Του Θεόδωρου Ε. Παντούλα

Από τους πολλούς οι ποιητές, για λόγους που δεν συμμερίζομαι, λογαριάζονται σαν οι τρελοί του χωριού. Είναι πολύ γνωστή η απόφανση ότι τα εργόχειρα του λαϊκού μας πολιτισμού «όλα τους αποπνέανε μιαν αρχοντιά κατά τι ανώτερη των Λουδοβίκων». Μπορούμε, βεβαίως, να ξεμπερδέψουμε, αποτιμώντας την παραπάνω διατύπωση σαν μια συγγνωστή στους ποιητές υπερβολή, αλλά, όταν εκφέρεται από τον Οδυσσέα Ελύτη που η ευκολία ήταν το πιο κόκκινο πανί του, νομίζω ότι έχουμε να κάνουμε με κυριολεξία, με κυριολεξία μάλιστα που, αν την πάρουμε στα σοβαρά, μας ξεβολεύει έτσι μειονεκτικοί που απογίναμε.

Η ανήλεη αποδοκιμασία του πρότερου συλλογικού εαυτού μας είναι ένα εγγενές σύμπτωμα του μικροελλαδισμού, ο οποίος, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν θέλει να θυμάται πούθε κρατάει η σκούφια του και νιώθει περισσότερο άνετα με ημίψηλες παρενδυσίες ή και παντελώς ασκεπής. Καταλαβαίνω, επίσης, πως οι ακαδημαϊκές αφηγήσεις του παρελθόντος στέκονται κατά κύριο λόγο σε ορόσημα, τα οποία οι εκφορείς τους, μια στο τόσο τα τελευταία χρόνια, τα γαρνίρουν –έτσι για την τσαχπινιά– με κάποια ρουστίκ στοιχεία που βεβαιώνουν ευρυμάθεια και διεπιστημονική (οπωσδήποτε) προσέγγιση που πάντοτε καταλήγει να αριθμεί καταλεπτώς κέρδη και, κυρίως, ζημίες. «Τι δίνω, τι μου δίνουν και περισσεύει το άδικο» πάει κι εδώ ο λογαριασμός.

Οι ισολογισμοί, βεβαιότατα, αφορούν πρωτίστως τους λογιστές. Στο περιθώριο των αριθμών τους ωστόσο λαθροβίωσαν άνθρωποι, καταλείποντάς μας μάλιστα μαρτυρίκια της βιωτής τους. Δεν αναφέρομαι σε εκείνες τις «απερισκεψίες» (όπως λέμε σήμερα τις ανδραγαθίες), που επιτρέπουν σε κάποιους να καταφάσκουν στη διαπίστωση πως «είμαστε από καλή γενιά». Αναφέρομαι στους ανώνυμους της ιστορίας, σε αυτούς που πορεύτηκαν «στα απόσκια της». Αναφέρομαι στους ανθρώπους που αγάπησαν, πόνεσαν και ξεσεκλετίστηκαν τραγουδώντας, αλλά που ποτέ δεν βλαστήμησαν τη ζωή, τη χαμοζωή που πολλές φορές την κάλλυναν με τα τεχνουργήματά τους. Μην φανταστείτε τίποτα μνημειακές κατασκευές: πέρα από τη χρυσοκεντητική και την αργυροχρυσοχοΐα που αφορούσαν ένα περιορισμένο κοινό, έχουμε ντυμασιές, σκαλίσματα, υφαντά και κεντίδια. Έχουμε κατεργασία δέρματος και επεξεργασία ξύλου. Έχουμε χαλκώματα και κεραμικά. Ταπεινά πράγματα, δηλαδή, μιας καθημερινότητας σκληρής που, χωρίς να προδίδεται ο χρηστικός προορισμός των χειροτεχνημάτων, μαστοράντζες και καλφάδια που σέβονταν την ύλη τους τα πλούμισαν με τα μεράκια τους και τα χάρηκαν αρμοδίως, πολλές φορές με ευρηματικές μεταποιήσεις, γενιές και γενιές προγόνων μας.

