Σε μια σειρά από ευρωπαϊκές χώρες παρουσιάζεται τελευταία μια έξαρση απολυταρχικών μέτρων καταστολής και κοινωνικής πειθάρχησης (η κατάσταση στις ΗΠΑ είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο – και εκεί πάντως έχουν εμφανιστεί πρωτοφανείς οξύνσεις της βίας των κρατικών μηχανισμών). Η έξαρση αυτή δεν φαίνεται συγκυριακή: επιδιώκεται να εγκατασταθεί, προσλαμβάνοντας πιο μόνιμα χαρακτηριστικά. Πολιτικά το ζήτημα αποκτά αυξανόμενη σημασία, και χρειάζεται να του δώσουμε προσοχή, εφόσον αποκαλύπτει σημαντικά πράγματα για τους όρους υπό τους οποίους εξελίσσονται οι κοινωνικοπολιτικές συγκρούσεις, που φαίνεται ότι θα μπουν σε φάση μεγάλης, ιστορικής όξυνσης: Μέσα στις παρούσες συνθήκες συστημικής πολυκρίσης, πού το πάνε οι ιθύνουσες ελίτ, ποιες είναι οι επιλογές τους μπροστά στις θύελλες που φέρνουν οι παροξυσμοί της; Αλλά και πώς οι ανανεωμένοι τύποι βίας του κράτους τους και των άλλων μηχανισμών τους, όπως και η επιταχυνόμενη μετατόπιση προς έναν «δημοκρατορικό» ολοκληρωτισμό πολλών διαστάσεων, έρχονται να επηρεάσουν τους όρους (τις δυσκολίες, αλλά και τους νέους πιθανούς δρόμους) εκδήλωσης των κοινωνικών αντιστάσεων; Και, σε ένα πιο σύνθετο επίπεδο, τις διαδικασίες που θα μπορούσαν ενδεχομένως να κρίνουν τη διαμόρφωση πιο συνεκτικών και αξιόμαχων κοινωνικοπολιτικών μπλοκ;
Με γοργά βήματα προς καθεστώτα έκτακτης ανάγκης
Στη Γαλλία, ο μακρονισμός σέρνει το χορό. Η απάντηση στο μεγάλο κύμα των κοινωνικών κινητοποιήσεων που φαίνονται να αποκτούν υπολογίσιμη διάρκεια και δυναμική, περιλαμβάνει πρωτοφανή μέτρα στρατοκρατικού χαρακτήρα. Με απόδοση, μάλιστα, έκτακτων δικαιοδοσιών στις περιφερειακές και δημοτικές αρχές, που παραπέμπουν σε «κατάσταση έκτακτης ανάγκης»: νυχτερινή απαγόρευση της κυκλοφορίας σε εκτεταμένα τμήματα των μεγάλων αστικών κέντρων, μέτρα αστυνομικών ελέγχων που επηρεάζουν την ελεύθερη μετακίνηση συγκεκριμένων ομάδων του πληθυσμού (με ηλικιακά κριτήρια! αλλά και με κριτήρια εμφάνισης που στιγματίζουν την εθνοτική καταγωγή ή και την κοινωνική προέλευση!), αποκλεισμός μεγάλων αστικών ζωνών και απαγόρευση διαδηλώσεων, ή περιορισμός τους μόνο σε όσες είναι οργανωμένες από θεσμικούς φορείς (αναγνωρισμένα συνδικάτα, κόμματα κ.λπ.), καθώς και ένα κύμα άγριας καταστολής με την ανάπτυξη ενός πάνοπλου στρατού άνω των 70.000 ενστόλων.
