Η τριμερής συνάντηση των ηγετών Κίνας, Ρωσίας και ΗΠΑ, που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη στο πλαίσιο της ετήσιας συνόδου των 21 χωρών του APEC (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού), είναι μια εξέλιξη ξεχωριστής σημασίας. Από πολλές απόψεις:
– Πρώτα απ’ όλα, είναι η πρώτη του είδους. Παλαιότερες συναντήσεις κορυφής υπήρξαν για δεκαετίες διμερείς ανάμεσα στους «μεγάλους». Ειδικότερα μάλιστα, η πολιτική των ΗΠΑ προσέγγιζε μέχρι πολύ πρόσφατα Κίνα και Ρωσία πάντοτε χωριστά, και με σχεδιασμούς ως επί το πλείστον προσανατολισμένους στη μόχλευση των μεταξύ τους αντιθέσεων. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα η σινοαμερικανική προσέγγιση της δεκαετίας του 1970, που λειτούργησε περικυκλωτικά ως προς την τότε ΕΣΣΔ. Ακόμη και εντελώς πρόσφατα, στην ίδια λογική από την ανάποδη έχει κινηθεί (και ίσως ακόμη κινείται) ο Τραμπ επιδιώκοντας προσέγγιση της Ρωσίας και απομάκρυνσή της από την Κίνα προκειμένου να διευκολυνθεί η απομόνωση-ανάσχεση της τελευταίας. Άλλωστε και τώρα, της τριμερούς προηγήθηκαν διμερείς συναντήσεις, που έδειξαν καθαρότερα τη φύση των μεταξύ τους σχέσεων (η διαδικασία άνοιξε με μια συνάντηση Σι-Πούτιν που σκοπό είχε να δείξει το υψηλό επίπεδο της μεταξύ τους συνεννόησης και συμπόρευσης πριν συναντηθεί ο καθένας τους με τον Τραμπ), όπως κατέστησαν εμφανή και τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και τις προτεραιότητες της κάθε πλευράς σε σχέση με τους κάθε φορά συνομιλητές της. Η τριμερής Σι-Πούτιν-Τραμπ που ακολούθησε, όμως, μεταδίδει το μήνυμα ότι είναι αυτή η συγκεκριμένη τριάδα κοσμοκρατορικών, πυρηνικών δυνάμεων (Κίνα-Ρωσία-ΗΠΑ) που θα καθορίσει το σχήμα των παγκόσμιων εξελίξεων σε μια εποχή μετάβασης.
– Κατά δεύτερον, έχει σημασία η στιγμή και ευρύτερα η περίοδος μέσα στην οποία γίνεται αυτή η εισαγωγή του στοιχείου μιας τριμερούς διαβούλευσης «των μεγάλων» (που μένει να αποδειχθεί πάντως πόσο και σε ποια επίπεδα μπορεί να ανοίξει δρόμους για συνεννόηση-διευθέτηση συγκρουσιακών μεταξύ τους ζητημάτων). Η στιγμή είναι ιδιαίτερα φορτισμένη. Κινδυνεύει να χαθεί ο έλεγχος σε πολλαπλά πεδία: Διευρύνονται και βαθαίνουν τα μέτωπα πολεμικής αντιπαράθεσης (ουκρανικό, Μέση Ανατολή / ΗΠΑ-Ισραήλ απέναντι στο Ιράν), όπου οι σχετικές κλιμακώσεις οδηγούν στο να μπαίνει στο τραπέζι η πυρηνική επιλογή (!). Εκτροχιάζονται οι οικονομικές εξελίξεις – ενεργειακή κρίση, αλλά και επέρχονται αλλεπάλληλοι κλονισμοί των εφοδιαστικών αλυσίδων, εμπορικοί πόλεμοι και η διαρκής απειλή ενός κραχ παγκόσμιας εμβέλειας. Γίνεται πρόδηλος και ο κίνδυνος να χαθεί η δυνατότητα ελέγχου των εξελίξεων (και της «συμπεριφοράς των συστημάτων») στο επίπεδο των τεχνολογιών αιχμής (Τεχνητή Νοημοσύνη και το ευρύτερο πλέγμα που περιλαμβάνει τις επικοινωνίες και τις δικτυώσεις, τα «μεγαδεδομένα», τα ενεργειακά, τις βιοτεχνολογίες και μια σειρά άλλα).
