Πληθαίνουν τελευταία οι ανησυχητικές ειδήσεις οι σχετικές με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Το 2026 είναι γεμάτο σημάδια που δείχνουν μια υπερ-επιτάχυνση δυνατοτήτων, εκρηκτικών εντάσεων και κινδύνων. Είναι άξιο ιδιαίτερης προσοχής ότι μια σειρά παραγόντων –ανάμεσά τους ηγετικά στελέχη των εταιρειών που πρωταγωνιστούν στο χώρο της ΤΝ στις ΗΠΑ (οι επικεφαλής της OpenAI, και της Anthropic είναι οι πιο πρόσφατες χαρακτηριστικές περιπτώσεις)– στέλνουν αλλεπάλληλα μηνύματα, προειδοποιώντας για τους αυξανόμενους κινδύνους να απολεσθεί σύντομα (μέσα στους επόμενους μήνες ή μέσα στα επόμενα χρόνια, ανάλογα με την εκτίμηση) ο έλεγχος επί «των μηχανών, των συστημάτων και των αλγορίθμων»: Από το να καταληφθεί από σμήνη συνεργούντων «δρώντων φορέων ΤΝ» και να «εξουδετερωθεί» το διαδίκτυο, μέχρι να δεχθούν συνολικές επιθέσεις αφανισμού από τέτοιους «φορείς ΤΝ», σημαντικά τμήματα της ανθρωπότητας.
Όλο το φάσμα προθέσεων που μπορεί να κρύβεται πίσω από τέτοιες δηλώσεις (από την πραγματική ανησυχία μπροστά στους εκτιμωμένους κινδύνους απώλειας ελέγχου επί των μηχανών, έως τα διάφορα τεχνάσματα και ελιγμούς για τη διαχείριση της όλο και απειλητικότερης χρηματιστηριακής φούσκας των εταιρειών που βρίσκονται στην πρωτοπορία της ΤΝ, ή και τη διαχείριση άλλων πλευρών της παγκόσμιας πολυκρίσης που πάνε να τεθούν εκτός ελέγχου), η πραγματικότητα παραπέμπει σε ένα μείγμα που τα περιέχει όλα σε πολυσύνθετους συνδυασμούς. Ο κίνδυνος να χαθεί ο έλεγχος επί των «δημιουργημάτων του ανθρώπου» στα πιο διαφορετικά επίπεδα (από τις τεχνικές λειτουργίες μέχρι τους εκτροχιασμούς των οικονομικών μεγεθών και της συσσώρευσης του κεφαλαίου και την αναπαραγωγή της κοινωνικής ζωής στις μεγαλουπόλεις) αναδύεται ιδιαίτερα ζοφερός.
Η σχετική συζήτηση έρχεται με φόρα στο επίκεντρο. Περιλαμβάνοντας τοποθετήσεις στους κόλπους των ισχυρότερων δεξαμενών σκέψης των ΗΠΑ (Rand, Atlantic Council), αρθρογραφία σε έντυπα του βαθέος συστήματος όπως το Foreign Affairs και ο Economist κ.λπ. Όπως επίσης έχει βάλει στο χορό και το Κογκρέσο των ΗΠΑ, του οποίου η βραχυκυκλωμένη και απολύτως ακολουθητική των μεγα-επιχειρηματικών συμφερόντων στάση μιλά εύγλωττα για τους «ανέμους που πνέουν»: για την απογυμνούμενη από πολιτική διαμεσολάβηση «οικονομία», με τις αντιθέσεις της να λειτουργούν όλο και περισσότερο σαν «τρελά άλογα» σε όλο τον δυτικό κόσμο, γεννώντας νέες μορφές της πολυκρίσης που τον διαπερνά.
Κάθε βήμα για τη χαλιναγώγηση αυτής της πολυκρίσης, για τη μετάθεση στο μέλλον των άλυτων κόμπων της, παράγει σχεδόν ακαριαία πλέον μια νέα οξυμένη μορφή της. Η «αγορά» εξακολουθεί σκανδαλωδώς να αφήνεται ως ο μόνος ρυθμιστής, ενώ όλες οι πλευρές της κοινωνικής ζωής στις σημερινές συνθήκες, μαζί και αυτές που δέχονται τα πλήγματα με το μεγαλύτερο ανθρωπολογικό βάθος, κραυγάζουν για την ανάγκη ρύθμισης. Η στάση του Κογκρέσου που αναφέραμε παραπάνω μιλά όμως και για τον εξορκισμό της όποιας ρύθμισης θα κατέληγε να ανασχέσει τη ροπή προς τον πόλεμο των ΗΠΑ με τους πέραν της Δύσης ανερχόμενους. Πρωτίστως με την Κίνα, με την οποία η κούρσα μέχρι τελικής πτώσεως θεωρείται μονόδρομος επί της ουσίας για τους ιθύνοντες κύκλους των ΗΠΑ (ακόμη και όποτε μπαίνουν εξ ανάγκης στο τραπέζι κάποιες ιδέες για την εισαγωγή στοιχείων μιας υποτιθέμενης παγκόσμιας συνεργασίας και ρύθμισης).