Την ίδια στιγμή, η Λεπέν ενισχύεται από το σύστημα της εξουσίας, τοποθετούμενη στο κέντρο ενός συστημικού πόλου «προάσπισης της ασφάλειας» (στον οποίο συνωθούνται δυνάμεις από τη δεξιά και την κεντροδεξιά μέχρι την κεντροαριστερά). Από την άλλη η «Ανυπότακτη Γαλλία» με επικεφαλής τον Μελανσόν, που έχει ταχθεί με τη νεολαιίστικη κινητοποίηση, ήδη στοχοποιείται ακόμη και από «θεσμικές φωνές» (από τον αντιπρόεδρο της Γερουσίας και από κάποιους στα ανώτατα κλιμάκια της δικαστικής εξουσίας), που σπεύδουν να προλειάνουν το έδαφος –«εφόσον υπάρξει ανάγκη»– ακόμη και για απαγόρευσή της!
Στην Ιταλία, η Μελόνι (συμπυκνώνοντας την «κατάσταση πνευμάτων» ενός ολόκληρου πολιτικού συστήματος επαναπαυμένου μπροστά στην κοινωνικοπολιτική κατατονία των τελευταίων ετών) αιφνιδιάστηκε μπροστά στη μεταδοτικότητα του γαλλικού παραδείγματος και τη μαζικότητα που προσέλαβαν οι νεολαιίστικες κινητοποιήσεις διαμαρτυρίας, σπεύδοντας να παρατάξει το στρατό για να ελέγξει την κατάσταση στο Μιλάνο, και εξαγγέλλοντας κι αυτή μια σειρά μέτρων τιμωρητικού και κοινωνικά ρεβανσιστικού χαρακτήρα, αντιγράφοντας τα αντίστοιχα γαλλικά. Και στις δύο χώρες, οι συλλήψεις εφήβων πολύ νεαρής ηλικίας (ακόμη και δεκατριάχρονων) έχουν πάρει ενδημικό χαρακτήρα.
Αν και τα μέτρα «έκτακτης ανάγκης» βρίσκουν στην αιχμή τους τη Γαλλία και την Ιταλία, η ροπή προς τη «δημοκρατορία» (δηλαδή προς μια όλο και πιο ψευδεπίγραφη διατήρηση ενός κελύφους συμβατικών αστικοδημοκρατικών προβλέψεων, την ίδια στιγμή που προωθείται ένα βίαιο άδειασμα του όποιου ουσιαστικού περιεχομένου τους, έως και του μέχρι πρόσφατα θεωρούμενου ως απαραβίαστου πυρήνα του δημοκρατικού κράτους δικαίου, που προβαλλόταν μάλιστα σαν θεμέλιο της ευρωπαϊκότητας κ.λπ.) είναι παντού, αν και με διαφορετικές αποχρώσεις, στην ημερήσια διάταξη. Και στη Βρετανία, όπου έχει ήδη ποινικοποιηθεί ως τρομοκρατική η συμμετοχή σε οργανώσεις υποστήριξης των Παλαιστινίων και έχουν νομοθετηθεί απίστευτα μέτρα παρακολούθησης και δίωξης, αλλά και στη Γερμανία ή και στο Βέλγιο και βεβαίως, με τις ειδικές της ποικιλίες, και στη χώρα μας.
Τα μοτίβα του νέου ολοκληρωτισμού
Αξίζει να σημειώσουμε εδώ μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά μοτίβα αυτού του προωθούμενου νέου –εξτρεμιστικά κεντρώου– ολοκληρωτισμού, τα οποία πρέπει να εκτιμηθούν στη εσωτερική λογική που τα συνέχει. Ο αντιφασισμός σήμερα, αν δεν είναι σκόπιμα κάλπικος, ενάντια σ’ αυτόν τον ολοκληρωτισμό πρέπει να συγκεντρώνει τα πυρά του, και ενάντια στους πολέμους που αυτός λυσσασμένα προωθεί.
