Ο Νίκος Διονυσόπουλος ενώ ασχολείται εφ’ όρου ζωής με τη μουσική είναι από τους πιο αθόρυβους ανθρώπους που έχω γνωρίσει. Κάνει έργα θεμελίων, που στηρίζουν όλο αυτό που αγαπάμε και προσπαθούμε να κατανοήσουμε και να στηρίξουμε. Μεταξύ άλλων, ο Νίκος έχει κάνει μελέτες, έρευνες και καταγραφές πολύ σπουδαίες, οι οποίες ευτυχώς έχουν εκδοθεί σε CD μαζί με βιβλία που τα συνοδεύουν, όπως «Τα τραγούδια και οι σκοποί της Θράκης» με βασικό ερμηνευτή τον Χρόνη Αηδονίδη, δύο CD σε ένα πακέτο με ένα βιβλιαράκι, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Όπως και μία άλλη σπουδαία δουλειά, η «Λέσβος Αιολίς – Τραγούδια και χοροί της Λέσβου». Και κινείται σε ένα πολύ ευρύ πεδίο ως εθνομουσικολόγος. Για παράδειγμα, με τον Παναγιώτη Κουνάδη (που συνέβαλε με υλικά και στην καινούργια δουλειά) συνεργάζονται στο χώρο του ρεμπέτικου. Ο Διονυσόπουλος είναι ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων με ένα έργο υψηλών προδιαγραφών.
Αυτή τη φορά, αφορμή για τη συζήτησή μας (Κόκκινο 105.5) είναι η τελευταία εργασία του με τίτλο «Τραγούδια της πιανόλας» που κυκλοφορεί -όπως και τα προαναφερθέντα- από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης και περιλαμβάνει ένα CD με 18 τραγούδια που τα ερμηνεύουν ο Αργύρης Μπακιρτζής (Χειμερινοί Κολυμβητές) και η Τότα Ευλαβή, μια πρωτοεμφανιζόμενη δισκογραφικά τραγουδίστρια που μας εντυπωσίασε.
Επίσης περιλαμβάνει ένα πολύ καλαίσθητο βιβλίο 64 σελίδων που έχει μέσα στίχους τραγουδιών και δείγματα από παρτιτούρες, χρονολογίες των κομματιών, αναφορές στους συνθέτες και στιχουργούς που τα έγραψαν και στις οπερέτες από τις οποίες προέρχονται. Έχει επίσης πολύ ωραίες εικόνες από τα τυπωμένα τότε έντυπα που έβγαζαν οι εκδοτικοί οίκοι της εποχής φιλοτεχνημένα με ωραίες γκραβούρες, σκίτσα και σχέδια στο μπροστινό εξώφυλλο. Το βιβλίο αρχίζει με ένα κείμενο του Αργύρη Μπακιρτζή για τη δική του εμπλοκή και κλείνει με ένα ιστορικό της έκδοσης από τον Νίκο Διονυσόπουλο που αναφέρει και όλους τους φίλους και συνεργάτες που βοήθησαν στην υλοποίηση του εγχειρήματος.
Πριν εκατό χρόνια
Στέλιος Ελληνιάδης: Νίκο, τι όργανο είναι η πιανόλα; Μπορεί κάποιοι να έχουν μια ιδέα, αλλά οι περισσότεροι δεν έχουν γιατί η πιανόλα ως μουσικό όργανο έπαψε ουσιαστικά να παράγεται στη δεκαετία του 1930 και επακόλουθα έπαψε να χρησιμοποιείται.
Νίκος Διονυσόπουλος: Πρακτικά, η πιανόλα έχει περάσει στο περιθώριο της ιστορίας. Τι είναι η πιανόλα. Η πιανόλα είναι ένα μηχανικό πιάνο, δηλαδή είναι ένα κανονικό πιάνο πάνω στο οποίο προσαρμόζεται ένας μηχανισμός αρκετά περίπλοκος έτσι ώστε να μπορεί να διαβάζει χάρτινα ρολά, ήτοι κάποια σεντόνια χάρτινα τα οποία είναι διάτρητα και πάνω στις τρυπούλες αυτές έχει αποτυπωθεί μία μουσική, γνωστά ως piano rolls.
