Συνέντευξη στον Γιώργο Κυριακού
Την προηγούμενη Κυριακή, στα Τίρανα, φοιτητές και πλήθος κόσμου έδωσαν ξανά το παρόν με μια επιβλητική διαδήλωση. Η σκληρή καταστολή επαναλήφθηκε, ως εισιτήριο ένταξης του κ. Ράμα στο κλαμπ των πολιτισμένων Ευρωπαίων ηγετών τύπου Μακρόν… Σημειωτέον ότι οι διαδηλωτές αποδοκίμασαν, εκτός από την κυβέρνηση, και την παρουσία στελεχών του αντιπολιτευόμενου Δημοκρατικού Κόμματος του κ. Μπερίσα, εκδηλώνοντας έτσι την αντίθεσή τους και στον έτερο πυλώνα του πολιτικού συστήματος.
Μαζί με σειρά κατασταλτικών μέτρων που μεταφράζονται σε βαριές ποινές και δυσβάσταχτα πρόστιμα εναντίον των διαμαρτυρόμενων, τώρα ο κ. Ράμα στρέφεται εκ νέου και κατά «συντρόφων» του (με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον φυλακισμένο δήμαρχο Τιράνων Εριόν Βελιάι, στενό φίλο του πρώην δημάρχου Αθηνών, Κ. Μπακογιάννη), από τους οποίους περιμένει την εσωτερική μαχαιριά. Διότι αυτός ο φυλακισμένος (λόγω διαφθοράς ύψους κάποιων εκατομμυρίων ευρώ) φαίνεται ότι κάτι γνωρίζει παραπάνω. Έτσι, όπως κατήγγειλε ο συνήγορός του, υπέστη αδικαιολόγητη μεταγωγή. Πάντως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή –λαλίστατη για τη Σερβία– στην προκειμένη περίπτωση σιγεί.
Όπως είχαμε προαναγγείλει, παραθέτουμε στο σημερινό φύλλο την ενδιαφέρουσα συνέντευξη που παραχώρησε στον Δρόμο ο κ. Αιμίλιος Τσίκας, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών και Διεθνούς Δικαίου στο Μεσογειακό Πανεπιστήμιο Τιράνων:
Θα θέλαμε να εκτιμήσετε αν υπάρχουν περιθώρια αλλαγών, στην παρούσα πολιτική συγκυρία, από τη σημερινή κυβέρνηση.
Θεωρώ ότι περιθώρια υπάρχουν, αλλά πρέπει να διακρίνουμε τις επιμέρους πολιτικές παραχωρήσεις από τις βαθύτερες αλλαγές στον τρόπο άσκησης της εξουσίας. Αυτή είναι μια διάκριση σημαντική εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τις δυνατότητες αλλά και τα όρια του σημερινού κινήματος στην Αλβανία.
Η πρώτη διάσταση έχει να κάνει με την δυνατότητα της κοινωνικής κινητοποίησης. Τα αιτήματα από την λεγόμενη επανάσταση των Φλαμίνγκο και μέχρι το κίνημα των φοιτητών, έχουν να κάνουν με την αναθεώρηση συγκεκριμένων επενδυτικών σχεδίων, την αυστηρότερη περιβαλλοντική εποπτεία, τη διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις, την ενίσχυση της χρηματοδότησης των πανεπιστημίων, μέχρι και τη λήψη μέτρων για το κόστος ζωής. Αυτά τα αιτήματα προϋποθέτουν κοινωνική πίεση με διάρκεια, αλλά και σαφή τεκμηρίωση του μηχανισμού ελέγχου της εφαρμογής των αποφάσεων.
