Ζούμε σε ολοένα πιο ταραγμένους καιρούς. Με αυξανόμενες συγκρούσεις, αλλά και με μεγάλη αβεβαιότητα. Γίνεται πάντως όλο και πιο φανερό ότι κλείνουν μεγάλοι κύκλοι, και ότι κυοφορούνται θεμελιώδεις αλλαγές. Ότι έχουμε εισέλθει για τα καλά σε μια ιστορική φάση βαθιάς μετάβασης, άγνωστης διάρκειας και έκβασης.
Η διάσταση που κυριαρχεί σήμερα στις εικόνες που σχηματίζουμε για το τι συμβαίνει στον κόσμο, είναι αυτή των γεωπολιτικών συγκρούσεων. Των συγκρούσεων μεταξύ μεγάλων παικτών-κρατικών δυνάμεων, και της πόλωσης μεταξύ στρατοπεδεύσεων κοσμοκρατορικής κλίμακας. Αξίζει να σκεφτούμε ότι ακόμη και σχετικά πρόσφατα, πριν από μόλις δύο δεκαετίες και κάτι, την εικόνα για τον κόσμο τη μονοπωλούσε σχεδόν «η οικονομία». Οι κινήσεις, οι εντάσεις και οι συγκρούσεις διαβάζονταν κατά βάση με «οικονομικούς όρους». Όχι πως και τότε δεν υπήρχε το στοιχείο του «πολέμου», όμως ο «πόλεμος» τώρα καταλαμβάνει το πεδίο των νοητικών αναπαραστάσεων και «η γεωπολιτική» έχει γίνει η λέξη της εποχής. Επικαλύπτοντας (και συγκαλύπτοντας) πολλά από τα ουσιώδη που συντελούνται κάτω από την επιφάνεια, και που εν πολλοίς τροφοδοτούν τόσο τη γεωπολιτική μορφή συγκρουσιακότητας όσο και διεργασίες δομικής σημασίας οι οποίες μένουν υποφωτισμένες στη δημόσια συζήτηση. Και όπως πάντα συμβαίνει, το πράγμα δεν κρίνεται τόσο στο επίπεδο της απόκρυψης των γεγονότων, όσο στο πεδίο των εννοιών και των ερμηνευτικών σχημάτων που επιβάλλονται και κυριαρχούν.
Κινούσα αιτία η πολύμορφη, δομική, συστημική κρίση
Το καζάνι των σημερινών συγκρούσεων –των γεωπολιτικών αλλά και άλλων, πολύ λιγότερο προβαλλόμενων– το θερμαίνουν οι πολύ ανεβασμένες θερμοκρασίες μιας πολυεπίπεδης, συστημικής κρίσης (κρίσης του συστήματος των κοινωνικών σχέσεων που ορίζονται από τους τρόπους του κεφαλαίου), η οποία βρίσκεται σε πρωτοφανή έξαρση. Η κρίση αυτή παίρνει διαφορετικές και ταυτόχρονα αδιάρρηκτα αλληλοσυνδεόμενες μορφές:
- Κρίση του συστήματος ηγεμονίας των ΗΠΑ / Δύσης. Με τις δύο όψεις της – την εξωτερική, του ανταγωνισμού και των συγκρούσεων με τις ανερχόμενες δυνάμεις της μέχρι πρότινος «παγκόσμιας περιφέρειας», και την εσωτερική, των βαθύτατων, συγκρουσιακών ενδορρήξεων στο εσωτερικό της Δύσης (ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ευρώπη σε πιο ευδιάκριτο επίπεδο, αλλά και ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ιαπωνία / Άπω Ανατολή με πιο υπόκωφους τρόπους).
