Με αμηχανία και άγνοια αντιμετώπισαν οι περισσότεροι κριτικοί την εξαιρετική ταινία «The uprising» (Η εξέγερση) του Πολ Γκρίνγκρας, με τον Άντριου Γκάρφιλντ στον βασικό ρόλο και συμπρωταγωνιστές τους Τζέιμι Μπελ, Στίβεν Ντιλέιν, Κάθριν Ουότερστον, Τομ Χολάντερ κ.ά.
Η ταινία μας μεταφέρει στην Αγγλία του 1381 με μεγάλη πειστικότητα. Ο «μαύρος θάνατος» στο πέρασμά του έχει αφανίσει σχεδόν τον μισό πληθυσμό της Αγγλίας. Όσοι έχουν απομείνει βυθίζονται στην απελπισία. Σε αυτήν την κατάσταση, το Συμβούλιο του Βασιλιά Ριχάρδου του Β΄ αποφασίζει να επιβάλλει νέους φόρους. Υπάρχουν οι φοροεισπράκτορες που δεν λογαριάζουν τίποτα… Όμως τελικά η ασφυκτική πίεση, η βία, οι προσβολές προκαλούν την αντίδραση. Την εξέγερση. Ο κεντρικός ήρωας, που τον αποκαλούν «Ζευγολάτη», έχει χάσει την οικογένειά του από την πανώλη κι είναι δεμένος με τη γη, παρ’ όλα αυτά πείθεται να συμμετέχει στην εξέγερση και στην πορεία προς το Λονδίνο.
Προσπαθώντας να δω πού τελειώνει η μυθοπλασία και πού αρχίζει η ιστορία, ανακάλυψα ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο/μελέτη, το «Στα όπλα! Στα όπλα! Οι αφέντες σφάζουν κόσμο! – Λαϊκές εξεγέρσεις στον Μεσαίωνα» του Alessandro Barbero, καθηγητή Μεσαιωνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Πιεμόντε (εκδόσεις Historical Quest, μετάφραση: Σταύρος Οικονομίδης). Με βαθιά γνώση και αφηγηματική δεινότητα μας παρουσιάζει τέσσερις μεγάλες εξεγέρσεις: Την εξέγερση της Ζακερί (βόρεια Γαλλία, 1358), τον Αναβρασμό των Τσόμπι (Φλωρεντία, 1378), την Εξέγερση των Αγροτών (Νότια Αγγλία και Λονδίνο, 1381) και την Εξέγερση των Τουκίνι (Τορίνο, 1386).
Όπως σημειώνεται, ο Alessandro Barbero «αφηγείται τις πιο θεαματικές από αυτές τις εξεγέρσεις. Για πολύ καιρό, οι ιστορικοί έβλεπαν την αποτυχία τους όχι μόνο ως απόδειξη ότι οι εξεγερμένοι δεν είχαν καμία πιθανότητα να πετύχουν, αλλά επίσης ότι δεν επιδίωκαν καν έναν συνειδητό στόχο. Ουδέν πιο αναληθές! Οι εξεγερμένοι ήξεραν τι έκαναν, τι διεκδικούσαν και πάλευαν συνειδητά για τη δικαίωση του σκοπού τους!
Χρησιμοποιώντας τα χρονικά της εποχής, ο Alessandro Barbero μέσα από το βιβλίο αυτό μας κάνει να ξαναζήσουμε την έξαψη, τον ενθουσιασμό, τη βία εκείνων των ημερών όπου ένα σύνολο ανθρώπων αποφάσισε ότι το μέλλον έτσι όπως το έβλεπαν δεν τους άρεσε και προσπάθησαν να το αλλάξουν.
Ξεσπούν εντελώς αναπάντεχες. Διαρκούν πολύ λίγο, μερικές φορές μόνο μερικές εβδομάδες, μετά καταστέλλονται. Όμως σ’ αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα συμβαίνουν πράγματα που θα μείνουν για πάντα χαραγμένα στη συλλογική μνήμη. Είναι οι λαϊκές εξεγέρσεις. Η ιστορία, τουλάχιστον την τελευταία χιλιετία, είναι γεμάτη από τέτοιες κρίσιμες στιγμές»…
Ο συγγραφέας διαβάζει πίσω από τις γραμμές των χρονικογράφων της εποχής που στη συντριπτική τους πλειονότητα ανήκουν στην ομάδα της νικήτριας εξουσίας, περιγράφοντας με περιφρόνηση και χαιρεκακία τα πάθη των απλών ανθρώπων, ενώ φυσικά τονίζουν πολύ τον βίαιο χαρακτήρα των εξεγέρσεων.