Στη βάση των μοτίβων που αναφέραμε, υπάρχει ένα καθεστώς πρωτοφανούς, παρακολούθησης που δείχνει χαρακτηριστικά ξέφρενης –«καρκινικής»– ανάπτυξης: Κάμερες παντού, Big data από όλες τις συσκευές μας που βρίσκονται συνδεμένες στο διαδίκτυο (πρώτα απ’ όλα από τα κινητά τηλέφωνα), αλγόριθμοι Τεχνητής Νοημοσύνης για ταχύτατες συσχετίσεις με πρότυπα συμπεριφοράς κ.ά.
Επίσης πρωτοφανής έλεγχος της πληροφόρησης και αυτόματος εξοβελισμός (από «μηχανές» δήθεν) αυτής που θεωρείται ανεπιθύμητη. Και αδιάκοπα κύματα «εκστρατειών διασποράς φόβου». Τα ενδημικά τέτοια κύματα αυτού του διαστήματος περιλαμβάνουν τις καθημερινές ειδήσεις για υποτιθέμενα σαμποτάζ, για υβριδικές πολεμικές ενέργειες –ρωσικές κυρίως, αλλά και όλων των «άλλων εχθρών»– και κάθε άλλο είδος προβοκάτσιας που ήθελε επιστρατευτεί στη συνέχεια (μάλλον έχουμε να δούμε πολλά ακόμη).
Ο έλεγχος του δημόσιου χώρου (σε όλες τις διαστάσεις του – τις αστικές αλλά και τις «άυλες» δικτυακές) και οι συναφείς αποκλεισμοί, στη βάση της «διαχείρισης κινδύνων», βρίσκεται επίσης σταθερά στην ημερήσια διάταξη. Μοχλεύοντας τα «κεκτημένα» και τη «νομιμοποίηση» που έδωσε στις δυνάμεις της εξουσίας το πρότζεκτ βιοπολιτικού ελέγχου μέσω της πανδημίας COVID.
Αξιοποιώντας όλη την παραπάνω οχύρωση, σήμερα η μεγάλη ώθηση του νεο- ολοκληρωτισμού είναι αναπόσπαστα συνυφασμένη με τον πόλεμο και την πολεμική οικονομία ως βασικές επιλογές για μια «φυγή προς τα εμπρός» μέσα στις συνθήκες αξεπέραστης πολυκρίσης που διανύουμε.
Δύο πράγματα πρέπει να αξιολογηθούν εδώ ιδιαίτερα:
Ο «πόλεμος» και η «πολεμική οικονομία» γίνονται το όχημα για τον απροσχημάτιστο και πολιτικά εντελώς απογυμνωμένο εξοβελισμό της «κοινωνικής ελπίδας και προοπτικής», και κάθε πρόβλεψης των προηγούμενων «κοινωνικών συμβολαίων» που κατοχύρωσαν οι μεγάλες κοινωνικές κατακτήσεις των λαών τον 20ό αιώνα. Με όρους επιδίωξης μιας «τελικής κοινωνικής ρεβάνς» από πλευράς των ιθυνουσών τάξεων, εξ ου και ο συνδυασμός πρωτοφανούς συμπίεσης των ευρύτατων κοινωνικών πλειοψηφιών με την πιο προκλητική επίδειξη πλούτου και χλιδής και με την πιο γενικευμένη και απροσχημάτιστη υπεξαίρεση (σκέτη κλοπή και ληστεία) και ανομία σε όλα τα επίπεδα.
Οι ελίτ ανήσυχες σπεύδουν να «ρίξουν τις μάσκες» μπροστά στις κοινωνικές θύελλες που έρχονται
Το πρώτο που γίνεται φανερό τούτες τις μέρες είναι η σπουδή των κέντρων εξουσίας να καταφύγουν στον αυταρχισμό. Στην «κατάσταση έκτακτης ανάγκης» και στα στρατιωτικοπολιτικά «μέτρα κατάστασης εξαίρεσης». Οι τέτοιες επιλογές τους είναι ένα μέτρο της αδυναμίας τους.
