Μπροστά μας έχουμε μια εξέλιξη πρωτεύουσας σημασίας. Τα έντονα εξεγερσιακά σκιρτήματα που έχουν ξεσπάσει σε μια σειρά χώρες της Ευρώπης, δείχνοντας ήδη αξιοσημείωτη διάρκεια και αντοχή, τείνουν να προσλάβουν χαρακτηριστικά ενός ιδιόμορφου μεταδοτικού «κύματος». Παντού με ζωηρότατη, πρωταγωνιστική συμμετοχή της νεολαίας, μαθητικής και φοιτητικής. Στα μονοπάτια της μεγάλου ιστορικού βάθους κοινωνικοπολιτικής της παράδοσης, για άλλη μια φορά στο επίκεντρο των κινητοποιήσεων βρίσκεται η Γαλλία. Αλλά στο χορό έχουν μπει επίσης η Ιταλία, το Βέλγιο και η Ιβηρική –η Ισπανία και σε κάπως μικρότερο βαθμό η Πορτογαλία– που είδαν πρόσφατα ένα ογκώδες κοινωνικό κύμα ενάντια στην οικιστική κρίση (το οποίο για την ώρα στην Ισπανία δείχνει να έχει μπει μάλλον σε τροχιά «εκλογικής εξημέρωσης»). Και ακόμη με πολύ ιδιαίτερο και ζωηρό τρόπο μετέχει η «αφανής» Αλβανία, όπου ευρύτατα τμήματα της κοινωνίας κατεβαίνουν στο δρόμο απαιτώντας να φύγει ο πρωθυπουργός Έντι Ράμα και το καθεστώς ακραίας διαφθοράς, αυθαιρεσίας και αυταρχισμού.
Πολλαπλά εκρηκτικά φορτία κοινωνικής διαμαρτυρίας, ρευστά τα «υποκείμενα»
Θρυαλλίδα είναι το κομβικό ζήτημα της παιδείας, που κινητοποιεί τη νεολαία. Αρχίζοντας από τη Μέση Εκπαίδευση και φτάνοντας στα Πανεπιστήμια αποκαλύπτεται, και προκαλεί κύματα οργής, ένα ολόκληρο σχέδιο των ιθυνουσών ελίτ για τον αποκλεισμό ευρύτατων λαϊκών στρωμάτων από ποιοτικές συνθήκες παιδείας-εκπαίδευσης. Στη Γαλλία, όπου τα νεολαιίστικα συνθήματα είναι πιο μαχητικά και πολιτικοποιημένα, κόντρα στις νεοφιλελεύθερες-παγκοσμιοποιητικές πολιτικές του «ανθρώπου της τραπεζοκρατίας» Μακρόν, έρχεται με εκρηκτικό τρόπο στην επιφάνεια όλη η σκληρότατη και ακραία ρεβανσιστική (ανατροπής των ιστορικών κοινωνικών κατακτήσεων) ταξικότητα μιας σειράς «εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων». Στην πρέσα τους βρίσκονται τα λαϊκά προάστια του Παρισιού και των άλλων μεγάλων γαλλικών αστικών κέντρων αλλά, σε αυξανόμενο βαθμό, και σημαντικά τμήματα των μέχρι πρότινος μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων.
Η μαθητική και φοιτητική νεολαία κινητοποιείται ενάντια στους κοινωνικούς αποκλεισμούς: μαζί με τη μεγάλη καθίζηση των δαπανών για την παιδεία, την εγκατάλειψη των κτιριακών υποδομών και τις ελλείψεις προσωπικού, είναι και τα «νέα συστήματα αξιολόγησης» που φράζουν τη δυνατότητα ολοκλήρωσης πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Η νεολαία εξεγείρεται βιώνοντας τις ογκούμενες κοινωνικές ανισότητες (κι αυτό κουβαλά φορτία οργής και βίας που αναζητούν διέξοδο, υπό δυσμενείς συνθήκες δυνατοτήτων πολιτικοποίησής της), την τεράστια αβεβαιότητα και τα αδιέξοδα σχετικά με το μέλλον της, την εργασιακή επισφάλεια, την απρόσιτη κατοικία, και την έλλειψη νοήματος και προοπτικών εξασφάλισης μιας αξιοβίωτης ζωής. Απ’ αυτή την άποψη το γαλλικό κυρίως κίνημα νεολαίας, και σε μικρότερη αλλά υπολογίσιμη κλίμακα το ιταλικό και το βελγικό, έχουν κάποια κοινά με τα όσα έφερε στην επιφάνεια το ελληνικό νεολαιίστικο σκίρτημα του 2008.