Η δεύτερη διάσταση είναι πιο σύνθετη. Όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια αφορά τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται αυτές οι αποφάσεις, τότε το πρόβλημα διαμορφώνεται σε θεσμικό και πολιτικό. Εάν οι πολίτες θεωρούν ότι σημαντικές επενδύσεις προωθούνται χωρίς επαρκή διαβούλευση, ή ότι η λογοδοσία των κυβερνώντων είναι ανεπαρκής, τότε αμφισβητούν τον τρόπο λειτουργίας του συστήματος διακυβέρνησης. Αυτή ακριβώς είναι η ποιοτική μετατόπιση που παρατηρούμε στις κινητοποιήσεις του 2026. Η αντίθεση σε συγκεκριμένα τουριστικά και επενδυτικά σχέδια διευρύνθηκε, από μια γενικότερη κριτική του αναπτυξιακού μοντέλου και το αίτημα καταπολέμησης της διαφθοράς, σε καθαρά πολιτικά αιτήματα, όπως η απομάκρυνση της κυβέρνησης.
Από την άλλη, η πολιτική σταθερότητα δεν ταυτίζεται οπωσδήποτε με την κοινωνική συναίνεση. Μια κυβέρνηση μπορεί να διατηρήσει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, την οργανωτική υπεροχή και τον διοικητικό έλεγχο, και ταυτόχρονα να χάνει μέρος της κοινωνικής νομιμοποίησής της. Η κυβέρνηση του κ. Ράμα διαθέτει σημαντικό πολιτικό πλεονέκτημα από τη μακρά παραμονή της στην εξουσία, την οργανωτική παρουσία του Σοσιαλιστικού Κόμματος και τη δυνατότητά της να παρουσιάζει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ως κεντρικό εθνικό στρατηγικό στόχο. Την ίδια στιγμή, η αδυναμία της αντιπολίτευσης να πείσει ότι μπορεί να προσφέρει ένα διαφορετικό και αξιόπιστο μοντέλο διακυβέρνησης περιορίζει τη δυνατότητα μετατροπής της κοινωνικής δυσαρέσκειας σε άμεση κυβερνητική εναλλαγή.
Ωστόσο, αυτά δεν σημαίνουν ότι το κίνημα είναι καταδικασμένο να αποτύχει. Μπορεί να μεταβάλει το πολιτικό κόστος συγκεκριμένων αποφάσεων και να αναδείξει νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής για μελλοντικές πολιτικές ανακατατάξεις. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν μπορεί να αλλάξει η κυβέρνηση, αλλά αν μπορεί να αλλάξει η σχέση ανάμεσα στην εξουσία και την κοινωνία. Εάν το κίνημα καταφέρει να καταστήσει τη λογοδοσία και την κοινωνική συμμετοχή αναπόσπαστα στοιχεία της πολιτικής διαδικασίας, τότε θα έχει πετύχει μια ουσιαστική μεταβολή, ακόμη και πριν από οποιαδήποτε κυβερνητική εναλλαγή.
Ποια είναι τα εσωτερικά ερείσματα της κυβέρνησης Ράμα και πώς κρίνετε εσείς τη θετική επιχειρηματολογία τους;
Πρέπει να υπερβούμε την ερμηνεία ότι η παραμονή της εν λόγω κυβέρνησης στην εξουσία οφείλεται αποκλειστικά είτε στην πολιτική της αποτελεσματικότητα είτε στις αδυναμίες της αντιπολίτευσης. Η πραγματικότητα είναι σύνθετη, και συνδέεται με τη λειτουργία του κομματικού συστήματος, την οργάνωση των οικονομικών συμφερόντων, και τη σχέση ανάμεσα στην πολιτική εξουσία και τους θεσμούς. Θα διέκρινα μερικούς βασικούς παράγοντες:
– Την οργανωτική υπεροχή του κυβερνώντος κόμματος. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα έχει αποκτήσει, έπειτα από 13 χρόνια διακυβέρνησης, σημαντική οργανωτική εμπειρία και παρουσία στους κρατικούς και πολιτικούς μηχανισμούς. Η μακροχρόνια παραμονή στην εξουσία δημιουργεί πλεονεκτήματα ως προς την επικοινωνία και την ικανότητα διαμόρφωσης της δημόσιας ατζέντας. Αυτό από μόνο του δεν συνιστά παράνομη πρακτική ή κατάχρηση εξουσίας, αλλά δημιουργεί εύλογα την ανάγκη για ισχυρούς θεσμούς ελέγχου και ουσιαστική διάκριση μεταξύ κομματικού και κρατικού μηχανισμού.