Σ.Ε.: Μπορούμε να πούμε ότι είναι σαν μια παρτιτούρα που παίζει από μόνη της με μηχανική βοήθεια;
Ν.Δ.: Είναι μια παρτιτούρα και στην ουσία είναι ένας σταθμός στην εξέλιξη της προσπάθειας του ανθρώπου να μπορέσει να αναπαράγει μουσικά ένα έργο. Αυτή η προσπάθεια έχει ξεκινήσει από την αρχαία εποχή και κυρίως στη βυζαντινή περίοδο που είχαμε τα μουσικά κουτιά. Μια τέτοια περίπτωση είναι η λατέρνα. Η πιανόλα, όμως, έχει το εξής πλεονέκτημα: είναι ένα κανονικό πιάνο.
Σ.Ε.: Έχει τα πλήκτρα καταρχήν και έχει και το σχήμα, τη μορφή. Υπάρχουν όρθιες πιανόλες, αλλά και πιανόλες με ουρά.
Ν.Δ.: Φυσικά. Δηλαδή, πάνω σε ένα Steinway τεσσάρων τετάρτων μπορεί να έχει στηθεί μια πιανόλα.
Σ.Ε.: Τα Steinway να πούμε ότι θεωρούνται τα καλύτερα πιάνα.
Ν.Δ.: Είναι η Ρολς Ρόις των πιάνων. Οπότε σε αυτή την πορεία της προσπάθειας του ανθρώπου να μπορέσει να καταγράψει και να μπορεί να αναπαράγεται μηχανικά η μουσική, η πιανόλα έχει ένα σημαντικό κομμάτι. Αυτή βέβαια φτάνει στο απόγειό της την εποχή που μια άλλη επίσης σημαντική εξέλιξη χάρη σε μια εφεύρεση μπαίνει στη ζωή μας κι αυτή είναι η δισκογραφία. Μπαίνει την ίδια περίοδο οπότε πρακτικά λειτουργεί και λίγο ανταγωνιστικά.
Βέβαια, η σχέση της πιανόλας με τη δισκογραφία έχει και τα συν και τα πλην. Το συν είναι ότι η μουσική που ακούγεται είναι πραγματικά από ένα ζωντανό όργανο, από ένα πιάνο, ενώ η δισκογραφία έχει ηχογραφήσει αυτά τα πράγματα και τα αναπαράγει. Η πιανόλα, όμως, έχει μόνο μουσική και πρέπει κάποιος να τραγουδήσει επάνω σε ένα πιάνο με τη συνοδεία του πιάνου.
Σ.Ε.: Εκτός αν είναι ορχηστρικό το κομμάτι οπότε δεν χρειάζεται.
Ν.Δ.: Πράγματι, στη δισκογραφία είναι καταγεγραμμένες και οι ορχήστρες και οι φωνές. Και ήταν και πιο φθηνό υλικό ο δίσκος, ήταν πιο λαϊκής κατανάλωσης και με το οικονομικό κραχ του 1929 και ταυτόχρονα με την εξέλιξη της ηλεκτρικής μεθόδου η δισκογραφία κερδίζει στον ανταγωνισμό και στέλνει την πιανόλα λίγο στο περιθώριο.
Το σημαντικό πράγμα είναι το εξής: την ώρα που παίζει ένα ρολό σε ένα πιάνο, έχουμε δίπλα την ώρα που ξετυλίγεται το ρολό και παίζει το πιάνο, τα λόγια του τραγουδιού. Οπότε ένας τραγουδιστής μπορεί να τραγουδάει πάνω στο πιάνο, δηλαδή με συνοδεία ενός πιάνου σαν ένα πρώιμο καραόκε.
Σ.Ε.: Η πιανόλα είναι έτσι κι αλλιώς πρωτοποριακή για την εποχή της, αλλά προαναγγέλλει και κάτι πολύ σύγχρονο, σημερινό.
Ν.Δ.: Εντελώς. Και όχι μόνο στο θέμα της μουσικής, αλλά και στο θέμα του προγραμματισμού και των υπολογιστών!
Απόλλων και Αίολος
Σ.Ε.: Είχαν βγει πολλά ελληνικά τραγούδια σε piano rolls για την πιανόλα; Πόσα έχεις εντοπίσει;
Ν.Δ.: Έχω εντοπίσει περίπου 320 κομμάτια.