Ολόκληρη η διαδρομή είναι να καταλάβουμε ότι αυτή η καλαισθησία, η σμιλεμένη με αιώνες χειρωναξίας, ήταν κοινό ιδίωμα του κοινωνικού σώματος που προϋπέθετε και παριστούσε εν ταυτώ τις αντιλήψεις του για τη ζωή και τον θάνατο

Συνήθη τα υλικά με ξεκάθαρους συμβολισμούς και επαναλαμβανόμενα, συχνά γεωμετρικά, μοτίβα. Ξαφνιάζει όμως η καλαίσθητη πληθυντική εκφραστική και η επικαιρότητα της απλότητάς τους. Οι φορεσιές –και δεν αναφέρομαι στις γιορτινές– είναι ίσως οι περισσότερο γνωστές περιπτώσεις. Πολλές δεν ήσαν –πλύνε-βάλε τις είχαν οι άνθρωποι. Ωστόσο, ένα ανεπιτήδευτο σιγκούνι με γαϊτάνια και κεντήματα στο ελάχιστο δεν μπορεί να συγκριθεί με τη σημερινή προχειράντζα. Ή οι κρήνες, καλή ώρα, τα αριστουργήματα γλυπτικής του δημόσιου χώρου, με τι ακριβώς να παρομοιαστούν; Με τους αυτόματους πωλητές εμφιαλωμένων νερών;

Αν όμως μείνουμε στην υψηλή εικαστική αξία της λαϊκής χειροτεχνίας, θα έχουμε κάνει τη μισή διαδρομή. Ολόκληρη η διαδρομή είναι να καταλάβουμε ότι αυτή η καλαισθησία, η σμιλεμένη με αιώνες χειρωναξίας, ήταν κοινό ιδίωμα του κοινωνικού σώματος που προϋπέθετε και παριστούσε εν ταυτώ τις αντιλήψεις του για τη ζωή και τον θάνατο. Και όλα αυτά τα γεννήματα προέκυπταν στο πλαίσιο κοινοτήτων με ισχυρούς δεσμούς που, έχοντας καταφέρει παρά τη φτώχεια τους να είναι εν πολλοίς αυτάρκεις, φιλοκαλούσαν μετ’ ευτελείας και φιλοσοφούσαν άνευ μαλακίας.

Όσα από αυτά τα καλλιτεχνήματα δεν κατέληξαν στις χωματερές και στα αζήτητα των παλιατζήδικων για να αντικατασταθούν από τη μιας χρήσεως βιομηχανική απροσωπία, σήμερα φυλάσσονται ως οικογενειακά κειμήλια ή, συλλεγμένα από φιλότιμους ανθρώπους, εκτίθενται σε μουσεία λαϊκής τέχνης αμελητέας επισκεψιμότητας.

Επί των ημερών μας αυτή η μακρόβια μαστορική εξεμέτρησε το ζην, όχι μόνο γιατί περιφρονήθηκε η λιτή κομψότητά της, αλλά επειδή ήταν περισσευούμενη στην καινή καθημερινότητά μας, στην οποία αφθονούν χαϊμαλιά της κακιάς ώρας. Στον κόσμο του φαστ φουντ και του φαστ τρακ η μακρά διάρκεια της Παράδοσης είναι περιττή. Αυτό δεν είναι μεμψιμοιρία. Διαπίστωση είναι. Και, ίσως, μια μικρή ώθηση, μήπως κάποτε αρχίσουμε να ξεχωρίζουμε τα μπακίρια από τα μαλάματα. Και, μακάρι, τα έσχατα να γίνουν πρώτα!

Φωτ.: Λεπτομέρεια εικόνας, από την ιστοσελίδα «Παραμύθια της Σκύρου»

Σχόλια

Σου άρεσε αυτό το άρθρο; Ενίσχυσε οικονομικά την προσπάθειά μας!