανιστάν-Πακιστάν-Ινδίας και ο αγωγός Ιράν-Πακιστάν-Ινδίας (που αργότερα περιορίστηκε σε Ιράν-Πακιστάν). Μια από τις κύριες εμμονές των Αμερικανών είναι να αποτρέψουν την κατασκευή του τελευταίου, που θα συνδέει τη Δυτική Ασία με τη Νότια Ασία.
Ο Τούρκος υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ –θυμάστε τα drones;– έχει πάρει φόρα. Η αγαπημένη του ιδέα είναι να συνδέσει τη Βασόρα –την πλούσια σε πετρέλαιο πρωτεύουσα του νότιου Ιράκ– με τον αγωγό πετρελαίου Ιράκ-Τουρκίας, χωρητικότητας άνω των 1,5 εκατ. βαρελιών/ημέρα, ο οποίος συνδέει το Κιρκούκ με το Τσεϊχάν στη Μεσόγειο. Όμως η απουσία πολιτικής συναίνεσης στο Ιράκ καθιστά αυτό το σχέδιο, προς το παρόν, όνειρο απατηλό. Η Τουρκία εξετάζει ακόμη και τη σύνδεση των ισχνών συριακών πετρελαϊκών κοιτασμάτων με τον αγωγό Ιράκ-Τουρκίας. Αυτό είναι ένα περίπλοκο πεδίο, δεδομένου ότι κανείς δεν ξέρει πραγματικά ποιος κυβερνά τη Συρία. Ωστόσο, η Άγκυρα δεν παραιτείται: γι’ αυτήν, το Άγιο Δισκοπότηρο θα ήταν ένας αγωγός φυσικού αερίου από το Κατάρ προς την Τουρκία μέσω της Σαουδικής Αραβίας, της Ιορδανίας και της Συρίας.
Ο πόλεμος κατά του Ιράν ανέτρεψε για άλλη μια φορά τα πάντα, αφού η Qatar Energy διέκοψε σημαντικό μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) «λόγω ανωτέρας βίας», επηρεάζοντας τόσο την Ευρώπη όσο και την Ασία. Αλλά τώρα μπαίνει στο παιχνίδι η Τουρκία, με την ιδέα ενός –μη κατασκευασμένου ακόμα– αγωγού από το Κατάρ για την τροφοδοσία της Ευρώπης. Αυτός προβάλλεται από τον Μπαϊρακτάρ ως «εναλλακτική διαδρομή εξαγωγής». Με μήκος 1.500 χλμ., θα κόστιζε τουλάχιστον 15 δισ. δολάρια και θα διέσχιζε έως και πέντε σύνορα. Ένας εξασφαλισμένος (και δαπανηρός) πονοκέφαλος.
Πιο εφικτός, θεωρητικά τουλάχιστον, είναι ο Δια-Κασπιανός Αγωγός Φυσικού Αερίου, ο οποίος στοχεύει να συνδέσει το Τουρκμενιστάν, διασχίζοντας την Κασπία, με το Αζερμπαϊτζάν και τη Γεωργία, και από εκεί με την Ευρώπη. Ούτε αυτός έχει κατασκευαστεί ακόμα. Θα κόστιζε τουλάχιστον 2 δισ. δολάρια. Στη συνέχεια, ο ακόμα ανύπαρκτος αγωγός θα συνδεόταν με δύο άλλους, τον αγωγό του Νότιου Καυκάσου και τον Δι-Ανατολικό. Τα επιπλέον κόστη θα ήταν αναπόφευκτα: στην ανάπτυξη ανάντη, στην ικανότητα συμπίεσης και στην επέκταση κατάντη. Ακόμη κι αν το όλο εγχείρημα έβλεπε το φως της ημέρας, το Τουρκμενιστάν δεν διαθέτει πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα: σχεδόν το σύνολο της παραγωγής του πηγαίνει στο Σινγιάνγκ της Κίνας…
Κάντε Διαδρόμους, Όχι Πόλεμο!
Είναι σαφές ότι ο πόλεμος των διαδρόμων συνδεσιμότητας θα παραμείνει ο πρωταρχικός γεωοικονομικός παράγοντας από τη Δυτική Ασία ως την Κεντρική και Νότια Ασία – περιλαμβάνοντας πολλαπλές διαδρομές προς την ευρασιατική ολοκλήρωση.
Ο πόλεμος κατά του Ιράν επιταχύνει αρκετές διασυνδέσεις. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την πακιστανική Εθνική Εταιρεία Logistics (NLC), η οποία έχει πρόσβαση στον συνοριακό τερματικό σταθμό Γκαμπντ για να ενισχύσει το εμπόριο με το Ιράν και –κυρίως– με το Ουζμπεκιστάν στην Κεντρική Ασία, μέσω του συστήματος TIR (Διεθνείς Οδικές Μεταφορές), παρακάμπτοντας το Αφγανιστάν. Η NLC παίζει στρατηγικά, ενεργοποιώντας ταυτόχρονα πολλαπλούς εμπορικούς διαδρόμους προς την Κίνα, το Ιράν και την Κεντρική Ασία, και την ίδια στιγμή βοηθώντας στην ενίσχυση του ταλαιπωρημένου εμπορικού και χρηματοοικονομικού μετώπου του Ιράν κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Και δεν μιλάμε καν για τον άλλο βασικό διάδρομο συνδεσιμότητας του μέλλοντος: τη Βόρεια Θαλάσσια Διαδρομή, κατά μήκος της ρωσικής ακτογραμμής στην Αρκτική μέχρι τη Θάλασσα του Μπάρεντς, την οποία οι Κινέζοι αποκαλούν ποιητικά «Αρκτικό Δρόμο του Μεταξιού». Η Κίνα, η Ινδία και η Νότια Κορέα εστιάζουν ιδιαίτερα στη Βόρεια Θαλάσσια Διαδρομή, η οποία συζητείται κάθε χρόνο λεπτομερειακά στα φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης και του Βλαδιβοστόκ. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ΗΠΑ βομβάρδισαν διάφορους κόμβους του INSTC: το λιμάνι του Μπαντάρ Ανζάλι, το Ισφαχάν, το λιμάνι του Μπαντάρ Αμπάς, το λιμάνι του Τσαμπαχάρ, καθώς και τμήμα της σιδηροδρομικής γραμμής Κίνας-Ιράν (εντάσσεται στην Πρωτοβουλία BRI και χρηματοδοτείται από την Κίνα). Πρόκειται για πόλεμο κατά του Ιράν, κατά της Κίνας, κατά των BRICS, κατά της ευρασιατικής ολοκλήρωσης. Ωστόσο, η ευρασιατική ολοκλήρωση απλώς αρνείται να εκτροχιαστεί.
Κάντε Διαδρόμους, Όχι Πόλεμο!
* Ο Πέπε Εσκομπάρ είναι Βραζιλιάνος συγγραφέας, αρθρογράφος (The Cradle, Asia Times) και γεωπολιτικός αναλυτής. Το παρόν άρθρο του, που εδώ αποδίδεται συντετμημένο, δημοσιεύθηκε στις 20/4/2026 στο The Cradle. Για τον αποκλεισμό αυτού του ανεξάρτητου συνεταιρισμού δημοσιογράφων από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με απόφαση της ΜΕΤΑ, βλ. «Φίμωση ενός ακόμη ανεξάρτητου ΜΜΕ» (φύλλο 697).
** «St. Petersburg sets the stage for the War of Economic Corridors» (thecradle.co, 18/6/2022).