Για να γυρίσω όμως στη σχέση βιβλίου και ταινίας, ανακάλυψα πως πολλά στοιχεία βασίζονται σε πραγματικά ιστορικά γεγονότα. Όπως τα όσα αναφέρονται στον ιερέα Τζον Μπολ, που είχε πράγματι φυλακιστεί από τον αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρι λόγω των επαναστατικών κηρυγμάτων του.
Γράφει ο Barbero: «Τι έλεγε στα κηρύγματα του αυτός ο Τζον Μπολ; Ότι τα πράγματα δεν πάνε καλά στην Αγγλία και δεν θα φτιάξουν αν δεν υπάρξει κοινοκτημοσύνη, αν δεν σταματήσουν να υπάρχουν ευγενείς και χωρικοί κι αν δεν ενωθούμε όλοι μεταξύ μας και αν δεν πάψουν να είναι οι άρχοντες αφέντες μας». Έτσι στόχος της εξέγερσης γίνεται (και) η κατάργηση της δουλοπαροικίας. Με αρκετή ακρίβεια αναφέρονται τα της συνάντησης των εξεγερμένων με τον ανήλικο βασιλιά και οι παλινωδίες του…
Ένας άλλος ήρωας (πραγματικός) που υπάρχει και στη ταινία είναι ο Γουάτ Τάιλερ (Wat Tyler). Μάλιστα στο εξώφυλλο του βιβλίου βλέπουμε λεπτομέρεια από μικρογραφία μεσαιωνικού εγγράφου όπου ο δήμαρχος του Λονδίνου (όπως έγινε και στην ταινία) σκοτώνει τον Tyler, ενώ ο Βασιλιάς Ριχάρδος ο Β΄ εμφανίζεται εις διπλούν: Από τη μια κοιτά τη δολοφονία κι από την άλλη συνομιλεί με τους αγρότες.
Κάποιοι θεώρησαν το τέλος της ταινίας κάπως αισιόδοξο, ωστόσο αν και τα γεγονότα που παρουσιάζονται με την ομάδα «ανταρτών» της εποχής μπορεί να είναι φανταστικά, η αλήθεια είναι πως δεν ήταν καθόλου μάταιος ο αγώνας. Όπως γράφει ο Barbero:
«Είναι γεγονός ότι λίγο αργότερα το καθεστώς της δουλοπαροικίας θα καταργηθεί πραγματικά και ότι οι Άγγλοι θα περάσουν στη νεότερη εποχή με την υπερηφάνεια ενός ελεύθερου έθνους. Η εξέγερση του 1381, σιωπηρά, κατέκτησε τις προσδοκίες της, χάρη στον φόβο που προκάλεσε στις ανώτερες τάξεις. Και εάν δεν πρόκειται να υπάρξει άλλη τέτοια εξέγερση παρόμοιας εμβέλειας στην Ιστορία της Αγγλίας, θα υπάρξει μια επανάσταση. Θα είναι η μεγάλη Αγγλική Επανάσταση της δεκαετίας του 1640… Το κοινοβούλιο θα συνάξει στρατό και στο όνομα των commons της Αγγλίας θα κηρύξει πόλεμο στον βασιλιά και θα τον συντρίψει, θα τον συλλάβει και το 1649 θα τον δικάσει με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας εναντίον του ίδιου του λαού. Σύμφωνα με τα ειωθότα θα του πάρει το κεφάλι, καθώς ο αποκεφαλισμός είναι ο τρόπος εκτέλεσης των προδοτών»…
Καταλαβαίνετε λοιπόν γιατί οι ταινίες που έρχονται να θυμίσουν τέτοια γεγονότα θεωρούνται από κάποιους πολύ ενοχλητικές…
