Γνωστός κυρίως ως σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ, όπως «Μακρόνησος» (2008), «Καλάβρυτα: Άνθρωποι και Σκιές» (2014) και «Μεταφορά» (2020), ο 58χρονος Ηλίας Γιαννακάκης, που θήτευσε στην εμβληματική εκπομπή «Παρασκήνιο», των Λάκη Παπαστάθη και Τάκη Χατζόπουλου, μετά από τις δύο μυθοπλασίες «Αλεμάγια» (2004) και «Χαρά» (2012), επιστρέφει με την εκρηκτική νέα του ταινία «Μάχη», κόντρα στις κοινωνικές συμβάσεις, για την εύθραυστη και θυελλώδη σχέση ενός τρανσέξουαλ πατέρα, με την κόρη του, που μοιράζονται το ίδιο όνομα. Συναντήσαμε τον σκηνοθέτη από κοντά, σε μια θερμή συζήτηση για τη νέα σαγηνευτική ταινία του.
Πώς ξεκίνησε η ιδέα της ταινίας;
Από ένα ταξιδιωτικό βιβλίο της Αγγλίδας Τζαν Μόρις. Διαβάζοντας τη βιογραφία τής συγγραφέως, ανακάλυψα πως ήταν άντρας, πατέρας τεσσάρων παιδιών, που είχε πολεμήσει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν μετά από χρόνια εκδήλωσε την επιθυμία να γίνει γυναίκα, είχε τη συμπαράσταση της οικογένειάς του, που παρέμεινε αγαπημένη. Σκέφτηκα αν αυτό είχε συμβεί στην Ελλάδα της χούντας, θα ήταν σπινθήρας για μια μεγάλη οικογενειακή έκρηξη.
Έτσι προέκυψε το σενάριο. Η βασική ιστορία ήταν θέμα πέντε λεπτών, ωστόσο ακολούθησαν οκτώ γραφές σεναρίου.
Πώς κατέληξες στους χαρακτήρες και γιατί επέλεξες το συγκεκριμένο όνομα και για τις δύο πρωταγωνίστριες;
Πρόκειται για την μεγάλη και την μικρή Μάχη. Μπορεί το όνομα να ακούγεται συμβολικό, όμως τόσο το Ανδρομάχη όσο και το Ορέστης, όνομα του αδελφού που χαροπαλεύει, συνδέονται με τη συντηρητική πλευρά του πρώην αξιωματικού πατέρα. Η μεγάλη Μάχη υιοθέτησε το ίδιο όνομα με την κόρη, για να την κρατήσει ζωντανή μέσα της, υποδηλώνοντας τον δυνατό δεσμό τους. Επιστρέφοντας στη χώρα μετά από πενήντα χρόνια για να δει τα παιδιά της, το ίδιο όνομα με την κόρη υποδηλώνει πλέον και την επιμονή της να γίνει αποδεχτή, δίνοντας διαρκώς μια μάχη.
Η ταινία αφορά μια διαλυμένη οικογένεια, που προσπαθεί να επανενωθεί, καθότι και εγώ προέρχομαι από διαλυμένη οικογένεια, με δυο τραγικές αυτοχειρίες, βίωμα που καθορίζει όλες μου τις ταινίες. Στη «Χαρά», η πρωταγωνίστρια αρπάζει ένα μωρό από ένα μαιευτήριο, για να το αγαπήσει. Η γενικότερη παρουσία της φαντάζει αλλόκοτη, ενώ και στη «Μάχη» έχουμε δύο «αλλόκοτους». Το δικό μου αίτημα περί διαφορετικότητας περιλαμβάνει τους πάντες, σε μια ταινία για την αποδοχή του διαφορετικού. Στην προκειμένη περίπτωση, αφορά έναν πρώην βασιλόφρων στρατιωτικό, που θέλησε να γίνει γυναίκα. Η κόρη του, μια θρησκευόμενη αντισυμβατική κομμώτρια, με κυκλοθυμικό χαρακτήρα και έντονο ψυχισμό, προσπαθεί να αντέξει την πατρική απουσία και να κρατήσει σχέση με τον αγαπημένο ακροδεξιό αδερφό της. Αυτή κινητοποιεί τα πράγματα και κρατάει τις ισορροπίες, λειτουργώντας ως δυναμόμετρο. Ο γιος, για να αντισταθμίσει το τραύμα και την ντροπή για τον πατέρα, έλεγε στον κόσμο ότι έχει πέσει ηρωικά, μαχόμενος στην Κύπρο. Μόλις όμως αυτό κατέρρευσε, μετά την τηλεοπτική συνέντευξη της μεγάλης Μάχης στην τηλεόραση, έκανε απόπειρα αυτοκτονίας, γεγονός που διατρέχει την ταινία. Εάν καταλήξει, η μικρή Μάχη έχει ορκιστεί ότι θα σκοτώσει την μεγάλη, αλλά έως τότε, είναι συνέχεια μαζί της, αναπληρώνοντας την απουσία. Ο Μάρκος, φίλος της μικρής Μάχης, ένας ρομαντικός κομμουνιστής, είναι το γήινο στοιχείο αυτής της άτυπης οικογένειας, λειτουργώντας ως καταλύτης, στην ένωση των τριών χαρακτήρων.