Έχουν συμπέσει βέβαια πολλά εκρηκτικά φορτία που τροφοδοτούν την κοινωνική διαμαρτυρία και δημιουργούν ένα πρωτοφανές «βαρομετρικό χαμηλό». Συγκλίνουν όλα τα νήματα που συνθέτουν την πολυκρίση η οποία αγκαλιάζει με ξεχωριστή «υπαρξιακή» ένταση όλη την Ευρώπη. Ας μετρήσουμε:
- Οικονομική κρίση. Η δυσβάσταχτη κρίση χρέους και ελλειμμάτων της Γαλλίας (και από κοντά της Ιταλίας) φέρνει τα πράγματα στα όριά τους, εκδηλωνόμενη πλέον στον πυρήνα της ευρωζώνης. Δεν μπορεί να απορροφηθεί α λα ελληνικά (ξεθεμελιώνουμε μια χώρα και την αυτοτέλειά της και σπρώχνουμε στο μέλλον τα αδιέξοδα, αδιαφορώντας για το ότι αυτά θα επανέλθουν δριμύτερα).
- Διαρθρωτική συστημική κρίση (παραγωγικότητας της εργασίας, κερδών, καπιταλιστικής συσσώρευσης). Επιχειρείται να απαντηθεί με «πόλεμο» και «πολεμική οικονομία», που η χρηματοδότησή τους στις σημερινές συνθήκες οικονομικής καχεξίας προϋποθέτει ασφυκτική λιτότητα και πολιτικό ολοκληρωτισμό (δημοκρατορία). Το κοινωνικό πρόβλημα ξανάρχεται με πολλή βία –κρατική πρωτίστως– στο προσκήνιο, και δεν μπορεί να τελεσιδικήσει εύκολα. Σίγουρα όχι μ’ έναν «κοινωνικό σπασμό» σαν τον τωρινό. Με επίκεντρο για την ώρα τη Γαλλία, ο κύκλος κοινωνικής σύγκρουσης προβλέπεται ολοκληρωτικών διαστάσεων, με αντίπαλο την εθνική ιθύνουσα τάξη αλλά, πέραν αυτής, κυρίως το ευρωενωσιακό οικοδόμημα, ως (κλονιζόμενο) οχυρό των ευρωατλαντικών παγκοσμιοποιητικών ελίτ. Και εδώ δεν μπορεί να παρακάμπτεται το πόσο απροετοίμαστος είναι επί του παρόντος ο «υποκειμενικός παράγοντας» για τη δυνατότητα ξετυλίγματος μιας κοινωνικής διαπάλης αυτής της κλίμακας. Δεν μπορεί να παραβλέπεται η βαρύνουσα επίδραση του κατακερματισμού των διαφορετικών ρευμάτων κοινωνικής διαμαρτυρίας που πρέπει να συντεθούν, ούτε η έλλειψη πύκνωσης πολιτικών ιδεών, η οποία δεν μπορεί να αναπληρωθεί με καταφυγή σε έτοιμα σχήματα (ξόρκια) του παρελθόντος. Για την ώρα πάντως αυτό που θα μπορούσε να αντισταθμίσει σ’ ένα βαθμό τον διάττοντα χαρακτήρα των εξεγερσιακών κύκλων των τελευταίων χρόνων, θα κριθεί εν πολλοίς από τις προοπτικές σύγκλισης του νεολαιίστικου μαθητικού-φοιτητικού κινήματος με την επανεκκίνηση των «κίτρινων γιλέκων», και με σημαντικές εργατικές κινητοποιήσεις του επόμενου διαστήματος. Επίσης η δυνατότητα ενίσχυσης της μεταδοτικότητας ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες (κοινά συνθήματα, ως πρώτο βήμα για κάποιο ευρύτερο συντονισμό με μονιμότερα χαρακτηριστικά κύματος) θα μπορούσε να κρίνει πολλά.