- Κρίση της συσσώρευσης κεφαλαίου που αγκαλιάζει το παγκόσμιο σύστημα στο σύνολό του, αν και με μεγάλες ανισορροπίες (αλλιώς εκδηλώνεται στις ΗΠΑ και στις διάφορες ζώνες στο εσωτερικό τους, αλλιώς στην Ευρώπη ή πιο σωστά στις «Ευρώπες», άλλες πιέσεις δημιουργεί στην Κίνα, τη Ρωσία ή την Ινδία ή άλλες περιφερειακές δυνάμεις κ.λπ.). Πάντως πέραν των μορφών που παίρνει αυτή η κρίση ανά χώρα και περιοχή, σε πλανητικό επίπεδο έχει γίνει πλέον με ταχύτατους ρυθμούς έκδηλο ότι πρόκειται για «κρίση του καθεστώτος της παγκοσμιοποίησης». Είναι αυτή η πτυχή που παράγει τον επί του παρόντος άλυτο κόμπο κεντρικότατης σημασίας ανάμεσα στο σήμερα του πυκνά υφασμένου πλέγματος των παγκόσμιων κεφαλαιακών και εμπορευματικών ροών, και στις τάσεις για αποσύμπλεξη (που τώρα εμφανίζεται να τις πριμοδοτεί όχι τόσο και μόνο ο αγώνας της περιφέρειας για αυτοδιάθεση από τη Δύση, αλλά η προϊούσα αδυναμία των ΗΠΑ να επιβάλλουν τους κανόνες τους στο διεθνές σύστημα). Και επίσης είναι η ίδια αυτή πτυχή (η κρίση της «παγκοσμιοποίησης») που τροφοδοτεί τις βαθύτερες καπιταλιστικές αναδιαρθρώσεις με τεράστιες ορέξεις για την επιβολή ακραίων αντικοινωνικών-τεχνοαυταρχικών μορφών «ρύθμισης» (καθυπόταξης) της κοινωνικής ζωής.
- Τεράστια, πολύπλευρη κοινωνική κρίση, παγκόσμιων διαστάσεων. Ως προς αυτήν την πλευρά της κρίσης, η ιδιαιτερότητα της ιστορικής περιόδου που διανύουμε είναι ένας διπλός συνδυασμός: Μιας ιστορικών διαστάσεων αποσυγκρότησης των λαϊκών στρωμάτων, και υποστολής της πολιτικοποίησης και του φρονήματός τους σε μια περίοδο που «χωνεύονται» ακόμη οι ιστορικές «αποτυχίες» (ή ακριβέστερα τα ιστορικά όρια) των χειραφετητικών κινημάτων παγκόσμιας εμβέλειας που διαμόρφωσαν τον τόνο του 20ού αιώνα. Αλλά και της ευρύτατης προλεταριοποίησης σε διεθνές επίπεδο, μαζί με έναν υπερκορεσμό της παγκόσμιας γεωγραφίας από τις πυκνότατες πλέον σχέσεις του κεφαλαίου.
Είναι αυτός ο συνδυασμός που, μέσα από μια ιδιαίτερα πολύπλοκη διαδικασία, γεννά τώρα πρωτοφανείς απονομιμοποιήσεις των πολιτικών συστημάτων (όλες οι μεγάλες χώρες της Ευρώπης βιώνουν πολιτικές κρίσεις χωρίς προηγούμενο και χωρίς κάποια ορατή διέξοδο, ενώ οι ΗΠΑ και οι «σεισμικές δονήσεις» στο εσωτερικό τους χρειάζονται τη δική τους ξεχωριστή μελέτη), αλλά και μεγάλη ετερογένεια (και υβριδισμό) των μορφών εκδήλωσης της ογκούμενης κοινωνικής δυσφορίας. Αυτές περιλαμβάνουν όχι μόνο απελευθερωτικές-δημοκρατικές αξιώσεις, αλλά και σημαντικούς εκτροχιασμούς προς νέου τύπου αντιδημοκρατικές, αυταρχικές, αντικοινωνικές «διεξόδους».
Οι μορφές της κοινωνικής διαπάλης –της πάλης των τάξεων– που κάθε άλλο παρά εμφανίζεται με μια «καθαρή» δυαδική μορφή, τα ρεπερτόριά της (οι πολύ διαφορετικές μίξεις, ανά περιοχή, των κοινωνικών ζητημάτων με τα θέματα της εθνικής υπόστασης και κυριαρχίας), εξηγούν μια σειρά από φαινόμενα της εποχής μας.