Η κόρη παίρνει πρωτοβουλίες, για να ικανοποιήσει τις βαθύτερες επιθυμίες της μεγάλης Μάχης, με αποκορύφωμα το τέλος, στο Σύνταγμα, όταν οι δύο γυναίκες γίνονται κυριολεκτικά ένα σώμα μια ψυχή. Εξ’ ου και ο τίτλος. Μία είναι η Μάχη, με δύο πρόσωπα.
Αυτό το συνονθύλευμα χαρακτήρων και ιδεολογικών αποκλίσεων το συσχετίζεις με τις πολιτικές αντιφάσεις της Ιστορίας μας;
Έχοντας εμμονή με την Ιστορία και εμπειρία με ιστορικά ντοκιμαντέρ, εδώ, όντως υπάρχει σύνδεση του οικογενειακού, με το ευρύτερα ιστορικοπολιτικό γίγνεσθαι. Ο πρώην βασιλόφρονας αξιωματικός επί χούντας, που επιστρέφει ως γυναίκα, και μάλιστα ως τραγουδίστρια, για τους Έλληνες ομογενείς, από φορέας της εξουσίας μεταβαίνει στο περιθώριο, ενώ υπάρχουν κομμουνιστές, ακροδεξιοί και μια θρησκευόμενη. Οι τέσσερεις χαρακτήρες είναι σαν τα τέσσερα πόδια ενός τραπεζιού, που είναι η Ελλάδα. Ανήκουν σε μειονότητες, αποτυπώνοντας το ιδεολογικό-πολιτικό κομμάτι της, στο πλαίσιο μιας οικογένειας-χωνευτήρι. Όλα συνδέονται με το παρελθόν. Παρότι η ταινία τοποθετείται στο σήμερα και δεν έχουμε φλασμπακ, κοιτάζει πίσω, σαν να έχει παγώσει ο χρόνος στη δεκαετία του ’70. Όλα έρχονται από παλιά και για αυτό δώσαμε βάρος στην αισθητική αποτύπωση της εποχής. Το οικογενειακό δράμα ενώνεται με το δράμα της χώρας και με τις ιδεολογικοπολιτικές αντιφάσεις που διανύει η Ιστορία μας. Δεν θέλω ούτε να προκαλέσω, ούτε να κάνω κήρυγμα. Τέτοια γεγονότα συμβαίνουν σε όλες τις οικογένειες, στην Ελλάδα και παντού και πρέπει να είμαστε έτοιμοι να τα αγκαλιάσουμε, ως μια εξέλιξη της ζωής.
Πώς επέλεξες τις πρωταγωνίστριες και πώς δούλεψες μαζί τους;
Είχα στο μυαλό μου την Μπέτυ Βακαλίδου, χωρίς αυτήν, δεν θα είχε γίνει η ταινία. Δεν την γνώριζα προσωπικά, αλλά μέσα από τη δημόσια παρουσία της, με εμπειρία στο θέατρο και συμμετοχή στη «Στρέλλα», του Πάνου Κούτρα. Ξεκινήσαμε ατομικές πρόβες για δύο χρόνια πριν τα γυρίσματα, ώστε να εξοικειωθεί με την ψυχοσύνθεση του ρόλου. Παρότι η Έλενα Τοπαλίδου δεν ήταν η πρώτη μου επιλογή, αποδέχτηκε αμέσως το ρόλο, μαθαίνοντας ότι θα συμπρωταγωνιστούσε με την Βακαλίδου. Με την Έλενα, κάνανε μαζί πρόβα ένα μήνα και υπήρξε αμέσως χημεία μεταξύ τους. Η Μπέτυ έκανε παρεμβάσεις και προτάσεις βάση σεναρίου, όμως η Έλενα, επειδή έχει ιδιαίτερη σχέση με το λόγο, ήθελε να το κάνει δικό της και της άφησα αυτή την ελευθερία. Μετά μπήκαν και οι άλλοι εξαιρετικοί ηθοποιοί του καστ, σε μια «Εθνική Ελλάδος», που προωθεί την εξέλιξη της ιστορίας. Εμπιστεύτηκα πολύ την Μπέτυ και την Έλενα σ’ ένα παιχνίδι παρεμβάσεων, που χάρισε αυθεντικότητα.