– Την απουσία μιας πειστικής εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης. Η αδυναμία της αντιπολίτευσης να υπερβεί τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις και την κρίση αξιοπιστίας της, επιτρέπει στην κυβέρνηση να εμφανίζεται ως η περισσότερο προβλέψιμη πολιτική δύναμη. Ένα τμήμα των πολιτών μπορεί να διαφωνεί με συγκεκριμένες κυβερνητικές επιλογές, αλλά και να μην θεωρεί ότι η εναλλαγή στην εξουσία θα οδηγήσει αναγκαστικά σε καλύτερα αποτελέσματα.
– Τη σύνδεση της κυβέρνησης με ένα συγκεκριμένο αναπτυξιακό αφήγημα. Η τουριστική ανάπτυξη, οι ξένες επενδύσεις και η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση παρουσιάζονται ως αλληλένδετες όψεις του εκσυγχρονισμού της χώρας. Όμως το πραγματικό ζήτημα είναι ποιος ωφελείται από την ανάπτυξη, με ποιο κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος. Η αύξηση των τουριστικών αφίξεων και η κατασκευή πολυτελών ξενοδοχειακών συγκροτημάτων δεν αποτελούν από μόνες τους επαρκείς δείκτες οικονομικής και κοινωνικής προόδου. Εδώ βρίσκεται και μια από τις αντιφάσεις του σημερινού μοντέλου ανάπτυξης.
– Την ευρωπαϊκή προοπτική της Αλβανίας. Η ένταξη στην Ε.Ε. αποτελεί στρατηγικό στόχο της Αλβανίας. Η κυβέρνηση Ράμα αξιοποιεί την πρόοδο των ενταξιακών διαπραγματεύσεων ως ένδειξη πολιτικής αποτελεσματικότητας και ως επιχείρημα υπέρ της συνέχισης της πορείας που έχει χαράξει. Η επιχειρηματολογία αυτή έχει μια πραγματική βάση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχουν αναγνωρίσει την πρόοδο της Αλβανίας, επισημαίνοντας παράλληλα ζητήματα πολιτικής πόλωσης, κοινοβουλευτικού ελέγχου, διαφάνειας και λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών. Συνεπώς, η θετική αποτίμηση της κυβερνητικής πολιτικής πρέπει να γίνεται με συγκεκριμένα κριτήρια. Σε κάθε δημοκρατία οι κυβερνήσεις κρίνονται επίσης από το αν οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να αμφισβητούν τις αποφάσεις τους, να συμμετέχουν στη διαμόρφωσή τους και να απαιτούν λογοδοσία χωρίς να αντιμετωπίζονται ως εχθροί.
