Υπάρχουν ιστορικές μεταβάσεις που εκδηλώνονται με θόρυβο – πολέμους, καταρρεύσεις, αλώσεις ή εθνικές καταστροφές. Και υπάρχουν άλλες, πιο αθόρυβες, που δεν διακόπτουν τη συνέχεια, αλλά την απογυμνώνουν από το περιεχόμενό της. Το τέλος της Ελλάδας ως φορέα ιστορικής επιθυμίας, αν πράγματι συντελείται, δεν θα λάβει τη μορφή γεγονότος.
Δεν θα είναι ρήξη, αλλά εξάντληση. Όχι παύση της ιστορίας, αλλά απώλεια της εσωτερικής της αρχής.
Η επιθυμία ως συνθήκη ιστορικότητας
Καμία συλλογικότητα δεν συγκροτείται αποκλειστικά στη βάση αναγκών ή συμφερόντων.
Η ιστορική της υπόσταση προϋποθέτει την ύπαρξη μιας επιθυμίας που υπερβαίνει την άμεση επιβίωση: ενός προσανατολισμού προς το μέλλον, ενός «προς-τι» που οργανώνει το παρόν.
Στη προβληματική του Jacques Lacan, η επιθυμία δεν είναι ψυχολογικό περιεχόμενο, αλλά δομική λειτουργία. Το υποκείμενο συγκροτείται ως υποκείμενο επιθυμίας στο μέτρο που εγγράφεται στο Συμβολικό, δηλαδή σε ένα πεδίο νοημάτων, αναφορών και ελλείψεων που το υπερβαίνουν.
Με αυτή την έννοια, μια κοινωνία είναι ιστορικό υποκείμενο μόνο στο βαθμό που φέρει μια επιθυμία η οποία δεν εξαντλείται στην αναπαραγωγή της.
Όπως είδαμε σε προηγούμενο άρθρο μας, η νεότερη Ελλάδα υπήρξε, διαδοχικά, φορέας τέτοιων επιθυμιών:
- της ελευθερίας
- της επέκτασης
- της επιβίωσης
- της ευημερίας
Κάθε μία από αυτές τις φάσεις δεν ήταν απλώς πολιτικό πρόγραμμα, αλλά συμβολική διάταξη: μια μορφή συλλογικής επένδυσης που παρήγαγε νόημα και, συνεπώς, ιστορία.
Η διάλυση της επιθυμίας
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν οι επιθυμίες αυτές ολοκληρώθηκαν ή απέτυχαν.
Είναι αν αντικαταστάθηκαν. Στη σύγχρονη ελληνική συνθήκη, αυτό που παρατηρείται δεν είναι η μετάβαση από μία επιθυμία σε μια άλλη, αλλά η σταδιακή αποδιάρθρωση της ίδιας της επιθυμίας ως συλλογικής δομής.
Η έλλειψη δεν λειτουργεί πλέον ως κινητήριος δύναμη. Δεν οργανώνεται σε αφήγηση.
Δεν παράγει προσανατολισμό.
Κατακερματίζεται σε ιδιωτικές στρατηγικές: διαχείρισης, επιβίωσης και προσαρμογής.
Με λακανικούς όρους, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το συλλογικό υποκείμενο αποσυνδέεται από το objet petit a – το σημείο εκείνο της έλλειψης που καθιστά δυνατή την κίνηση της επιθυμίας.
Οπότε, το αποτέλεσμα δεν είναι η σύγκρουση, αλλά η αδράνεια.
Από την επιθυμία στη jouissance (απόλαυση)
Η αποδυνάμωση της επιθυμίας δεν οδηγεί σε κενό, αλλά σε μια διαφορετική μορφή πλήρωσης.
Στον Lacan, η διάκριση μεταξύ επιθυμίας και jouissance (απόλαυσης) είναι καθοριστική.
Η επιθυμία προϋποθέτει την έλλειψη και ανοίγεται προς το μέλλον. Η jouissance επιδιώκει την άμεση ικανοποίηση και τείνει να κλείσει το υποκείμενο στον εαυτό του. Σε μια κοινωνία όπου η επιθυμία εξασθενεί, η jouissance πολλαπλασιάζεται:
- κατανάλωση εμπειριών
- αισθητικοποίηση της καθημερινότητας
- διαρκής αναζήτηση μικρο-ικανοποιήσεων
Το αποτέλεσμα είναι μια ιδιότυπη αντιστροφή: μια κοινωνία που δεν στερείται μικρο-απολαύσεων, αλλά στερείται κατεύθυνσης.