Τα γυρίσματα έγιναν στα Κάτω Πατήσια και πέριξ της πλατείας του Αγίου Νικολάου. Μ’ ενδιέφερε να διερευνήσω πώς εισέρχεται η μεγάλη Μάχη στα σύγχρονα Πατήσια, με την έννοια ότι και αυτή έρχεται σαν μετανάστρια. Με στιβαρό οργανωτικό χέρι την παραγωγό Αποστολία Παπαϊωάννου, κυρίαρχο στοιχείο υπήρξε η πορτοκαλί ατμόσφαιρα της ταινίας, να φέρνει κάτι απ’ το παρελθόν της γειτονιάς στη σύγχρονη εποχή, που επιμελήθηκαν ο σκηνογράφος Μιχάλης Σαμιώτης και ο διευθυντής φωτογραφίας Κλαούντιο Μπολιβάρ, με την Δώρα Μασκλαβάνου στο μοντάζ, σε μια ανεξάρτητη παραγωγή, που χρηματοδοτήθηκε από το Κέντρο Κινηματογράφου και την ΕΡΤ.
Μπορείς να αναφερθείς στην επιλογή αλλά και στη σημασία συγκεκριμένων τραγουδιών;
Τα τραγούδια που ακούμε στα οικογενειακά τραπέζια παίρνουν τη θέση αυτού που δεν μπορεί να ειπωθεί, του άρρητου. Το τραγούδι «Ο Σταμούλης ο λοχίας», φορτίστηκε ως χουντικό, γιατί ήταν το αγαπημένο τραγούδι του δικτάτορα Παπαδόπουλου και τέτοια τραγούδια άκουγαν τότε οι στρατιωτικοί. Αυτό θυμάται και η μικρή Μάχη και το τραγουδάει με την μεγάλη στο πρώτο οικογενειακό γεύμα. Ο Μάρκος αναφέρει ότι ο δικός του πατέρας το απαγόρευε, αλλά αμέσως μετά το τραγουδάει και αυτός. Στα γενέθλια της μικρής Μάχης, τραγουδάνε τον «Άνθρωπό μου» της Βέμπο, για μια γυναίκα που λατρεύει τον κακοποιητή της, με τον Μάρκο να στέκεται στο σεξιστικό χαρακτήρα του. Το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά», της Βέμπο, ανακαλεί το παρελθόν της Μάχης ως στρατιωτικού και αρνείται αρχικά να το τραγουδήσει, γιατί το έχει συνδέσει με την εξορία της. Στο παρακμιακό μπαρ, όμως, το τραγουδάει ως ύμνο και για τα «άλλα» περιθωριοποιημένα παιδιά, υπονοώντας πως και αυτή είναι παιδί της Ελλάδας του περιθωρίου, σε μια ταινία που θέτει αίτημα δημοκρατίας και συμπερίληψης προς όλους τους περιθωριακούς.
Από τα τραγούδια που ακούγονται στο αμάξι, η μεγάλη Μάχη συνδέεται με τραγούδια του Αττίκ, ενώ η μικρή Μάχη, ακούει Διονυσίου, το «Βρέχει φωτιά στη στράτα μου», αλλά και «Πρέπει να αλλάξω χαρακτήρα επειγόντως», του Τοπάλη, με στίχους ταιριαστούς στον χαρακτήρα της. Το γαλλικό «Le tourbillon» που τραγουδάει η Ιζαμπέλ στην Μάχη, είναι δική μου σινεφιλική αναφορά στο «Ζυλ και Ζιμ» του Τρυφώ, όπου το τραγούδαγε η Ζαν Μορό. Η ταινία κλείνει με τις δύο Μάχες να τραγουδούν τον Ακάθιστο Ύμνο μπροστά από τη Βουλή, συνδέοντας το θρησκευτικό αίσθημα της μικρής με το στρατιωτικό χαρακτήρα της μεγάλης. Ο Ακάθιστος Ύμνος υποδηλώνει μια νίκη, όπου οι δύο γυναίκες ενώνονται, ως δύο πρόσωπα με μία ψυχή. Όλα συνυπάρχουν, ο βασιλόφρων στρατιωτικός, τα θεία, η λαϊκή κομμώτρια, η μετάβαση φύλου, ο κομμουνιστής και ο ακροδεξιός, όλα είναι ένα, μας αρέσει δεν μας αρέσει και θα πρέπει να ζήσουμε μεταξύ μας.
*Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός-κριτικός κινηματογράφου
[email protected]