– Μια ακόμη διάσταση με μεγάλο συμβολικό φορτίο. Που λέει πολλά για τη μετατόπιση που έχει συντελεστεί, του κέντρου βάρους της ισχύος προς ανατολάς. Προς μια «Ευρασία» με πυρήνα την Κίνα. Η τριμερής πραγματοποιήθηκε στην κινεζική πόλη Σεντζέν, το κατ’ εξοχήν παράδειγμα της κινεζικής εκθετικής ανάπτυξης (από ένα μικρό ψαροχώρι στη δεκαετία του 1970, μια μεγα-πόλη των δεκαοκτώ εκατομμυρίων κατοίκων σήμερα, εντυπωσιακό χρηματοπιστωτικό κέντρο και κόμβος τεχνολογιών αιχμής παγκόσμιας κλίμακας), που φιλοξενεί φέτος τη συνάντηση του APEC (21 χωρών που συμπεριλαμβάνουν τους κυριότερους παίκτες της περιοχής της Ασίας και του Ινδοειρηνικού). Επί της ουσίας, τη σφραγίδα τη βάζει η Κίνα, που προάγει την εικόνα της ως εγγυήτρια δύναμη της παγκοσμιοποίησης, επικεφαλής ενός στρατηγικού διπόλου με τη Ρωσία σε ρόλο μικρότερου εταίρου.
Οι εντάσεις «της στιγμής» και η κατάσταση των «τριών μεγάλων»
Σε ποια κατάσταση βρίσκεται η κάθε πλευρά και τι επιζητεί (ή και τι αναγκάζεται να αποδεχθεί);
– Οι ΗΠΑ (υπό τον Τραμπ) βρίσκονται στην πιο στριμωγμένη θέση. Σε αδιέξοδο και στα δύο μεγάλα πολεμικά μέτωπα που έχουν ανοίξει, πιέζονται να διαχειριστούν συνθήκες ήττας. Την ίδια στιγμή αυξάνονται οι πιέσεις που δέχεται η οικονομία τους. Οι πόλεμοι έχουν φέρει, πέρα απ’ τα άλλα, και οικονομικές παρενέργειες όλο και πιο δύσκολης διαχείρισης, ενώ το κουβάρι των αντιφάσεων που χαρακτηρίζει τις σχέσεις των ΗΠΑ με την Κίνα –οξυνόμενος ανταγωνισμός αλλά ταυτόχρονα και υποχρεωτική συνύπαρξη / σύζευξή τους μέσα στο παγκόσμιο σύστημα– οδηγεί σε μεγάλα ρήγματα, που εκδηλώνονται πλέον ανοιχτά ακόμη και εντός του ίδιου του επιτελείου του Τραμπ. Το όλο σκηνικό πολέμου που άνοιξε γύρω από την εταιρεία NVIDIA λίγες μόνο μέρες πριν από την τριμερή, με τις –απ’ ό,τι προκύπτει– αβυσσαλέες συγκρούσεις ανάμεσα στα «γεράκια» και τις «περιστερές» (;) στους κόλπους της κυβέρνησής του, δείχνει τη στρατηγική εμπλοκή και τα αδιέξοδα σχετικά με την ακολουθητέα πολιτική απέναντι στην Κίνα. Η προϊούσα σύγχυση των προεδρικών δηλώσεων, μάλιστα, εμφανίζει τις εξελίξεις μάλλον να «περνάνε πάνω από το κεφάλι» του Αμερικανού προέδρου.