Η πραγματικότητα που αναδύεται είναι πολυεπίπεδη και γεμάτη από νέες στρώσεις αντιφάσεων. Αρκετές απ’ αυτές θέτουν την επείγουσα ανάγκη ενός νέου συστήματος εννοιών και αντιλήψεων που πρέπει να οικοδομηθεί για την ερμηνεία τους. Και βέβαια πρόκειται για μια προσπάθεια που πρέπει να ανοίξει το δρόμο της μέσα στον αποπροσανατολισμό των σημερινών επιθετικών εκφάνσεων των ρευμάτων περί ουδετερότητας της επιστήμης και της τεχνικής. Δηλαδή της αφηρημένης σύλληψής τους έξω από το σημερινό διαμορφούμενο ιστορικό κοινωνικό πλαίσιο.
Στο σημερινό σημείωμα θα σταθούμε σε μερικές μόνο όψεις ενός κρίσιμου ζητήματος που έρχεται με επίταση στο προσκήνιο: Του ελέγχου, των ορίων του ελέγχου, και της ροπής προς το ανεξέλεγκτο που φαίνεται να παίρνουν οι νέες, πρωτοφανείς παραγωγικές δυνατότητες (εδώ στο επίκεντρο βρίσκεται ο ευρύτατος ψηφιακός μετασχηματισμός που αρθρώνεται γύρω από την παρούσα μορφή «Τεχνητή Νοημοσύνη»).
Ποιοι ελέγχουν, τι, πώς και πόσο;
– Πριν απ’ όλα, η ΤΝ δεν μπορεί να εκλαμβάνεται ως κάποιο «υποκείμενο» στη σκηνή της Ιστορίας. Σε πρώτο επίπεδο (και για την αναγκαία προσγείωση της συζήτησης), το πρώτο «υποκείμενο» που ασκεί έλεγχο επί των εκτυλισσόμενων διεργασιών είναι οι όχι πάνω από πέντε μεγα-εταιρείες που μονοπωλούν τον τομέα αυτό στη Δύση (στις ΗΠΑ). Με όλες τις συμφύσεις τους με άλλους στρατηγικούς κλάδους (του ευρύτερου ψηφιακού αναδιαρθρωτικού κύματος αλλά και του ενεργειακού, με το οποίο η αλληλοσύνδεσή τους είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα) και με το κράτος, με το στρατιωτικοβιομηχανικό του σύμπλεγμα κ.λπ.
Στην Ανατολή –στην Κίνα– υπάρχει μια αντίστοιχη εικόνα, με τις σχέσεις κράτους / εταιρειών να είναι βέβαια ένα πολύ υβριδικότερο ζήτημα, που χρήζει ιδιαίτερης μελέτης. Όμως για την παρούσα συζήτησή μας περί ελέγχου, είναι αναγκαίο να μην παραβλέπουμε ότι αυτός ασκείται εκεί από ένα μεγακεφαλαιοκρατικό-κρατικοπολιτικό μπλοκ που επιχειρεί να διευθύνει τη διαδικασία βαθύτατων καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων «με κινεζικά χαρακτηριστικά». Πέραν αυτών των δύο πόλων σε Δύση και Ανατολή, και ενός μικρού αριθμού χωρών που ακολουθούν από μεγάλη απόσταση (συμμάχων των ΗΠΑ από τη μια, και της Ρωσίας και ίσως της Ινδίας και της Βραζιλίας από την άλλη), υπάρχει τεράστιο χάσμα. Συνεπώς ο «έλεγχος» παίρνει την αρνητική όψη της δραματικής έλλειψης «γνωσιακής και τεχνολογικής» κυριαρχίας και της πιεστικής ανάγκης για τη μη παγίωση και τη γεφύρωση αυτού του χάσματος.
