Μεγάλη επιτυχία με ευρεία προσέλευση έχει το 5ο Φεστιβάλ Παλαιστινιακού Κινηματογράφου της Αθήνας, του οργανισμού Dounias, σε μια «μαραθώνια» 15ήμερη έκδοση, με πλούσιο πρόγραμμα παλαιστινιακών μικρού μήκους ταινιών, αφιέρωμα στον Ελία Σουλεϊμάν, που παρευρέθηκε στην Αθήνα και μίλησε για τις ταινίες του στο κατάμεστο Τριανόν, αλλά και πολιτικές συζητήσεις, με τον νεαρό Παλαιστίνιο δημοσιογράφο, ποιητή και ακτιβιστή Μοχάμεντ Ελ-Κουρντ, από την κατεχόμενη Ιερουσαλήμ, συγγραφέα του βιβλίου «Τέλεια θύματα» -μεταφρασμένο και στα ελληνικά, από τις εκδόσεις San Casciano- κριτική για το στερεοτυπικό αποικιοκρατικό βλέμμα της Δύσης απέναντι στους Παλαιστίνιους, που συνεχίζει «να ενοχοποιεί τα θύματα και να προστατεύει τους δράστες». Αυτό το Σαββατοκύριακο έχει προγραμματιστεί αφιέρωμα στο έργο του εμβληματικού Παλαιστίνιου ηθοποιού και κινηματογραφιστή Μοχάμαντ Μπακρί (1953-2025), ενώ το φεστιβάλ ολοκληρώνεται την ερχόμενη βδομάδα με την προβολή της πρώτης ταινίας του Ελία Σουλεϊμάν «Χρονικό μιας εξαφάνισης» (1996).
Στο πρώτο μέρος περιοριζόμαστε στη σημαντική επιλογή από πρόσφατες μικρού μήκους Παλαιστινιακές ταινίες, με έμφαση στις γυναίκες σκηνοθέτριες, που προλόγισε η διευθύντρια και ψυχή του Φεστιβάλ Καρόλ Σανσούρ, Παλαιστίνια ποιήτρια και πολιτική ακτιβίστρια, που τελευταία ζει και δραστηριοποιείται στην Αθήνα.
Με έμφαση στις γυναίκες σκηνοθέτριες, διακρίνουμε τρεις βασικές κατηγορίες στις μικρού μήκους: μυθοπλασίες αναβίωσης των συνθηκών της ισραηλινής κατοχής, ντοκιμαντέρ καταγραφής μαρτυριών των εκτοπισμένων Παλαιστίνιων και δοκιμιακές προσεγγίσεις πειραματικής γραφής, που επεξεργάζονται αρχειακό υλικό γύρω από το τραύμα του ξεριζωμού, την υφαρπαγή γης και την απώλεια ανθρώπων και ιστορικής μνήμης.
Στο ανάλαφρο 10λεπτο παιδικό μικρού μήκους «A short film about kids» (2023) του Ιμπραχήμ Άντον Χέντελ, μέσα από την αστεία εξόρμηση τεσσάρων μικρών αγοριών, που ζουν σε προσφυγικό καταυλισμό στη Βηθλεέμ και αποφασίζουν για πρώτη φορά στη ζωή τους να επισκεφθούν τη θάλασσα, παρακολουθούμε πόσο ανέφικτη μπορεί να γίνει μια απλή επιθυμία για τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού. Ωστόσο, επικρατεί αισιοδοξία, με μια έξυπνη λύση ανάγκης.
Σε διαφορετικό κλίμα εξελίσσεται το 20λεπτο «Coyotes» (2025), του Παλαιστίνιου-Βρετανού Σαΐντ Ζάγκα. Με αποκλεισμένο τον κεντρικό δρόμο από Ισραηλινούς στρατιώτες, μια Παλαιστίνια γιατρός οδηγώντας αργά τη νύχτα σε έναν απομονωμένο και ερημικό δρόμο της Δυτικής Όχθης, για να επιστρέψει σπίτι της, παθαίνει λάστιχο και πέφτει πάνω στον μοναδικό άντρα που περνάει και προσφέρεται να την βοηθήσει. Δίνει ελάχιστες πληροφορίες στον μυστηριώδη άντρα που κάνει αδιάφορα ερωτήσεις, ώσπου αποδεικνύεται πως η παρουσία του εκεί δεν είναι τυχαία και η νύχτα μετατρέπεται σε εφιάλτη επιβίωσης, σε ένα καλοστημένο, σκοτεινό θρίλερ, πολιτική αλληγορία για την αίσθηση εγκλεισμού, ταπείνωσης και εκβιασμού που βιώνουν καθημερινά οι Παλαιστίνιοι.
