Μια εικόνα ενός γιγάντιου εκσκαφέα, που ανατινάχθηκε για να γίνει σκραπ, έκανε όλη την Ελλάδα να συνειδητοποιήσει την πραγματικότητα της βίαιης απολιγνιτοποίησης που βιώνουν στο πετσί τους εδώ και χρόνια οι κάτοικοι της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης. Οι οποίοι, αφού έζησαν για χρόνια την περιβαλλοντική επιβάρυνση της λιγνιτοπαραγωγής, τώρα καλούνται να διαχειριστούν τις εξίσου οδυνηρές συνέπειες της χρόνιας απαξίωσης και της καταστροφής που βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη – και αφορά σημαντικές, άλλοτε, εθνικές υποδομές της ΔΕΗ, που θυσιάζονται στο όνομα της ενεργειακής μετάβασης. Οι τεράστιοι εκσκαφείς που επί δεκαετίες τροφοδοτούσαν το ελληνικό ηλεκτρικό σύστημα κόβονται για παλιοσίδερα. Οι ταινιόδρομοι αποσυναρμολογούνται. Οι πρώτες εργολαβίες κατεδάφισης έχουν ήδη ξεκινήσει. Οι πύργοι ψύξης μπαίνουν στη σειρά για κατεδάφιση, και τα εμβληματικά φουγάρα των λιγνιτικών σταθμών ετοιμάζονται να ακολουθήσουν την ίδια μοίρα. Η απολιγνιτοποίηση δεν είναι μόνο ενεργειακή μετάβαση. Είναι η μεγαλύτερη αναδιάρθρωση της δημόσιας παραγωγικής βάσης στην Ελλάδα μετά τη μεταπολίτευση.
Τι συμβαίνει στην πράξη
Η αποεπένδυση στον λιγνίτη ξεκινά ήδη από το 2010 με την εγκατάλειψη των σχεδίων για νέες επενδύσεις για εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων ΑΗΣ και την κατασκευή νέων μονάδων. Παγιώνεται πριν μερικά χρόνια με την απόφαση για την απολιγνιτοποίηση και την αναζήτηση νέου «εθνικού καυσίμου». Και σήμερα συνεχίζεται πηγαίνοντας πέρα από την παύση λειτουργίας των μονάδων, στη φάση της φυσικής αποξήλωσης του λιγνιτικού συστήματος. Σε ορυχεία και σταθμούς παραγωγής βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο εργασίες απομάκρυνσης μηχανολογικού εξοπλισμού, διάλυσης μεταλλικών κατασκευών, κατεδάφισης βοηθητικών κτιρίων και αποκατάστασης των χώρων. Παράλληλα ο λειτουργικός ΑΗΣ Πτολεμαΐδα V (που κόστισε στο δημόσιο 1,5 δισεκατομμύριο ευρώ, αλλά έκλεισε πριν προλάβει να λειτουργήσει!) ετοιμάζεται να μετατραπεί σε μονάδα καύσης (πανάκριβου και εισαγόμενου) φυσικού αερίου. Τέλος, η συζήτηση μεταφέρεται πλέον και στην επόμενη ημέρα και την «επαναξιοποίηση» του χώρου και μέρους των υποδομών για εγκαταστάσεις φωτοβολταϊκών, μπαταρίες ή Data Center.
Η εικόνα αυτή δεν περιορίζεται μόνο στη Δυτική Μακεδονία: αυτές τις μέρες και στη Μεγαλόπολη, ανενεργός εκσκαφέας έγινε σκραπ. Πρόκειται για τη σταδιακή αποσυναρμολόγηση ενός παραγωγικού συστήματος που οικοδομήθηκε επί επτά δεκαετίες και αποτέλεσε τη βάση του ελληνικού ηλεκτρικού συστήματος. Πρόκειται για μια επιχείρηση υπονόμευσης των παραγωγικών δυνατοτήτων της χώρας (στο όνομα του εκσυγχρονισμού), πολλαπλά επικίνδυνη στην περίοδο γενικευμένης ενεργειακής επισφάλειας και γεωπολιτικής αστάθειας που έχει εισέλθει ο πλανήτης μας.