- Ενδοδυτική «πολεμική κρίση». Ο Τραμπ, επικεφαλής ενός ρεύματος «εθνοκυριαρχισμού», αντιμάχεται και πιέζει πολυμέτωπα και ασφυκτικά την «Ευρώπη των παγκοσμιοποιητών». Το μεταναστευτικό δεν είναι καθόλου η μόνη, αλλά προάγεται όπως γίνεται φανερό σε ισχυρότατη αιχμή ενός ολόκληρου πεδίου μεγάλων ενδοδυτικών «πολέμων», και αντίστοιχων αντίπαλων σχεδιασμών για τον χειρισμό και την εξουδετέρωση των αντισυστημικών κοινωνικών διαθέσεων. Μάλιστα μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, ο «πόλεμος πολιτισμών» επιχειρείται, από πλευράς ΗΠΑ τουλάχιστον, να γίνει βασική πλευρά πάνω στην οποία θα ανασυντεθεί-ελεγχθεί η πολιτικοκοινωνική ζωή στην Ευρώπη.
Ο «φόβος των μαζών» σήμερα και οι «απαντήσεις» των ελίτ
Πρώτα απ’ όλα «βγάζει μάτι» η προσφυγή του Μακρόν σε μέτρα έκτακτης ανάγκης που κινούνται στην κατεύθυνση επιβολής στρατιωτικού νόμου: νυχτερινή απαγόρευση κυκλοφορίας, προσπάθεια απαγόρευσης διαδηλώσεων, παρεμπόδιση της ελεύθερης μετακίνησης ανθρώπων βάσει της ηλικίας τους ή των κοινωνικών ή και φυλετικών χαρακτηριστικών τους (τριπλός ο ρατσισμός εδώ, και πρωτοεμφανιζόμενος ο ηλικιακός!). Η Μελόνι πανικόβλητη έσπευσε να ακολουθήσει με επί τόπου αντιγραφή, βλέποντας ότι συγκεντρώνει τα πυρά της κοινωνικής οργής για την πολιτική της αλλά και για τις αμαρτίες του πολιτικού συστήματος εν γένει. Η συμπεριφορά των κυβερνητικών-κρατικών μηχανισμών, η πασιφανής τους αδυναμία πολιτικών ελιγμών εκτόνωσης (μαζί και η προκλητική απουσία έστω κάποιας πολιτικής επικοινωνίας με την κοινωνική διαμαρτυρία), αποκαλύπτουν το μέγεθος της σημερινής κρίσης των πολιτικών συστημάτων. Αυτή αγκαλιάζει όλη την Ευρώπη, και για την ώρα βρίσκει την πιο ολοκληρωμένη της μορφή στη Γαλλία, έχοντας συσσωρεύσει ρήγματα κοινωνικής συναίνεσης των οποίων η διαχείριση είναι πολύ δύσκολη.
Τα υπόλοιπα έπονται. Π.χ. η προσπάθεια εξεύρεσης των πιο διαφορετικών «υποκινητών» (από τον Πούτιν, μέχρι τη στοχοποίηση της «αντιγαλλικής ριζοσπαστικοποίησης των μεταναστών» από την Λεπέν, με άμεση εμπλοκή και του Τραμπ στο τελευταίο). Επίσης, και σε περίοπτη θέση, το διαχρονικό παίγνιο (και όλες οι ομοίως διαχρονικές προβοκάτσιες του κράτους) με την πλήρη κατάληψη της εικόνας από «τη βία και τις λεηλασίες» και τη συνακόλουθη χρήση τους για την ακραία ένταση της καταστολής, αλλά και για την πολιτική μόχλευση της «ασφάλειας» και την επιδίωξη διαμόρφωσης, σ’ αυτή τη βάση, κοινωνικοπολιτικών μπλοκ ενόψει επικείμενων εκλογών.
