Επιμέλεια αφιερώματος: Δημήτρης Γκάζης
Υπάρχουν ζητήματα που μόνιμα απωθούνται από τον δημόσιο διάλογο, κάνοντας την κυρίαρχη άποψη για αυτά μονόδρομο. Η τύχη των λιγνιτικών ενεργειακών υποδομών της χώρας είναι ένα από αυτά. Η δημόσια συζήτηση περιορίζεται συνήθως στο δίλημμα «λιγνίτης ή περιβάλλον», σαν να μην υπάρχει η εμπειρία της καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος από τις ΑΠΕ σαν να μην υπάρχουν σύγχρονες τεχνολογίες που μειώνουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των λιγνιτικών μονάδων, σαν να μην μπορεί μια χώρα να μειώνει σταδιακά τις εκπομπές της και ταυτόχρονα να διατηρεί κρίσιμες υποδομές ως ενεργειακή εφεδρεία.
Στη Δυτική Μακεδονία, όμως, δεν εξελίσσεται απλώς μια αλλαγή καυσίμου. Εξελίσσεται ένας συνολικός ανασχεδιασμός του ενεργειακού, παραγωγικού και χωρικού χάρτη. Δεν κλείνουν μόνο μονάδες. Ανατινάζονται εκσκαφείς, αποξηλώνονται εγκαταστάσεις, προωθούνται διαγωνισμοί για την κατεδάφιση πύργων ψύξης και απελευθερώνονται εκτάσεις για νέες χρήσεις. Η ανατίναξη τριών καδοφόρων εκσκαφέων στα ορυχεία της Μαυροπηγής και ο σχεδιασμός κατεδάφισης των πέντε πύργων ψύξης των μονάδων I–V του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου είναι πράξεις ενός σχεδίου που δημιουργούν τετελεσμένα που δύσκολα ανατρέπονται.
Οι πύργοι ψύξης που τώρα σχεδιάζεται να καταστραφούν αποτελούν λειτουργικό τμήμα μονάδων ηλεκτροπαραγωγής που κατασκευάστηκαν με δημόσιο χρήμα και μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να αποτελέσουν μέρος μιας μελλοντικής εθνικής ενεργειακής εφεδρείας. Η διατήρηση μιας μονάδας σε εφεδρεία δεν σημαίνει επιστροφή στη συνεχή λειτουργία του λιγνίτη, ούτε άρνηση της περιβαλλοντικής προστασίας. Σημαίνει ότι το κράτος δεν εκχωρεί αμετάκλητα την ικανότητά του να παράγει ηλεκτρική ενέργεια από μια εγχώρια πηγή, όταν οι συνθήκες το απαιτήσουν.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο που απουσιάζει από την κυρίαρχη συζήτηση. Η ενεργειακή πολιτική δεν κρίνεται μόνο στις ημέρες ομαλής λειτουργίας της αγοράς. Κρίνεται και στις κρίσεις: Όταν αυξάνεται απότομα η ζήτηση, όταν οι τιμές του φυσικού αερίου εκτοξεύονται, όταν διαταράσσονται οι εισαγωγές ή όταν η γεωπολιτική συγκυρία περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές. Οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας λόγω της μεταβλητής παραγωγής τους απαιτούν σταθερές μονάδες, αποθήκευση και εφεδρείες. Το εισαγόμενο φυσικό αέριο, ακόμη και όταν παρουσιάζεται ως καύσιμο μετάβασης, δημιουργεί εξάρτηση από διεθνείς αγορές, μεταφορές και γεωπολιτικούς συσχετισμούς.
Η κυβέρνηση επιμένει ότι η απολιγνιτοποίηση επιβλήθηκε από την αγορά και ότι ο λιγνίτης δεν είναι πλέον ανταγωνιστικός λόγω του κόστους των δικαιωμάτων εκπομπών. Στην πρόσφατη περιοδεία του στη Φλώρινα, την Πτολεμαΐδα και την Κοζάνη, ο πρωθυπουργός παρουσίασε τη νέα εικόνα των επενδύσεων, των ΑΠΕ, των θερμοκηπίων, της αποθήκευσης και του φυσικού αερίου ως απόδειξη ότι η Δυτική Μακεδονία περνά σε μια νέα εποχή. Υποστήριξε μάλιστα ότι όποιος μιλά για επιστροφή στον λιγνίτη κοροϊδεύει την περιοχή.
Το επιχείρημα αυτό μετατρέπει μια πολιτική επιλογή σε δήθεν φυσικό μονόδρομο. Η αγορά, όμως, δεν είναι ένας ουδέτερος μηχανισμός έξω από πολιτικές αποφάσεις. Διαμορφώνεται από το κόστος των δικαιωμάτων ρύπων, τις ρυθμίσεις, τις επιδοτήσεις, τις υποδομές, τις συμβάσεις και τις επενδυτικές προτεραιότητες. Η απολιγνιτοποίηση δεν αφορά επομένως μόνο το ποιο καύσιμο θα παράγει ηλεκτρική ενέργεια. Αφορά το ποιος θα ελέγχει τη γη, τα δίκτυα, τις υποδομές, τα δεδομένα και τις νέες παραγωγικές δραστηριότητες.