Σ.Ε.: Δεν είναι λίγα.
Ν.Δ.: Δεν είναι λίγα, αλλά μπροστά στην παραγωγή των piano rolls παγκόσμια, είναι πολύ λίγα. Επειδή δεν έχουμε μήτρες, μόνο από τους καταλόγους μπορούμε να έχουμε εικόνα της ποσότητας, πρέπει να είναι πάνω από 300 χιλιάδες. Κυρίως, όμως, είναι το πιανιστικό ρεπερτόριο του κλασσικού ρεπερτορίου και τα τραγούδια τα οποία ήταν αγγλόφωνα
Σ.Ε.: Νομίζω ότι έχουν συμπεριλάβει και jazz και ragtime.
Ν.Δ.: Φυσικά, όλα αυτά είναι σε πιανόλες.
Σ.Ε.: Διάβασα ότι η πρώτη εταιρεία, η Aeolian Company, η οποία φαίνεται ότι λανσάρισε την πιανόλα, έβγαζε περίπου 200 ρολά το μήνα! Μιλάμε τώρα για το 1898, στο τέλος του 19ου αιώνα.
Ν.Δ.: Διάφορες εταιρείες έβγαζαν μηχανικά πιάνα τα οποία είχαν διαφορετικά ονόματα. Η λέξη πιανόλα επειδή είναι η πρώτη ονομασία που υιοθετεί η Aeolian στην ουσία έχει χρησιμοποιηθεί για όλα τα μηχανικά πιάνα από εκεί και πέρα. Δεν είναι όλες πιανόλες, αλλά εμείς όταν λέμε πιανόλα εννοούμε ένα μηχανικό πιάνο το οποίο παίζει με αέρα.
Σ.Ε.: Μήπως βρήκαμε γιατί αυτή η εταιρεία ονομάστηκε Aeolian; Γιατί μετά βγήκε άλλη μια εταιρεία που λεγόταν Απόλλων και μια άλλη είχε επίσης ένα αρχαιοελληνικό όνομα.
Ν.Δ.: Είναι η εποχή που η αρχαιότητα εμπνέει και επηρεάζει.
Σ.Ε.: Όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ν.Δ.: Είναι η μυθολογία. Ο Απόλλων είναι ο θεός της μουσικής. Με αυτή την έννοια δίνουν το όνομά του σε μουσικά προϊόντα. Και ο Αίολος είναι ο θεός των ανέμων, του αέρα!
Σ.Ε.: Στη συνέχεια πήραν κεφάλι οι Γερμανοί και έφτιαχναν εξελιγμένες πιανόλες;
Ν.Δ.: Υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια που είναι πάρα πολύ ενδιαφέρουσα. Υπάρχει μια ανακάλυψη στη Γερμανία που είναι εξέλιξη της πιανόλας. Σαν αυτόματη πιανόλα, με ένα μηχανισμό που βγάζει αέρα και παίζει μόνο του το πιάνο.
Σ.Ε.: Στην αρχή, ο αέρας πώς παραγόταν για να παίζει η πιανόλα;
Ν.Δ.: Με πεντάλ. Αυτός που παίζει την πιανόλα λέγεται πιανολίστ, όπως λέμε πιανίστας. Αυτός πατάει τα πεντάλ και χρησιμοποιεί τον αέρα για να ενεργοποιήσει τα πλήκτρα. Δεν είναι πίεση του αέρα, αλλά υποπίεση. Το piano roll περνάει μπροστά από μια φυσαρμόνικα με διάφορες τρυπούλες. Η κάθε τρύπα αντιστοιχεί σε ένα πλήκτρο. Όταν συμπέσει μια τρύπα του piano roll με την τρύπα της φυσαρμόνικας ρουφάει αέρα και αυτό ενεργοποιεί μια ολόκληρη μηχανή και χτυπάει το πλήκτρο. Αν δει κάποιος μια πιανόλα ανοιχτή, εκπλήσσεται από το πόσο δύσκολο και περίπλοκο είναι αυτό το όργανο.