Από τις ευκαιρίες που βλέπουν ισχυρότατες μερίδες του κεφαλαίου (ανάμεσά τους οι εταιρείες του Μασκ, η Palantir, η Microsoft, η Google κ.ά., για να μείνουμε μόνο στις πιο ορατές περιπτώσεις) για την προώθηση ακραίων μορφών επιτήρησης και βιοπολιτικού ελέγχου (τώρα που μπορούν και πριν αύριο να είναι αργά), από τα είδη πολέμου που προωθούνται (με όλο και πιο ενιαίο τρόπο στα μέτωπα του εξωτερικού, αλλά και στο εσωτερικό των χωρών), μέχρι την αφωνία του φιλειρηνικού κινήματος και την προϊούσα ενσωμάτωση-αποσύνθεση της αριστεράς (ιδιαίτερα στα Δυτικά μητροπολιτικά κέντρα), αλλά και τους απρόσμενους τρόπους αντίστασης των μεγάλων κοινωνικών πλειοψηφιών υπό την ηγεσία ισχυρών πατριωτικών-ανεξαρτησιακών μπλοκ στην περιφέρεια: Ιράν και ο άξονας των δυνάμεων της αντίστασης γύρω του, αλλά και η Ρωσία σε κάποιο βαθμό, αν και με πολύ πιο μπερδεμένους όρους.
- Επίσης τεράστια και πρωτοφανής κρίση σε όλο το φάσμα του μεταβολισμού ανθρώπινης κοινωνίας και Φύσης (από την ενεργειακή και την αγροδιατροφική κρίση, μέχρι τη μη βιωσιμότητα της ζωής στις μεγαλουπόλεις, τις επιδημίες και όσα εμφανίζονται υπό τη μορφή των «περιβαλλοντικών κρίσεων»).
Η κρίση δαγκώνει και πυροδοτεί φυγές με τεράστιες αναδιαρθρώσεις
Η φάση Τραμπ πρέπει να διαβαστεί όχι ως προσωπικό καπρίτσιο (που και αυτό βεβαίως χρωματίζει σε κάποιο βαθμό τον τόνο των εξελίξεων), αλλά ακριβώς πάνω στο έδαφος των πιεστικών αδιεξόδων / στρατηγικών διλημμάτων που θέτει η διπλή κρίση. Κρίση ηγεμονίας των ΗΠΑ αλλά και δομική, συστημική κρίση του αμερικανικού καπιταλισμού, που αρκεί από μόνη της (αν και δεν είναι η μοναδική αιτία) για τους ισχυρούς κλονισμούς της παγκόσμιας τάξης πραγμάτων που βλέπουμε.
Η σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή αν δεν τη δούμε μέσα στην ιστορική της διαμόρφωση. Δηλαδή τουλάχιστον από την έναρξη της μεγάλης συστημικής κρίσης που παραμένει σε εξέλιξη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 και έχει πυροδοτήσει μια σειρά από στρατηγικές απαντήσεις του (Δυτικού) κεφαλαίου: τον νεοφιλελευθερισμό, τη διάλυση του συστήματος της ΕΣΣΔ, τη μεταφορά του παραγωγικού κεφαλαίου στην περιφέρεια (ιδιαίτερα προς την Ανατολή-Κίνα), την τεράστια χρηματιστικοποίηση των Δυτικών μητροπολιτικών κέντρων (και τη συνακόλουθη, σχετική βιομηχανική παρακμή τους), όπως και τις τεράστιας κοινωνικής επιδραστικότητας καπιταλιστικές αναδιαρθρώσεις (τηλεπικοινωνίες, πληροφορική, βιοτεχνολογίες, και σήμερα Τεχνητή Νοημοσύνη, με όσα αυτή προϋποθέτει γύρω της).