- Σ’ ένα πρώτο επίπεδο, πιο επιφανειακό, οι κυβερνήσεις των βασικών ευρωπαϊκών δυνάμεων (Γαλλία, Βρετανία, Γερμανία, αλλά και Ιταλία και Ισπανία με πιο υφέρποντα τρόπο) βρίσκονται, όλες ταυτόχρονα, σε πρωτοφανή πολιτική κρίση. Η επιταχυνόμενη αστάθεια και αβεβαιότητα για το «αύριό» τους, τις οδηγεί σε κινήσεις γεμάτες νευρικότητα. Δεν είναι μόνο τα γεωπολιτικά αδιέξοδα, και οι πολύπλευρες κρίσεις (στην ενέργεια, στο οικιστικό, στην αγροδιατροφική επάρκεια που μετατρέπεται ταχύτατα σε επισφάλεια, στα απανωτά «δυστυχήματα» που αποκαλύπτουν τη διάλυση βασικών υποδομών). Οι τελευταίες μέρες με τις τεράστιες καταρρεύσεις (εξανεμίστηκαν περίπου 3 τρισεκατομμύρια δολάρια κεφαλαιοποίησης μέσα σε μια-δυο συνεδριάσεις) των αμερικανικών, ασιατικών και –σε κάπως πιο περιορισμένο βαθμό για την ώρα– των ευρωπαϊκών χρηματιστηρίων, βοούν για τους προσεισμούς ενός πιθανού κραχ παγκόσμιας εμβέλειας και απρόβλεπτων συνεπειών. Κι ας έχει κρατηθεί αυτό το στοιχείο επιμελώς εκτός της πλατιάς κοινωνικοπολιτικής συζήτησης. Τα εκρηκτικά φορτία που έχουν συμπέσει και συσσωρεύονται είναι τεράστια, με τις υπερτιμητικές φούσκες όλου του χώρου των τεχνολογιών αιχμής να κινδυνεύουν να λειτουργήσουν σαν πυροκροτητής ενός ντόμινο.
- Σε βαθύτερα και πιο κρίσιμα εν τέλει επίπεδα, εμφανίζονται οι πολυεπίπεδες συνέπειες της δαιδαλώδους, πολυετούς διαδικασίας αποσυναρμολόγησης όλων των «κοινωνικοπολιτικών διαμεσολαβήσεων». Ιδιαίτερα στα κέντρα του καπιταλισμού της Δύσης. Αυτής της διαδικασίας που προώθησε συστηματικά τις τελευταίες δεκαετίες ο νεοφιλελευθερισμός, η οποία τώρα έχει φτάσει να αγγίζει τα λογικά της όρια, έχοντας αποδιαρθρώσει εκτός όλων των άλλων τον «λαϊκό παράγοντα» σε όλα τα γεωγραφικά πλάτη και μήκη.
Έτσι η μια όψη του νομίσματος παρουσιάζει το μπλοκάρισμα των δυνατοτήτων ελιγμών «από τα πάνω» που σε προγενέστερες φάσεις διέθεταν οι πολιτικές εξουσίες, ενώ η άλλη εικονογραφεί έναν συνδυασμό δύσκολης πολιτικοποίησης και εκδηλώσεων «άγριας» κοινωνικής οργής των υποτελών τάξεων. Που καταλήγει να συμμετέχει σ’ έναν φαύλο κύκλο ο οποίος κλείνει με όλη τη σειρά χειρισμών των ιθυνουσών τάξεων για τη δημιουργία διαχωριστικών, εμφυλιοπολεμικών μπλοκ μέσα στις κοινωνίες στη βάση της «ασφάλειας». Εκείνης της «ασφάλειας» που, αντί να διασφαλίζει τις πιο ζωτικές ανθρώπινες ανάγκες, γίνεται μοχλός για την υπονόμευσή τους, προκειμένου να «διασφαλιστεί» η ακινησία και το αναλλοίωτο ενός στάτους κβο που σαπίζει.