Κατά τύχη
Σ.Ε.: Ισχύει ότι στην αρχή οι πρώτες πιανόλες δεν ενεργοποιούσαν όλα τα πλήκτρα του πιάνου και ότι στη συνέχεια βγήκαν οι πιο εξελιγμένες;
Ν.Δ.: Οι πρώτες πιανόλες είχαν 65 πλήκτρα, δηλαδή 5,5 οκτάβες και το 1908 μαζευτήκαν όλες οι εταιρείες που έφτιαχναν πιανόλες και συμφώνησαν σε ένα πρωτόκολλο που θα καλύπτει ένα πλήρες πιάνο, δηλαδή 7,5 οκτάβες με 88 πλήκτρα. Υπάρχουν και περισσότερα. Υπάρχουν και πιανόλες που εκτός από το πιάνο χρησιμοποιούν και άλλα όργανα μαζί, ταυτόχρονα. Δηλαδή, τα piano rolls έχουν εντολές και για βιολιά, για τύμπανα, για ξυλόφωνα…
Σ.Ε.: Τελικά, στην εξέλιξή τους οι πιανόλες δεν λειτουργούσαν με τον ίδιο τρόπο;
Ν.Δ.: Όχι. Είναι πολύ ενδιαφέρουσα μια ανακάλυψη της κατασκευάστριας εταιρείας Welte-Mignon. Θέλουν να φτιάξουν μια πιανόλα η οποία θα παίζει μόνη της με ένα μοτέρ το οποίο θα τρομπάρει αέρα και το piano roll θα έχει εντολές για ταχύτητα, πόσο γρήγορα ή αργά θα παίζει, αν θα παίζει ρουμπάτο, αν θα κάνει μια άργητα μέσα στο κομμάτι, πόσο δυνατά θα παίζει, με επτά κλίμακες σε ένταση και πόσο θα κρατάει τις χορδές.
Σ.Ε.: Μάλλον περιορίζει το ρόλο του πιανολίστα αυτό.
Ν.Δ.: Δεν τον χρειάζεται καν, παίζει μόνο του το όργανο! Και αυτές οι πιανόλες ήταν κυρίως σε πιάνα με ουρά που μπορούσαν να είναι σε πύργους, σε αρχοντικά και στην πρώτη θέση των υπερωκεανείων. Το θέμα είναι το εξής: αυτή ήταν μια πατέντα μυστική. Όμως, το εργοστάσιο βομβαρδίστηκε στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και πρακτικά έχει χαθεί και το μυστικό πώς κατάφεραν να δημιουργήσουν τις εντολές για να παίζει σε διαφορετικά επίπεδα.
Σ.Ε.: Εσύ πώς βρήκες τα piano rolls; Πώς βρέθηκαν αυτές οι διάτρητες παρτιτούρες με τις οποίες δούλεψες; Από κάποιους συλλέκτες;
Ν.Δ.: Είναι ένα τυχαίο γεγονός. Και οι συλλέκτες δεν τις έχουν. Οι περισσότεροι συλλέκτες που ξέρω γύρω από τη δισκογραφία, δεν έχουν. Εκτός από τον Ηλία τον Μπαρούνη και τον φίλο μου τον Χρήστο τον Καλαντζή, οι υπόλοιποι δεν είχαν δει ποτέ piano rolls! Το γεγονός ότι βρήκα κάποια piano rolls είναι λίγο τυχαίο. Μια μέρα, ο φίλος μου ο Αιμίλιος ο Καλιακάτσος (σημ.: ιδρυτής των εκδόσεων «Στιγμή») με πήρε τηλέφωνο και μου λέει «έλα γρήγορα, εδώ δίπλα έχουμε βρει κάτι το οποίο μάλλον θα σε ενδιαφέρει»! Και πήγαμε στην Καλλιδρομίου, σε ένα σπίτι που ήταν ένα αρχοντικό της οικογένειας των Φαλτάιτς.
Σε αυτό το αρχοντικό είχε φιλοξενηθεί ο Παπαδιαμάντης τον 19ο αιώνα. Εκεί είχαν βρεθεί και κάποια χειρόγραφα, αλληλογραφία του Παπαδιαμάντη. Στο πλυσταριό αυτού του σπιτιού, μέσα σε μια κασέλα χτιστή είχε δυο λινάτσες με piano rolls μέσα. Μόλις τα είδα κατάλαβα ότι πρόκειται για κάποια πράγματα τα οποία είναι παλαιότερα, σαφώς, 19ου ή αρχών 20ου αιώνα, και έχουν μουσικά κομμάτια. Ποιο όργανο τα έπαιζε δεν ήξερα, γιατί κι εγώ δεν είχα δει πιανόλα εκτός από μια πιανόλα στο μουσείο του Σικελιανού στους Δελφούς…
Σ.Ε.: Η πιανόλα της Εύας Σικελιανού.