– Η εκδοχή ΤΝ των «μεγάλων γλωσσικών-γνωσιακών μοντέλων», που κυριαρχεί και μονοπωλεί την προσοχή (και τη φρενίτιδα των επενδύσεων) βασίζεται σχηματικά σε δύο συστατικά: α) Την τερατώδη και συνεχώς διευρυνόμενη υπερσυγκέντρωση όλων των πληροφοριακών δεδομένων που αντιπροσωπεύουν το σύνολο των πλευρών της κοινωνικής ζωής, και τη μονοπώληση της «πληροφορίας» από μια χούφτα εταιρειών, και του πλέγματος των μηχανισμών που υφαίνεται γύρω τους. β) Την αναζήτηση συσχετίσεων μέσα σ’ αυτά τα δεδομένα, και σ’ αυτή τη βάση την πρόβλεψη συμπεριφορών και κατά λογική συνεπαγωγή την αξίωση πρόκλησης και κατασκευής συμπεριφορών. Τα «μοντέλα» αυτά, που υποτίθεται ότι αναπαριστούν δομές του ανθρώπινου εγκεφάλου (!), στην πραγματικότητα με άκρως ιδεολογικοποιημένο τρόπο έχουν, με χοντρικό τρόπο, προσομοιώσει πλευρές της δομής και της συμπεριφοράς ενός συστήματος εξατομικευμένων δρώντων μέσα σε μια ιδεατή συνθήκη (νεοφιλελεύθερη) απο-κοινωνικοποιημένης αγοράς ως δικτύου μεταξύ τους επικοινωνίας! Κάποιες αναλύσεις της «κοινωνικής Ιστορίας της ΤΝ» δίνουν μια πολύ παραστατική εικόνα σχετικά μ’ αυτό [Matteo Pasquinelli: «The Eye of the Master / A social history of AI» – «Το (πανεποπτικό) μάτι του αφέντη / Μια κοινωνική ιστορία της ΤΝ»].
Πάνω σ’ αυτή τη βάση δημιουργούνται οι επάλληλες στρώσεις απώλειας ελέγχου (συνέπειες και συμπεριφορές που κανείς δεν είχε προϋπολογίσει και οδηγούν το σύστημα «σε κρίσεις» και τις δρώσες μηχανές σε «αυτονόμηση»), και αποκατάστασης του ελέγχου μέσω περαιτέρω αποφασιστικής οικονομικής και κρατικοεξουσιαστικής συγκεντροποίησης των σχετικών μηχανισμών. Η διαδικασία καταλήγει ως μια απίστευτη «εικόνα και ομοίωση» των μοτίβων κρίσης και των ελιγμών για τον έλεγχό της, την εποχή της νεοφιλελεύθερης «αγοραίας» απορρύθμισης. Οι ανώτερες βαθμίδες ενός ιεραρχικότατου καταμερισμού εργασίας κατασκευάζουν συστήματα ΤΝ που προσδοκούν να ελέγξουν τη συμπεριφορά της κοινωνίας και να την αναπλάσουν κατά τα γούστα τους.
Δεν πρόκειται για εικασίες ή για κάποια συνωμοσιολογία. Πρόκειται για τα όσα ανενδοίαστα ομολογούνται από τις περσόνες που ηγούνται του χώρου. Με τον έλεγχο να γίνεται με τους πιο έμμεσους και αδιαφανείς τρόπους (η στατιστική βάση αναζήτησης μοτίβων συσχέτισης και συμπεριφοράς που υιοθετούν οι αλγόριθμοι αυτοί είναι απίστευτο πέπλο αδιαφάνειας). Το σύστημα –γλωσσικό μοντέλο ΤΝ– όπως και η «αγορά», παράγει εντυπωσιακά αποτελέσματα και επιδόσεις σαν τρόπος διαμεσολάβησης των κοινωνικών σχέσεων (ή προσομοίωσής τους και στη συνέχεια διαμεσολάβησής τους στην περίπτωση των αλγορίθμων ΤΝ), αλλά εμπεριέχει τη διαρκή, δομική εμφάνιση κρίσεων και «απώλειας ελέγχου».
***
Αυτό το θέμα του ελέγχου της κοινωνικής ζωής μέσα στις σημερινές συνθήκες γυμνής αποπολιτικοποίησης και συστημικής πολυκρίσης είναι κομβικής σημασίας, και θα πρέπει να επανερχόμαστε και να συμβάλουμε να έρθει στο προσκήνιο της δημόσιας ζωής και συζήτησης. Για την ώρα, οφείλουμε να κλείσουμε με ένα αφετηριακής σημασίας συμπέρασμα: Τα όσα παράγει η ανθρώπινη διάνοια μέσα στις σημερινές συνθήκες συστημικής, αξεπέραστης κρίσης, πάνε να τεθούν εκτός ελέγχου και να την πλήξουν με πρωτοφανείς τρόπους, που απειλούν τα ανθρωπολογικά-υπαρξιακά της θεμέλια. Το φαινόμενο δείχνει με τον πιο αποκαλυπτικό τρόπο το πόσο στενός κορσές έχει γίνει η κοινωνική σχέση «κεφάλαιο» μέσα στο πλαίσιο των σημερινών ανθρώπινων δυνατοτήτων. Έτσι όπως είναι οργανωμένη η κοινωνική ζωή με τις νόρμες και τη λογική του κεφαλαίου, η ανθρωπότητα βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Με τα επιτεύγματά της να επιστρέφουν και να την πλήττουν με τα αποδιοργανωτικά χαρακτηριστικά αυτοάνοσης ασθένειας.
Δρόμος της Αριστεράς