Πού οφείλεται το γεγονός ότι οι συνιστώσες του κινήματος αδυνατούν να συμπράξουν σε έναν ενιαίο πολιτικό φορέα;
Στην πολιτική επιστήμη, η κοινωνική κινητοποίηση και η πολιτική οργάνωση θεωρούνται αλληλένδετες, αλλά όχι ταυτόσημες διαδικασίες. Η ικανότητα ενός κινήματος να κινητοποιεί χιλιάδες ανθρώπους δεν σημαίνει αυτομάτως ότι διαθέτει τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να συγκροτήσει ένα κόμμα, να διαμορφώσει ένα συνεκτικό πρόγραμμα και να αναλάβει κυβερνητικές ευθύνες. Το φοιτητικό κίνημα έτσι όπως έχει διαμορφωθεί και εκφράζεται είναι πρωτοφανές για τα αλβανικά δεδομένα. Εκφράζει τη δυσαρέσκεια της νεολαίας και μιας ολόκληρης γενιάς για το πολιτικό κεκτημένο της χώρας. Δυστυχώς υπήρχε για πολλά χρόνια απάθεια της νεολαίας να ασχοληθεί με την πολιτική. Ως καθηγητής, όντας σε καθημερινή επαφή με τους φοιτητές, εκλαμβάνω τη συμμετοχή τους στα κοινά ως τρόπο εκδημοκρατισμού της κοινωνίας. Από την άλλη, όμως, θα εντόπιζα κάποιες βασικές αιτίες που εμποδίζουν τη μετεξέλιξη σε πολιτικό φορέα:
– Η πρώτη είναι η ετερογένεια των αιτημάτων. Το κίνημα περιλαμβάνει κυρίως φοιτητές, νέους, καθηγητές πανεπιστημίων, αλλά και περιβαλλοντικές οργανώσεις, επαγγελματικές ομάδες, πολίτες που αντιτίθενται σε συγκεκριμένα επενδυτικά σχέδια και ανθρώπους που επιδιώκουν γενικότερη πολιτική αλλαγή. Αυτές οι ομάδες μπορεί να συμφωνούν στην απαίτηση καταπολέμησης της διαφθοράς ή μεγαλύτερης διαφάνειας, αλλά να διαφωνούν ως προς την οικονομική πολιτική, τον ρόλο του κράτους, την κοινωνική αναδιανομή, τις σχέσεις με τις επιχειρήσεις κ.ο.κ.
– Η δεύτερη αιτία αφορά την κρίση εμπιστοσύνης προς τους παραδοσιακούς πολιτικούς θεσμούς. Θεωρητικά, εάν ένα κίνημα μετατραπεί γρήγορα σε κόμμα, κινδυνεύει να αναπαράγει τις πρακτικές που αρχικά αμφισβήτησε.
– Η τρίτη αιτία είναι το πρόβλημα της ηγεσίας και της αντιπροσώπευσης. Ποιος δικαιούται να μιλά εξ ονόματος του κινήματος; Αν η ηγεσία επιβληθεί από μια μικρή ομάδα, μπορεί να προκαλέσει εσωτερικές αντιδράσεις. Αν κάθε απόφαση απαιτεί την πλήρη συμφωνία όλων των συνιστωσών, η διαδικασία μπορεί να καταλήξει σε παράλυση.
– Η τέταρτη αιτία είναι η δυσκολία μετάβασης από την ηθική κριτική σε ένα εφαρμόσιμο πρόγραμμα διακυβέρνησης. Χρειάζονται συγκεκριμένες προτάσεις για τη φορολογία, την παραγωγική ανασυγκρότηση, την απασχόληση, την παιδεία, την υγεία, τη στέγαση, την ενεργειακή πολιτική, την προστασία του περιβάλλοντος και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Χρειάζεται, επίσης, να εξηγηθεί πώς θα χρηματοδοτηθούν οι προτάσεις, ποιοι θεσμοί θα τις εφαρμόσουν και πώς θα αξιολογούνται τα αποτελέσματά τους.
Στην αλβανική περίπτωση, η διεύρυνση των κινητοποιήσεων δεν σημαίνει ότι έχει ήδη διαμορφωθεί ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα ή κοινή ηγεσία. Το κίνημα δεν πρέπει να αντιμετωπίσει την επιλογή μεταξύ κοινωνικής αυτονομίας και πολιτικής οργάνωσης ως απόλυτο δίλημμα. Δεν θεωρώ ότι η δημιουργία ενός νέου κόμματος αποτελεί αναγκαστικά τη μοναδική λύση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα ισχυρό και ανεξάρτητο κοινωνικό κίνημα μπορεί να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση. Σε άλλες, η απουσία πολιτικής εκπροσώπησης μπορεί να επιτρέψει στα παραδοσιακά κόμματα να απορροφήσουν τη δυσαρέσκεια χωρίς να αλλάξουν ουσιαστικά τις πρακτικές τους.