Τα παραπάνω σχετίζονται άμεσα και με τον κλονισμό της θέσης του ίδιου του Τραμπ μετά την επώδυνη ήττα που υπέστη στις πρόσφατες ενδιάμεσες εκλογές, και των δυνατοτήτων του να παρουσιάζεται σαν αδιαμφισβήτητος ηγετικός πόλος εντός ΗΠΑ (και ακόμη περισσότερο εντός Δύσης). Διπλό το πρόβλημα: Αυξανόμενη η ανάγκη αντιστάθμισης του τσαλακώματος της εικόνας του με πρωτοβουλίες στο εξωτερικό. Αλλά ταυτόχρονα όλο και πιο απίθανο «οι άλλοι» να του δώσουν σημασία περισσότερη απ’ όση αντιστοιχεί στην πραγματική του ισχύ. Και έτσι το παίγνιο καταλήγει να παίζεται όλο και περισσότερο (τόσο από τον Τραμπ όσο και από όλες τις άλλες πλευρές – αμερικανικές, κινεζικές, ρωσικές και τις όποιες άλλες πέραν αυτών) με την αναζήτηση ισορροπιών όπου συνυπολογίζονται όλα τα μέτωπα, εσωτερικά και εξωτερικά, οι «φίλοι» και οι «εχθροί» σε κάθε ένα απ’ αυτά, και η δύσκολη εκτίμηση ως προς τις αντοχές τους.
Το ξεπέρασμα των καπιταλιστικών αντιθέσεων μέσω της «ειρηνικής συνύπαρξης», της «νέας πολυπολικότητας» και της «αρμονίας» έχει δώσει μεγάλες και καταστροφικές αυταπάτες στη διάρκεια του 20ού αιώνα, που δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για «αναγνώσεις με αθωότητα» και για έλλειψη υποψιασμού
– Για τον Ρώσο πρόεδρο Πούτιν, η τριμερής είναι πολύ σημαντική κίνηση ενίσχυσης της θέσης του και αποφασιστικό βήμα χαλάρωσης-παράκαμψης της προσπάθειας της Δύσης να τον απομονώσει σε ρόλο παρία / διεθνούς εγκληματία πολέμου. Ο καρπός βέβαια έχει και κουκούτσι που αφήνει ενίοτε και πικρές γεύσεις (δηλαδή ενδορωσικές υπολογίσιμες, δομικές εντάσεις και αποκλίσεις στρατηγικού προσανατολισμού, αν και οι παροξυσμοί της κρίσης ηγεμονίας των ΗΠΑ βοηθούν να κρατιούνται στο ημίφως). Η Ρωσία (σήμερα μια οικονομικά μεσαία δύναμη με σημαντικό έστω τεχνολογικό δυναμικό) πρέπει να διαχειριστεί την αντιστροφή του παλαιότερου συσχετισμού ισχύος με την οικονομική πλέον υπερδύναμη Κίνα (άλλωστε ας μην ξεχνάμε ότι έχουν δοκιμαστεί και δείγματα γραφής απ’ το παιχνίδι G2 – ΗΠΑ/Κίνα ως το δίδυμο που διαφεντεύει τον κόσμο). Η Ρωσία είναι τώρα το δεύτερο βιολί σ’ αυτή τη σχέση, αν και στρατιωτικά-γεωπολιτικά πολύ ισχυρό και με στρατηγικό βάθος.
– Στην Κίνα, η τριμερής προσφέρει ίσως τη μεγαλύτερη υπεραξία, εφόσον της δίνει το βήμα για να θέσει ως βάση συζήτησης «στο τραπέζι» την ατζέντα της, ενισχύοντας το ρόλο της ως κοσμοκρατορική δύναμη, εγγυήτρια της παγκοσμιοποίησης: στρατηγική σταθερότητα ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις-πυλώνες του διεθνούς συστήματος, «σώφρων» αναμόρφωση, επί το πολυπολικότερον, των θεσμών του παγκόσμιου συστήματος (ΟΗΕ, ΔΝΤ κ.λπ.), διαχείριση των συγκρούσεων με αποφυγή ανεξέλεγκτων κλιμακώσεων, προστασία του διεθνούς εμπορίου από τους κλονισμούς που φέρνουν οι εμπορικοί και άλλοι πόλεμοι κ.λπ. Παράλληλα επιδιώκεται η σαφής προβολή των «κόκκινων γραμμών» της, ειδικότερα σχετικά με την Ταϊβάν (σε μια στιγμή που φαίνεται ότι την ευνοούν οι συσχετισμοί δυνάμεων που διαμορφώνονται), αλλά και η διασφάλιση του απρόσκοπτου ενεργειακού της εφοδιασμού και της ελεύθερης ναυσιπλοΐας (που πάντως τη φέρνει σε κάποια σχετική απόκλιση από τις προτεραιότητες και της Ρωσίας, η οποία κερδίζει από την ανατίμηση των καυσίμων, αλλά και του Ιράν ως προς τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ).