Τα πρώην λιγνιτικά πεδία μετατρέπονται σε πεδίο ανάπτυξης βιομηχανικών ΑΠΕ, μονάδων φυσικού αερίου, εγκαταστάσεων αποθήκευσης, data centers και άλλων μεγάλων επενδύσεων. Η ΔΕΗ παραμένει κυρίαρχος ιδιοκτήτης σημαντικών εκτάσεων και μετασχηματίζεται από επιχείρηση συνδεδεμένη με την ηλεκτροπαραγωγή σε έναν ευρύτερο επενδυτικό όμιλο. Η πράσινη μετάβαση δεν είναι, συνεπώς, κοινωνικά ουδέτερη. Δημιουργεί νέες δυνατότητες κερδοφορίας και νέες μορφές συγκέντρωσης γης και ισχύος. Το ερώτημα δεν είναι αν χρειάζονται επενδύσεις, αλλά ποιος αποφασίζει, ποιος ωφελείται και ποιος αναλαμβάνει το κόστος.
Το κόστος αυτό το γνωρίζει ήδη η Δυτική Μακεδονία. Η περιοχή χάνει πληθυσμό, νέους ανθρώπους, σταθερές θέσεις εργασίας και τεχνογνωσία. Οι νέες επενδύσεις μπορεί να δημιουργούν θέσεις κατά την κατασκευή τους, δεν αναπληρώνουν όμως αυτομάτως το παραγωγικό και κοινωνικό οικοσύστημα που είχε δημιουργηθεί γύρω από τη ΔΕΗ, τα ορυχεία και τους ΑΗΣ. Η μείωση της ανεργίας δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη παραγωγική ανασυγκρότηση, όταν συνοδεύεται από φυγή εργαζομένων, γήρανση του πληθυσμού, προσωρινή απασχόληση και κλείσιμο βασικών υπηρεσιών.
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η προσφυγή των πολιτών στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) αποκτά σημασία πολύ μεγαλύτερη από μια τοπική ή τεχνική διαφορά με τη ΔΕΗ. Πενήντα πολίτες, από διαφορετικές περιοχές και κοινωνικούς χώρους, ζητούν την αναστολή και στη συνέχεια την ακύρωση του σχεδιασμού κατεδάφισης, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορεί να καταστρέφεται οριστικά μια κρίσιμη ενεργειακή υποδομή πριν υπάρξει ολοκληρωμένο και τεκμηριωμένο σχέδιο εθνικής ενεργειακής εφεδρείας. Η πρωτοβουλία τους στηρίζεται από εκατοντάδες πολίτες και φορείς που αντιλαμβάνονται ότι το ζήτημα αφορά ολόκληρη τη χώρα.
Η προσφυγή δεν είναι έκκληση επιστροφής στο παρελθόν. Είναι απαίτηση να ανοίξει μια συζήτηση που μέχρι σήμερα κλείνει με συνθήματα και ψευδή διλήμματα. Δεν είναι «λιγνίτης ή περιβάλλον», ούτε «πρόοδος ή οπισθοδρόμηση». Είναι το ερώτημα αν μια δημοκρατική πολιτεία δικαιούται να καταστρέφει αμετάκλητα ενεργειακές δυνατότητες χωρίς να έχει προηγουμένως διασφαλίσει την επάρκεια, το κόστος και την ανθεκτικότητα του νέου συστήματος.
Γι’ αυτό η υπόθεση πρέπει να μπει στην εθνική ατζέντα. Η ενεργειακή εφεδρεία δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια, αλλά προϋπόθεση κοινωνικής και οικονομικής ασφάλειας. Και η οριστική καταστροφή της, σε μια περίοδο διεθνούς αστάθειας και αυξανόμενης εξάρτησης από εισαγόμενα καύσιμα, δεν είναι απλώς μια λανθασμένη επιλογή. Η επιμονή στην αμετάκλητη εξουδετέρωσή της συνιστά εθνικό έγκλημα. Ο Δρόμος ανοίγει τον φάκελο για να ακουστούν τα επιχειρήματα των προσφευγόντων, οι τεχνικές αντιρρήσεις και η φωνή των ανθρώπων μιας περιοχής που δεν θέλει να γίνει απλώς ο χώρος όπου θα εγκατασταθούν τα νέα σχέδια των ισχυρών. Θέλει να έχει λόγο στο μέλλον της.
Προσφυγή πολιτών για την αναστολή των κατεδαφίσεων ενεργειακών υποδομών στη Δ. Μακεδονία