Το κρίσιμο κριτήριο είναι η ικανότητά του να οικοδομήσει εμπιστοσύνη, δημοκρατική εσωτερική λειτουργία και ένα πρόγραμμα που να υπερβαίνει την απλή απόρριψη της κυβέρνησης. Θα πρόσθετα, τέλος, ότι η επιτυχία ενός κινήματος δεν μετριέται αποκλειστικά από το αν κερδίζει εκλογές. Μετριέται και από το αν δημιουργεί νέες πολιτικές γενιές, μεταβάλλει τη δημόσια συζήτηση και υποχρεώνει το πολιτικό σύστημα να λογοδοτεί περισσότερο απέναντι στην κοινωνία.
Οι κυβερνήσεις κρίνονται από το αν οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να αμφισβητούν τις αποφάσεις τους, να συμμετέχουν στη διαμόρφωσή τους και να απαιτούν λογοδοσία χωρίς να αντιμετωπίζονται ως εχθροί
Μπορείτε να αποτιμήσετε τον αντίκτυπο του κινήματος στην Ευρώπη;
Η διεθνής διάσταση του αλβανικού κινήματος είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι μας επιτρέπει να εξετάσουμε τη σχέση ανάμεσα στις εσωτερικές κοινωνικές συγκρούσεις, τη διασπορά και τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης. Θα πρέπει, ωστόσο, να διακρίνουμε την προβολή ενός κινήματος στο εξωτερικό από την πραγματική δυνατότητά του να επηρεάσει τις πολιτικές αποφάσεις ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και θεσμών. Οι κινητοποιήσεις στην Αλβανία απέκτησαν διεθνή ορατότητα επειδή συνδέουν ζητήματα που υπερβαίνουν τα στενά εθνικά όρια, όπως η διαφάνεια των επενδύσεων, η προστασία των οικοσυστημάτων, η διαχείριση της δημόσιας γης, η διαφθορά, η κοινωνική ανισότητα και η δημοκρατική λογοδοσία. Η διεθνής κάλυψη των διαδηλώσεων και η αναφορά τους σε ευρωπαϊκές αναλύσεις καταδεικνύουν μια ευρύτερη συζήτηση σχετικά με την ποιότητα της δημοκρατίας.
Η διασπορά μπορεί να διαδραματίσει διαφορετικούς ρόλους. Πρώτον, λειτουργεί ως δίαυλος διεθνοποίησης των κοινωνικών αιτημάτων. Δεύτερον, διαθέτει πρόσβαση σε διαφορετικές εμπειρίες πολιτικής συμμετοχής. Τρίτον, μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη μιας οξύτερης κριτικής και πολυδιάστατης δημόσιας συζήτησης για την Αλβανία. Η σχέση των αποδήμων περιλαμβάνει επίσης την κοινωνική ταυτότητα, την πολιτισμική σύνδεση, την πολιτική ευθύνη και την επιθυμία για ένα κράτος στο οποίο οι πολίτες θα μπορούν να επιστρέψουν ή με το οποίο να διατηρούν ουσιαστικούς δεσμούς. Υπάρχει, ωστόσο, και μια σημαντική επιφύλαξη. Η διασπορά δεν είναι ενιαία πολιτική οντότητα. Περιλαμβάνει διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, πολιτικές προτιμήσεις και γενιές μεταναστών.