Η γαλλική ιδιαιτερότητα περιλαμβάνει βέβαια και την «Ανυπότακτη Γαλλία» του Μελανσόν, που ξεχωρίζει από την υπόλοιπη κεντροαριστερά/αριστερά και τις άλλες συστημικές δυνάμεις, στηρίζοντας την κινητοποίηση της νεολαίας και τα ζωτικά της αιτήματα, και αντιστεκόμενη στην ασφυκτική πίεση στοίχισης στο μέτωπο «ομόθυμης καταδίκης της βίας». Ενδεικτικές για το μέγεθος της πόλωσης και του συστημικού πανικού είναι και οι «θεσμικές» φωνές που έφτασαν να κάνουν λόγο για απαγόρευση της Ανυπότακτης Γαλλίας, ενώ βεβαίως η νομιμόφρων κεντροαριστερά/αριστερά κατηγορεί τον Μελανσόν ότι οι κινητοποιήσεις και η στήριξη που προσφέρει σ’ αυτές «φέρνουν τη Λεπέν»! Αφόρητα προβλέψιμα και πολυφορεμένα όλα αυτά, δείχνουν με τον τρόπο τους ένα «τέλος εποχής».
Πολιτική πίεση και εντός Ελλάδας
Τα ευρωπαϊκά νεολαιίστικα σκιρτήματα πιέζουν πριν απ’ όλα τους κυβερνητικούς αλλά και τους ευρύτερους συστημικούς κύκλους. Η κυβερνητική γραμμή αυτήν την εβδομάδα έφτασε μάλιστα να πει ότι «εμείς δεν είμαστε σαν την Ευρώπη και την αστάθειά της (!), και πρέπει να παραμείνουμε ανεπηρέαστοι από τις ευρωπαϊκές ακρότητες». Από τον μέχρι τώρα δουλικό ψυχαναγκασμό του «να γίνουμε Ευρώπη» πάμε πλέον στις αντίστροφες εκκλήσεις: «Μακριά από αυτή την Ευρώπη!». Ή και σε μια ξέπνοη και χωρίς πεποίθηση προσπάθεια βαυκαλισμού (από τον Α. Παπαχελά, αλλά και άλλες γραφίδες) ότι η Ελλάδα το πέρασε όλο αυτό… επιτυχώς, ότι τώρα είναι η σειρά της Γαλλίας να υποστεί μνημονιακή εκπαίδευση (!) και άλλα τέτοια «χαριτωμένα». Δεν λείπουν και κάποιες ψοφοδεείς κεντροαριστερές επικλήσεις ότι «αυτά που γίνονται φέρνουν την Λεπέν και την ακροδεξιά».
Σ’ ένα άλλο επίπεδο, που δείχνει και αυτό τα όρια που αγγίζονται αλλά και τον φόβο μπροστά στις πιέσεις που φέρνουν οι εξελίξεις, το ΚΚΕ δηλώνει ότι τώρα μπαίνει μπροστάρης για να πάρει το μαζικό-εργατικό-νεολαιίστικο λαϊκό κίνημα τη σκυτάλη από τη γαλλική νεολαία και να «γίνει της Γαλλίας»! Με «τάξη και υπευθυνότητα» όμως, χωρίς να ανοίξει μύτη, και βέβαια με λυμένο ex officio το ζήτημα των «υποκειμένων» («το κόμμα» είναι το πολιτικό υποκείμενο, και η εντελώς συμπαγής «εργατική τάξη» το κοινωνικό υποκείμενο). Εμπρός για τις επόμενες χορογραφημένες κινηματικές λιτανείες… Και με σταθερή την ετοιμότητα (που καταλήγει να λειτουργεί ως παροχή υπηρεσιών) απονεύρωσης-πυρόσβεσης της όποιας πραγματικής κοινωνικής διάθεσης αντίστασης ήθελε προκύψει.