Η γεωπολιτική χωρίς υποκείμενο
Σε επίπεδο διεθνούς θέσης, η μετατόπιση αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής. Η Ελλάδα παραμένει ενταγμένη σε κρίσιμα γεωπολιτικά δίκτυα. Η θέση της εξακολουθεί να έχει αξία. Αλλά αυτή η αξία δεν εκφράζεται ως στρατηγική αυτονομία. Η σταδιακή εγκατάλειψη μιας πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής, η μονοσήμαντη στοίχιση σε υπερεθνικά κέντρα ισχύος και η μετατροπή της χώρας σε κόμβο στρατιωτικής και ενεργειακής υποδομής συνιστούν όχι ενίσχυση, αλλά μετασχηματισμό της θέσης της. Η χώρα δεν λειτουργεί ως δρων υποκείμενο, αλλά ως πεδίο εγγραφής επιθυμιών άλλων. Με λακανικούς όρους: δεν επιθυμεί – επιθυμείται και υποτάσσεται στην επιθυμία του Μεγάλου Άλλου.
Οι θεσμοί και η απονομιμοποίηση
Αντίστοιχα, στο εσωτερικό πεδίο, δεν παρατηρείται απουσία θεσμών, αλλά σοβαρή κρίση της νομιμοποίησής τους. Οι θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν τυπικά. Παράγουν αποφάσεις, διαδικασίες, κανονισμούς. Αλλά η συμβολική τους ισχύς –η ικανότητά τους να συγκροτούν εμπιστοσύνη– αποδυναμώνεται μέχρι πλήρους εξαντλήσεως.
Σειρές γεγονότων που αφορούν την αποτυχία λογοδοσίας σε κρίσιμες υποθέσεις, την εργαλειοποίηση μηχανισμών εξουσίας, την αμφισβήτηση –ή και ακύρωση– της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, δεν οδηγούν σε θεσμική κατάρρευση, αλλά σε κάτι πιο σύνθετο: σε μια κατάσταση όπου οι θεσμοί λειτουργούν χωρίς να πείθουν. Η λειτουργία αποσυνδέεται από τη νομιμοποίηση.
Το υπαρξιακό κενό
Σε αυτό το σημείο, η ψυχαναλυτική ανάγνωση συναντά την υπαρξιακή. Ο Viktor Frankl περιέγραψε το «υπαρξιακό κενό» ως την κατάσταση εκείνη όπου το υποκείμενο χάνει τον προσανατολισμό του όχι επειδή στερείται μέσων, αλλά επειδή στερείται νοήματος. Το κενό αυτό δεν εκδηλώνεται απαραίτητα ως κρίση. Μπορεί να λάβει τη μορφή μιας χαμηλής έντασης ύπαρξης:
- ατονίας
- δυσθυμίας
- κυνισμού
Η ζωή συνεχίζεται, αλλά δεν βιώνεται ως φορέας σημασίας.
Η ρύθμιση αντί της επιθυμίας
Σε μια τέτοια συνθήκη, η κοινωνία δεν αποδιοργανώνεται πλήρως. Αντίθετα, αναπτύσσει μηχανισμούς ρύθμισης. Η επιθυμία αντικαθίσταται από διαχείριση: συναισθηματική, συμπεριφορική, (ψυχο)φαρμακευτική.
Οι άνθρωποι δεν παύουν να λειτουργούν. Αλλά λειτουργούν με μειωμένη ένταση. Το ζητούμενο δεν είναι η πραγμάτωση, αλλά η διατήρηση.
Το τέλος χωρίς γεγονός
Το «τέλος» που περιγράφεται εδώ δεν είναι ένα ιστορικό γεγονός. Δεν συνδέεται με κατάρρευση, ήττα ή εξαφάνιση. Αυτό μάλλον συντελείται αργότερα.
Είναι το τέλος μιας δυνατότητας: της δυνατότητας μιας κοινωνίας να συγκροτεί τον εαυτό της ως φορέα επιθυμίας. Η Ελλάδα μπορεί να παραμείνει:
- τουριστικά ελκυστική
- γεωπολιτικά αξιοποιήσιμη
- θεσμικά λειτουργική
Αλλά αν δεν επιθυμεί, δεν είναι πλέον ιστορικό υποκείμενο. Είναι μορφή ζωής που αναπαράγεται μηχανικά χωρίς να κατευθύνεται.