Ήδη τα όσα συντελούνται κάτω από τη διοίκηση Τραμπ έχουν αυξήσει δραματικά την αστάθεια του διεθνούς συστήματος. Ρισκάροντας έτσι την πιθανότητα εκδήλωσης φαινομένων ντόμινο που θα αφορούσαν την αμερικανική οικονομία και τη σταθερότητα του συστήματος του δολαρίου, αλλά και την εξάπλωσή τους σε παγκόσμια κλίμακα. Τόσο οι οικονομικοί πόλεμοι (δασμοί κυρίως αλλά και κυρώσεις-αποκλεισμοί από την κίνηση κεφαλαίων), όσο και ο τρόπος που εξελίσσεται η σύγκρουση ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν, φέρνουν πιο κοντά το ενδεχόμενο τέτοιων εξελίξεων.
Μια σειρά κινήσεων των υπολοίπων απέναντι στις όλο και πιο σπασμωδικές αμερικανικές κινήσεις, δείχνουν σπουδή τους για «οχυρωματικά έργα» (Ιαπωνία και οι νομισματικές της κινήσεις, που μπορούν να επηρεάσουν καταλυτικά την ευχέρεια αναχρηματοδότησης του χρέους των ΗΠΑ, ή οι κινήσεις καταφυγής στον χρυσό από την Κίνα αλλά και από σημαντικό μέρος των ισχυρών δυνάμεων της περιφέρειας), ή για αναζήτηση ενδιάμεσων ρόλων ανάμεσα στις μεγάλες στρατοπεδεύσεις από μια σειρά δυνάμεων (Ινδία σε πρώτο πλάνο, αλλά και Πακιστάν και Σαουδική Αραβία, μαζί με κάποιες από τις μοναρχίες του Κόλπου σε κάποιο βαθμό, όπως και Αίγυπτος και μια αυξανόμενη σειρά χωρών που μετέχουν τεκτονικών κινήσεων αναδιάταξης).
Η «Ευρώπη» επίσης γίνεται το πεδίο τεράστιων κρισιακών εντάσεων και, απ’ ό,τι γίνεται εμφανές, το έδαφος πάνω στο οποίο πάει να δοκιμαστεί η μία από τις μεγάλες φυγές που επιχειρεί το κεφάλαιο προκειμένου να σπρώξει την κρίση του στο μέλλον: «Πολεμική οικονομία» και η συνεπαγόμενη «κατασκευή πολέμων χωρίς τέλος». Οι αντιφάσεις που διατρέχουν το ευρωατλαντικό-ευρωενωσιακό οικοδόμημα είναι αξεπέραστες (αδιέξοδα ενεργειακής ασφυξίας, στόχοι υπερβιομηχανοποίησης και ταυτόχρονα υπερχρηματιστικοποίησης, αξεπέραστες, ενδογενείς αντιθέσεις ανάμεσα στους ιμπεριαλισμούς των μεγάλων παικτών της Ευρώπης και άλλα), και δοκιμάζονται και εδώ τα όρια αντοχής του.
***
Και ενώ τα μάτια είναι στραμμένα στις «τρελές πυξίδες» που εικονογραφεί ο Τραμπ, οι μεγάλες κινήσεις φαίνεται να γίνονται, όλο και πιο «γυμνά» και χωρίς πολιτικές διαμεσολαβήσεις, από ισχυρότατα επιχειρηματικά κέντρα συμφερόντων. Τα επιμέρους «κλαδικά-εταιρικά» συμφέροντα πολύ δύσκολα πλέον μπορούν να υπαχθούν σε ενιαίους κρατικοπολιτικούς σχεδιασμούς (σημάδι κι αυτό της «προχωρημένης» κρίσης), και έτσι γίνονται όλο και πιο φυγόκεντρα και βραχυπρόθεσμων βλέψεων. Επιπλέον, κάτω από την επιφάνεια υπάρχουν ενδείξεις (τουλάχιστον) για καινοφανείς κινήσεις τέτοιων κέντρων (είναι μεταδοτικός ο υποσκελισμός των διπλωματών από ανθρώπους των μπίζνες), που η λογική τους λειτουργεί «εγκάρσια», υπερβαίνοντας (;) τις κλασικές συνοριακές γραμμές μεταξύ Δύσης και Ανατολής.
Πρόκειται να δούμε πολλά. Και θα πρέπει να επανερχόμαστε.