Στο Άμστερνταμ
Ν.Δ.: Ναι, αλλά δεν ήξερα αν αυτά τα piano rolls παίζουν εκεί, διότι όπως και ο περισσότερος κόσμος δεν είχα δει ποτέ ζωντανά να παίζει μια πιανόλα σήμερα. Οι τελευταίες πιανόλες, γιατί εντωμεταξύ έχω εντοπίσει αρκετές ανά την Ελλάδα, η τελευταία φορά που παίξανε ήταν λίγο πριν ή λίγο μετά τον παγκόσμιο πόλεμο.
Οπότε ξεκίνησα ένα ψάξιμο, να δω αυτά τα συγκεκριμένα piano rolls, ποιο συγκεκριμένο όργανα τα παίζει, γιατί υπάρχουν πολλών ειδών πιανόλες. Είναι μια μεγάλη ιστορία, κοίταξα λίγο στη Γαλλία γιατί ήξερα ότι εκεί υπάρχουν μηχανικά όργανα, αλλά δεν βρήκα κάτι τέτοιο. Ήταν ευτυχής συγκυρία όταν ήρθε ο φίλος μου, ο πολύ σπουδαίος ερευνητής, ένας από τους σημαντικότερους του κόσμου, ο Ούγκο Στρότμπαουμ από την Ολλανδία και του έδωσα δύο piano rolls με την παράκληση, επειδή στην Ολλανδία, στο Βέλγιο και τη Γαλλία υπάρχουν τέτοια όργανα, να βρει ποιο όργανο τα παίζει.
Ο Ούγκο πήγε στο Pianola Museum, στο Άμστερνταμ υπάρχει ένα μουσείο για πιανόλες, κι έτσι βρήκαμε ποια πιανόλα παίζει τα piano rolls που είχαμε στη διάθεσή μας. Ο Ούγκο που είπε ότι βάλαμε τα piano rolls και παίζουν κανονικά. Όποτε θέλεις έλα εδώ για τα περαιτέρω. Πήρα κι εγώ τα μπαγκάζια μου μαζί με τα piano rolls που είχα βρει εδώ και πήγα στο Άμστερνταμ όπου έκανα την πρώτη εγγραφή. Πήγα και δεύτερη φορά, αλλά ήρθε η πανδημία του κορονοϊού και δεν μπορούσα να ξαναπάω. Έπρεπε να βρούμε μια λύση, να παίξουμε και τα υπόλοιπα που θα βρούμε εδώ, να μπορούμε να τα παίζουμε εδώ. Και εκεί πάλι μια σύμπτωση, η καλή μου φίλη η Μάρω, η Νικολοπούλου, η οποία ήταν υπεύθυνη για τις δημόσιες σχέσεις στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών και είχαμε συνεργαστεί στα περίφημα συνέδρια τα μουσικολογικά του 1985-1986, μου είπε ότι στο σπίτι της μαμάς της, σαν κληρονομιά του παππού της που ήταν ο Νικολόπουλος ο εκδότης του Έθνους, υπήρχε μια πιανόλα και υπήρχαν και piano rolls. Οπότε μας τα παραχώρησε.
Σ.Ε.: Ωραία ιστορία, πώς δένουν όλα…
Ν.Δ.: Ναι, ναι! Είναι πολύ ενδιαφέρουσα αυτή η ιστορία που είναι μια σειρά από συμπτώσεις. Όπως σύμπτωση είναι ότι στο περίφημο κτήμα Μερκούρη με τα πολύ ωραία κρασιά, σε ένα αρχοντικό το οποίο είναι του 19ου αιώνα και μάλιστα είναι σε κακή κατάσταση, μέσα εκεί υπήρχε μια πιανόλα, η οποία έπαιζε και δεν έπαιζε, καθώς και αρκετά piano rolls, πολλά από τα οποία θα τα χρησιμοποιήσουμε στην επόμενη έκδοση!
Συνεχίζεται