Εξίσου σκοτεινό είναι και το 15λεπτο δράμα «Zahra» (2024) του Χαντί Σατάτ απ’ την Ιορδανία. Με έναν απόντα για καιρό σύζυγο, μετανάστη στην Ευρώπη, η ετοιμόγεννη Παλαιστίνια Ζάχρα, υπάλληλος σε εργοστάσιο, πρέπει να γεννήσει με καισαρική, επέμβαση που αδυνατεί να πληρώσει με τον πενιχρό μισθό της. Επιχειρεί να δουλέψει υπερωρίες και ζητά προκαταβολή, όμως η διοίκηση την απολύει με πρόσχημα την εργασιακή ακαταλληλότητα για την υγεία της. Απελπισμένη, αποφασίζει να εκμεταλλευτεί την αναστάτωση στο εργοστάσιο, μετά από μια χρηματική κλοπή, έτοιμη να δηλώσει ένοχη και να μπει φυλακή, ώστε να καλύψει τα ιατρικά της έξοδα. Εξαίρετο δείγμα κοινωνικού ρεαλισμού με κάμερα που ακολουθεί διαρκώς την πρωταγωνίστρια, τράβελινγκ στους σκοτεινούς χώρους εργασίας και μελαγχολικά κιθαριστικά ακόρντα που μεταφέρουν την αίσθηση οικονομικής ασφυξίας των Παλαιστίνιων.
Γυρισμένο εξολοκλήρου στη Γάζα κατά τη διάρκεια της συνεχιζόμενης γενοκτονίας, το 22λεπτο ντοκιμαντέρ «Free fish» (2025), της Παλαιστίνιας δημοσιογράφου και σκηνοθέτριας Μπίσαν Όβντα, ακολουθεί δυο εκτοπισμένα αδέρφια, τον Μοχάμαντ και τον Άχμαντ, που επιχειρούν να επιβιώσουν σε προσφυγικούς καταυλισμούς ως ψαράδες, στα στρατιωτικοποιημένα νερά της Γάζας. Εικόνες μιας δύσκολης εμπόλεμης επιβίωσης, γεμάτης αποκλεισμούς, όπου μαντάρουν τα δίχτυα και επιχειρούν να πουλήσουν τα λιγοστά ψάρια, έρχονται σε αντίθεση με τις αρχικές εικόνες ενός άλλοτε εύρωστου λιμανιού, καταλήγοντας με εικόνες από ντρόουν στις ισοπεδωμένες γεμάτες ερείπια γειτονιές, με τους επιζήσαντες να αναζητούν τροφή, σε μια οικτρή καθημερινότητα.
Οι νεαροί Γερμανοί κινηματογραφιστές Τζόναθαν Μπρούνερ και Λόρα Χορνμπέργκερ στράφηκαν για την πτυχιακή τους εργασία σε μια Παλαιστινιακή οικογένεια, καταγράφοντας στο συνταρακτικό 24λεπτο ντοκιμαντέρ «Those who are left» (2024) τη διαχείριση της αβάσταχτης απώλειας του 22χρονου γιου τους Ομάρ, από πυρά του ισραηλινού στρατού. Η ταινία ακολουθεί τον μικρότερο αδελφό του, τον Μοχάμαντ, την αδελφή του Ράμα και την μητέρα τους, που ζουν σε παλαιστινιακό καταυλισμό προσφύγων κοντά στη Βηθλεέμ, στη Δυτική Όχθη, έξι μήνες μετά το φονικό. Η Ράμα κρατά ζωντανές παλιές αναμνήσεις και φωτογραφίες, ο Μοχάμαντ δυσκολεύεται να μιλήσει για τον θάνατο του Ομάρ, ενώ η μητέρα τον θεωρεί μάρτυρα, με την εικόνα του αντικείμενο λατρείας. Το πρόσωπο του Ομάρ ζωγραφίζεται σε τοίχο, πλάι σε άλλα πρόσωπα δολοφονημένων Παλαιστίνιων, καταγράφοντας άλλο ένα πικρό και μακάβριο επεισόδιο της πολυετούς ισραηλινής κατοχής.
Αξιοπρόσεκτο δείγμα δοκιμιακής πειραματικής ταινίας αποτελεί το 20λεπτο «Lonely Butterfly» (2026), της Παλαιστίνιας Φαϊρούζ Χασάν. Με πρωταρχική ύλη τις επιστολές που αντάλλασσε επί χρόνια η σκηνοθέτρια με τον πατέρα της, κρατούμενο σε ισραηλινές φυλακές, ανασυνθέτει αρχειακό υλικό, χάρτες και αποσπασματικές εικόνες μέσα από εμβόλιμα πλάνα, όπως κινηματογραφημένη εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς και υπερηχογράφημα εμβρύου, επιχειρώντας να διερευνήσει ψυχολογικές, συναισθηματικές και πολιτικές επιπτώσεις της παρατεταμένης πατρικής απουσίας, πλάι στην κρατική βία της ισραηλινής κατοχής και το συστημικό κατακερματισμό της Παλαιστίνης.