Τι απαντά η ΔΕΗ – Και ποιες αλήθειες αποσιωπά
Η κυβέρνηση και η ΔΕΗ υποστηρίζουν ότι οι εργασίες αποξήλωσης αποτελούν αναγκαίο στάδιο της απολιγνιτοποίησης. Επικαλούνται λόγους ασφαλείας, την ανάγκη περιβαλλοντικής αποκατάστασης των ορυχείων και των σταθμών, καθώς και την προετοιμασία των εκτάσεων για νέες επενδύσεις σε φωτοβολταϊκά πάρκα, συστήματα αποθήκευσης ενέργειας και άλλες ενεργειακές ή ψηφιακές υποδομές. Επιμένουν ότι δεν υπάρχει επιστροφή στον λιγνίτη, καθώς αυτός έχει καταστεί ασύμφορος, αποκρύπτοντας ότι αυτό οφείλεται όχι τόσο στο κόστος της πρώτης ύλης και της παραγωγικής διαδικασίας, αλλά κατά βάση στο κόστος των δικαιωμάτων ρύπων – που αποτελούν πολιτική απόφαση, και θα μπορούσαν να μειωθούν αν ακολουθούνταν οι βέλτιστες πρακτικές και τεχνολογίες με εκσυγχρονισμό των ΑΗΣ.
Αν διαβάσει κανείς τις εκθέσεις και τα σχέδια της ιδιωτικής ΔΕΗ, θα νομίσει ότι η χώρα καλπάζει σε ένα μέλλον ενεργειακής και τεχνολογικής προόδου. Τα ακριβοπληρωμένα Golden Boys της ΔΕΗ διαφημίζουν ένα επενδυτικό πρόγραμμα ύψους 5,75 δισ. ευρώ για τη Δυτική Μακεδονία, που φιλοδοξεί να μετατρέψει την περιοχή από λιγνιτικό κέντρο σε «κόμβο καθαρής ενέργειας και νέων τεχνολογιών». Οι κάτοικοι βέβαια συνεχίζουν να βιώνουν την εγκατάλειψη, ενώ βλέπουν τον τόπο τους να επιβαρύνεται με νέες βιομηχανικού τύπου εγκαταστάσεις (γιγάντια φωτοβολταϊκά πάρκα κ.ά.) χωρίς κοινωνικά οφέλη. Και όλα αυτά πριν προχωρήσει ακόμη το κυρίως μέρος του σχεδίου, που προβλέπει (πέρα από ΑΠΕ και μπαταρίες) τη δημιουργία Mega Data Center ισχύος 300 MW στον ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου, με δυνατότητα επέκτασης έως το 1 GW: ένα ενεργοβόρο και απαιτητικό σε υδάτινους πόρους έργο, με μικρό αποτύπωμα σε θέσεις εργασίας.
Τι χάνεται πραγματικά;
Η καταστροφή αφορά πολλά περισσότερα από μερικά παλιοσίδερα (αν δεχτούμε ότι όλα όσα καταστρέφονται δεν είχαν καμία άλλη εναλλακτική μορφή αξιοποίησης) και μπετόν. Μαζί με τις εγκαταστάσεις χάνεται ένα σημαντικό τμήμα της βιομηχανικής ιστορίας της χώρας. Οι λιγνιτικοί σταθμοί, τα ορυχεία, οι ταινιόδρομοι, οι εκσκαφείς και οι καπνοδόχοι κουβαλούν πάνω τους την ιστορία μιας ολόκληρης εποχής κατά την οποία η Ελλάδα στηρίχθηκε σε έναν εγχώριο ενεργειακό πόρο για να εξηλεκτρίσει τη χώρα, να αναπτύξει την όποια βιομηχανία της και να αποκτήσει έναν βαθμό ενεργειακής αυτονομίας.
Μαζί τους χάνεται επίσης μια τεράστια συσσωρευμένη τεχνογνωσία. Μηχανικοί, τεχνίτες, χειριστές, μεταλλουργοί, γεωλόγοι και χιλιάδες εργαζόμενοι συγκρότησαν ένα μοναδικό παραγωγικό οικοσύστημα, το οποίο δεν αναπληρώνεται απλώς με την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών ή μπαταριών. Είναι η ίδια ιστορία που βλέπουμε να επαναλαμβάνεται, όπως πριν μερικά χρόνια στα Ναυπηγεία ή την αμυντική βιομηχανία (ΕΛΒΟ, ΕΑΒ). Πόσο εύκολα μπορεί η χώρα να ανακτήσει όλο αυτό τον πλούτο τεχνογνωσίας και παραγωγικών δυνατοτήτων αν οι συνθήκες το απαιτήσουν;