Στέρφος δρόμος, άγονος και πολυπερπατημένος. Με πλήρη απουσία έγνοιας, αν όχι και με περιφρόνηση, για τους πραγματικούς όρους του ελληνικού εθνικού και κοινωνικού προβλήματος, και για τα όσα επιβαρύνουν τη σημερινή λαϊκή διαθεσιμότητα στη χώρα μας. Η οποία δυσφορεί μεν και στενάζει κάτω από την ελληνική εκδοχή της ίδιας πανευρωπαϊκής κρίσης, αλλά διανύει φάση σοβαρής «αφασιακής» αποδιοργάνωσης.
Διάχυση της αναταραχής;
Μεταξύ Γαλλίας και Αλβανίας παρεμβάλλονται κινήματα και διαμαρτυρίες σε αρκετές ακόμη χώρες της Γηραιάς Ηπείρου. Πιο σημαντική προβάλλει η περίπτωση της Ιταλίας, ενώ αισθητή κάνουν την παρουσία τους μαζικές κινητοποιήσεις μεταξύ άλλων στην Ιβηρική Χερσόνησο και στο Βέλγιο: Αυτόν τον μήνα δεκάδες χιλιάδες μαθητές, φοιτητές, εκπαιδευτικοί και εργαζόμενοι έχουν διαδηλώσει επανειλημμένα σε πολλές βελγικές πόλεις διεκδικώντας την ανατροπή των περικοπών που έχει αποφασίσει η κυβέρνηση, την αποτροπή νέων ιδιωτικοποιήσεων κ.λπ.
Στην Ιταλία οι κινητοποιήσεις της μαθητικής και φοιτητικής νεολαίας, με διαδηλώσεις και καταλήψεις (μέχρι χτες μόνο στη Νάπολη είχαν καταληφθεί 32 λύκεια), αλλά και μαχητικών τμημάτων του εργατικού κινήματος (λιμενεργάτες κ.ά.), έχουν προκαλέσει άγχος στην κυβέρνηση Μελόνι, μα και στη «δημοκρατική» αντιπολίτευση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εξευτελιστική κινητοποίηση την Τετάρτη στο Μιλάνο του «επίσημου» συνδικάτου CGIL, όπου μια χούφτα άνθρωποι διαδήλωσαν υπέρ της τήρησης της τάξης… Η ελίτ και το «υπεύθυνο» πολιτικό προσωπικό της (στο οποίο ανήκει βέβαια και η κυβερνώσα ακροδεξιά) φοβάται τη σύγκλιση των κινημάτων αντίστασης. Ιδίως ενόψει της πανιταλικής απεργίας που έχουν κηρύξει για την επόμενη Παρασκευή 30/10 τα συνδικάτα βάσης και οι μαθητικές και φοιτητικές ενώσεις. Έτσι άρον-άρον η εξουσία κοπιάρει το μακρονικό αφήγημα, και φτάνει να αναπτύξει εκατοντάδες αλεξιπτωτιστές και τεθωρακισμένα στο Μιλάνο!
Επισημαίνει εύστοχα ο Ντάντε Μπαροντίνι στο Contropiano: «Πρόκειται για ένα σημαντικό ποιοτικό άλμα σε σύγκριση με την πολυετή επιχείρηση Safe Streets, η οποία κάποτε αποτελούσε μέρος των “αντιτρομοκρατικών” μέτρων. Τώρα το κύριο κοινό-στόχος είναι, προφανώς, οι νέοι και οι πολύ νέοι… Όταν αναπτύσσεις, όπως καυχιέται ο Σαλβίνι, “αλεξιπτωτιστές που έχουν αποκτήσει εμπειρία στο εξωτερικό” (δηλαδή σε μάχες), αυτό σημαίνει ότι εχθρός είναι ο άμαχος πληθυσμός. Η ιδέα ότι εμπειροπόλεμοι αλεξιπτωτιστές ίσως εμπλακούν σε μάχη με παιδιά 12-16 ετών είναι εγκληματική. Πρόκειται για μια σχεδόν επίσημη μετάβαση από μια έντονη κοινωνική σύγκρουση σε εμφύλιο πόλεμο με ταξική βάση»…
Γ.Α.