Η απώλεια του «γιατί»
Στο βαθύτερο επίπεδο, το πρόβλημα συμπυκνώνεται σε ένα ερώτημα: γιατί υπάρχουμε μαζί;
Όταν αυτό το ερώτημα παραμένει ενεργό, ακόμη και χωρίς σαφή απάντηση, η κοινωνία κινείται.
Όταν σιωπά, η κίνηση συνεχίζεται – αλλά χωρίς κατεύθυνση. Και τότε, όπως θα έλεγε ο Frankl, δεν έχουμε απλώς κρίση, αλλά απώλεια νοήματος.
Μια τελευταία σκέψη
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν αυτό το τέλος είναι οριστικό. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να υπάρξει εκ νέου επιθυμία χωρίς να προηγηθεί καταστροφή. Αν μπορεί να συγκροτηθεί ένα νέο συλλογικό υποκείμενο μέσα από αναγνώριση της έλλειψης. Γιατί η επιθυμία δεν κατασκευάζεται τεχνητά. Αναδύεται εκεί όπου η έλλειψη γίνεται ανεκτή και νοηματοδοτείται.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το πραγματικό διακύβευμα: όχι αν η Ελλάδα θα συνεχίσει να υπάρχει, αλλά αν θα μπορέσει ξανά να επιθυμήσει. Και αυτό δεν είναι ζήτημα πολιτικής μόνο. Είναι ζήτημα υποκειμένου και μιας νέας επιθυμίας.
Η νέα επιθυμία δεν θα προκύψει ως επιστροφή σε ένα παλιό εθνικό αφήγημα, ούτε ως αναβίωση μιας χαμένης βεβαιότητας. Δεν μπορεί να είναι ούτε επανάληψη της ηρωικής φάσης, ούτε ανακύκλωση της ευημεριακής υπόσχεσης. Αν εμφανιστεί, θα εμφανιστεί ως μια νέα μορφή συλλογικής ωριμότητας: ως η ικανότητα μιας κοινωνίας να ζει χωρίς αυταπάτες, χωρίς όμως και να καταρρέει στον κυνισμό.
Αυτό σημαίνει ότι η διέξοδος δεν βρίσκεται στην άρνηση της έλλειψης, αλλά στην απόφασή μας να μην την αναισθητοποιούμε άλλο. Να μην τη σκεπάζουμε με κατανάλωση, με εθνικές φαντασιώσεις, με εύκολες εχθρότητες ή με μια μόνιμη διαχείριση του ελάχιστου. Η ώριμη ιστορική επιθυμία αρχίζει όταν ένα συλλογικό υποκείμενο μπορεί να πει: ναι, δεν είμαστε πια αυτό που νομίζαμε ότι είμαστε· και ακριβώς γι’ αυτό οφείλουμε να αναρωτηθούμε τι μπορούμε να γίνουμε.
Με αυτήν την έννοια, η διέξοδος ίσως δεν θα είναι πρώτα πολιτικό πρόγραμμα. Θα είναι μια μεταβολή στο καθεστώς του νοήματος. Μια κοινωνία μπορεί να ξαναρχίσει να επιθυμεί όχι όταν πειστεί ότι όλα θα πάνε καλά, αλλά όταν αποδεχτεί ότι κάτι αξίζει να επιδιωχθεί ακόμη και χωρίς εγγύηση επιτυχίας. Δηλαδή όταν ανακτήσει μια σχέση με το ρίσκο, με τη διάρκεια, με τη δημιουργία, με κάτι που υπερβαίνει το άμεσο ατομικό συμφέρον.
Άρα το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο αν η Ελλάδα μπορεί να ξαναεπιθυμήσει. Είναι αν μπορεί να αντέξει τη μετάβαση από μια κοινωνία που ζητά διαρκώς ασφάλεια σε μια κοινωνία που δέχεται ξανά να εκτεθεί στο αβέβαιο. Γιατί μόνο εκεί γεννιέται η ιστορία: όχι στην πληρότητα, αλλά στην απόφαση να κινηθείς ενώ ξέρεις ότι κάτι θα λείπει πάντα.
Και ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται η μόνη σοβαρή δυνατότητα διεξόδου: στην ανάδυση ενός άλλου υποκειμένου, πιο νηφάλιου, πιο λιτού, πιο αληθινού – ενός υποκειμένου που δεν θα χρειάζεται να φαντάζεται τον εαυτό του μεγάλο για να θέλει να υπάρξει, δηλαδή στην αποκατάσταση του χαμένου συλλογικού μας εαυτού.
* Ο Αντώνης Ανδρουλιδάκης είναι MSc. Αναπτυξιακός και Κοινωνικός Ψυχολόγος