Τα σπασμένα φτερά πεταλούδας -οπτικό μοτίβο εμπνευσμένο από γραμματόσημο στις επιστολές, που χάρισε τον τίτλο της ταινίας- αλλά και τα ίδια τα γράμματα, γίνονται αισθητικό και νοηματικό υλικό καταλαμβάνοντας ολόκληρη την οθόνη, καθώς οι διαρκείς εκτοπισμοί του κρατούμενου σε απομακρυσμένες περιοχές, με απαγόρευση επισκέψεων, έκαναν τη σκηνοθέτρια να συνειδητοποιεί πως «όσο βρισκόταν ο πατέρας της στη φυλακή, τελικά άλλο τόσο βρισκόταν και η ίδια φυλακισμένη». Ποιητική διάσταση διαχέουν τα συγκινητικά εκτός κάδρου αναγνωσμένα αποσπάσματα των επιστολών, ανάμεσα σε ίχνη αναμνήσεων και οικογενειακών φωτογραφιών.
Χρησιμοποιώντας αρχειακό υλικό από τα βρετανικά αποικιακά αρχεία της περιόδου 1917–1948 στην Παλαιστίνη, καθώς και ηχογραφήσεις Παλαιστίνιων προσφύγων στο Λίβανο, το ωριαίο δοκιμιακό ντοκιμαντέρ «Partition / Διχοτόμηση» (2025) της Νταϊάνα Άλεν φέρνει στο προσκήνιο λησμονημένες ιστορίες. Η σκηνοθέτρια επαναφωτογραφίζει το αποικιακό αρχειακό υλικό σε φιλμ 16mm, επαναφέροντας μαχητικά την παλαιστινιακή παρουσία, μέσα από αφηγήσεις, φωνές και τραγούδια. Σπάνιες εικόνες μιας άλλης Παλαιστίνης, στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, που μαρτυρά την προϋπάρχουσα, απ’ την Ισραηλινή κατοχή, ύπαρξη Παλαιστίνιων στα κατεχόμενα εδάφη, μπλέκονται με εικόνες από στρατιωτικές επιχειρήσεις και παρελάσεις των Βρετανών στην περιοχή, παράλληλα με εικόνες από παλαιστινιακά παζάρια και πανοραμικά πλάνα από αλλοτινά παλαιστινιακά χωριά, με εύπορους ελαιώνες, που έχουν πλέον σβηστεί από τον χάρτη. Επί βρετανικής αποικιοκρατίας, γυναικόπαιδα δουλεύουν στις φυτείες μπανάνας πλάι σε εικόνες από καταναγκαστικά έργα και σχολιαρόπαιδα κάνουν μάθημα στην τάξη. Τις εικόνες σχολιάζουν εκτοπισμένοι Παλαιστίνιοι στο Λίβανο, καταθέτοντας τις δικές τους μαρτυρίες, για τους παππούδες τους που άφησαν τη γη τους και το όνειρο της επιστροφής που πέθανε μαζί τους, μετά από διαρκείς ταπεινώσεις, φτώχεια και πολέμους, που τους εξανάγκασαν στη διασπορά. Παράλληλα, στο ηχητικό πεδίο οι πρόσφυγες αναψηλαφούν στο παρόν στοιχεία της παλαιστινιακής τους ταυτότητας, τραγουδώντας παλαιστινιακά νανουρίσματα, πονεμένα παραδοσιακά τραγούδια του γάμου, του αποχωρισμού και της ξενιτιάς, επανασυνθέτοντας το σβησμένο παλαιστινιακό στοιχείο σε μια πολιτισμική, ιστορική κατάθεση-μαρτυρία, όταν εκτοπισμός και μετανάστευση λειτούργησαν ως άλλη μια μορφή αφανισμού.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός-κριτικός κινηματογράφου, ifigenia.kalantzi@gmail.com
INFO
Συνεχίζεται το Φεστιβάλ Παλαιστινιακού Κινηματογράφου σε Τριανόν και Στέγη Ωνάση. Πρόγραμμα: athenspalestinefilmfestival.org/2026/program
– Στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος προβάλλεται σήμερα, Σάββατο 24/10, στις 21:30, η νέα ταινία του Αλέξανδρου Αβρανά «Quiet Life». Ο σκηνοθέτης θα παρευρεθεί μετά την προβολή για συνομιλία με το κοινό.