Το σερβικό κίνημα υποστηρίχθηκε από τη συλλογική Δύση, σε αντίθεση με το κίνημα στην Αλβανία. Πού νομίζετε πως οφείλεται αυτή η διαφορά;
Το ερώτημα χρειάζεται μια βασική εννοιολογική διάκριση: άλλο είναι η θεσμική και πολιτική υποστήριξη μιας κυβέρνησης και άλλο η υποστήριξη της ευρωπαϊκής προοπτικής μιας χώρας, της σταθερότητάς της ή συγκεκριμένων μεταρρυθμίσεων. Η Αλβανία, υποψήφια χώρα για ένταξη στην Ε.Ε., έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί ισχυρά κίνητρα για συνεργασία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της αλβανικής κυβέρνησης. Αυτή η θεσμική σχέση δεν συνεπάγεται ότι η Επιτροπή εγκρίνει κάθε κυβερνητική απόφαση ή ότι αποδέχεται άκριτα την κυβερνητική επιχειρηματολογία.
Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Αλβανία το 2025 και η σχετική απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το 2026, αποτυπώνουν την αναγνώριση της προόδου, αλλά παράλληλα εκφράζουν ανησυχίες. Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, είναι εάν η ευρωπαϊκή πολιτική διεύρυνσης εφαρμόζει με συνέπεια τις αρχές που η ίδια επικαλείται. Εάν η πρόοδος στις διαπραγματεύσεις αξιολογείται κυρίως με βάση την ταχύτητα υιοθέτησης νομοθεσίας ή τη συνεργασία της εκάστοτε κυβέρνησης, χωρίς αντίστοιχα αυστηρό έλεγχο της εφαρμογής των κανόνων, τότε υπάρχει κίνδυνος η διαδικασία να εκληφθεί ως πολιτική επιβράβευση της κυβερνητικής σταθερότητας. Η αξιοπιστία της ευρωπαϊκής διεύρυνσης εξαρτάται από την ισορροπία μεταξύ γεωπολιτικών προτεραιοτήτων και δημοκρατικών προϋποθέσεων.
Το ερώτημα παραμένει: Γιατί η Σερβία και η Αλβανία αντιμετωπίζονται διαφορετικά;
Στη Σερβία, το φοιτητικό κίνημα συνδέθηκε με απαιτήσεις λογοδοσίας μετά την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, με ζητήματα διαφθοράς, κρατικής ευθύνης και δημοκρατικών ελευθεριών. Στην Αλβανία, οι κινητοποιήσεις του 2026 ξεκίνησαν με ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία του περιβάλλοντος προτού διευρυνθούν. Η εξέλιξη αυτή έχει καταγραφεί διεθνώς, αλλά η διαφορά στη θεσμική ανταπόκριση δεν αποδεικνύει διαφορετική πρόθεση υποστήριξης. Υπάρχουν, πάντως, ορισμένες διαφορές που μπορούν να επηρεάζουν τη στάση των ευρωπαϊκών θεσμών:
– Πρώτον, η φύση των σχέσεών τους με την Ε.Ε. δεν είναι απολύτως ίδιες.
– Δεύτερον, η ένταση της ευρωπαϊκής αντίδρασης επηρεάζεται από το είδος των περιστατικών, την έκταση των παραβιάσεων που καταγγέλλονται, τη διαθέσιμη τεκμηρίωση και τις συγκεκριμένες απαιτήσεις των κινημάτων.
– Τρίτον, η Σερβία έχει ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία λόγω των σχέσεων της με τη Ρωσία, της περιφερειακής της θέσης και των εκκρεμοτήτων στα Βαλκάνια. Αυτό καθιστά την πολιτική της κατάσταση σημαντικό πεδίο αντιπαράθεσης γύρω από την ευρωπαϊκή επιρροή και την κατεύθυνση της χώρας.
– Τέταρτον, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δεν έχουν όλοι τις ίδιες αρμοδιότητες ή την ίδια πολιτική θέση. Η απουσία μιας συγκεκριμένης δημόσιας παρέμβασης δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι δεν υπάρχει προβληματισμός ή άλλη μορφή θεσμικής επικοινωνίας…