Η Ευρώπη εν απουσία και οι «ευρωπαϊκές» ανησυχίες για «νέα Γιάλτα»
Η τριμερής, στην αντίστιξή της με τις κινήσεις των Ευρωπαίων των τελευταίων ημερών, δίνει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο την κατάσταση έκπτωσης-στρατηγικής υποβάθμισης και εν τέλει «υπαρξιακής περιδίνησης» στην οποία έχει περιέλθει η (πολυκερματιζόμενη) «Ευρώπη». Που εξελίσσεται σε αδύναμο κρίκο του παγκόσμιου συστήματος. Γίνεται πρόδηλο ότι οι αποφάσεις που διαμορφώνουν την «επόμενη μέρα» λαμβάνονται σε «άλλα τραπέζια» που δεν την περιλαμβάνουν, ούτε την υπολογίζουν ως σοβαρό (και ακόμη περισσότερο ως ενιαίο) παίκτη, με την ίδια την «Ευρώπη» να δομεί το «πρόσωπό της», την «πολιτική της ταυτότητα» γύρω απ’ ό,τι κακοποιητικό έχει να κάνει με τη συνέχιση και τη μονιμοποίηση μιας κατάστασης πολέμου με τη Ρωσία. Οι ευρωπαϊκές ελίτ αυτές τις μέρες έκαναν μια διπλή επίδειξη: «συμμαχίας των προθύμων», που οι προτάσεις της είναι προσανατολισμένες στη ναρκοθέτηση οποιασδήποτε προοπτικής διευθέτησης του πολέμου με τη Ρωσία, αλλά και μιας απίστευτης πολυδιάσπασης συμφερόντων (με κοντά 50 κρατικές και θεσμικές αντιπροσωπείες που κλήθηκαν στο Βερολίνο και επιβεβαίωσαν ότι είναι αδύνατο να διαμορφώσουν την οποιαδήποτε κοινή γραμμή).
Τις (έστω και κουτσές αλλά αναπτερωμένες λόγω των αλλαγών στις ΗΠΑ) ελπίδες τους τις αντλούν από τη συμμαχία τους με το ευρύ «κόμμα του πολέμου» που έχει τις βάσεις του και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Ενώ τα ασήκωτα οικονομικά βάρη του πολέμου (άλλα ογδόντα δισ. δολάρια αναζητούνται τώρα ως επόμενη δόση πολεμικής ενίσχυσης της Ουκρανίας) και η πίεση από την επερχόμενη ήττα, τους ωθούν στις πιο αλλοπρόσαλλες κινήσεις, που πλέον τους διχάζουν μπροστά στην ανάγκη για άνοιγμα κάποιου τύπου διαύλου επικοινωνίας και διαπραγμάτευσης με τους Ρώσους (με ένα σχήμα εξαμερούς αντιπροσωπείας από Γερμανία, Γαλλία, Βρετανία, Ιταλία, Πολωνία και Ε.Ε.!). Όταν μάλιστα εκ των πραγμάτων στο τραπέζι έχει μπει ισχυρά πλέον η ρωσική απαίτηση για αντιμετώπιση του συνολικού θέματος της ευρωπαϊκής (δηλαδή και της ρωσικής μαζί) ασφάλειας. Με τους Ευρωπαίους να δίνουν απελπισμένα τη μάχη για τη βραχυκύκλωση ενδεχόμενων συνομιλιών σ’ αυτή τη βάση.
Η δυσφορία της Ευρώπης μπροστά στο ενδεχόμενο να εξελιχθεί η τριμερής «των μεγάλων» σε μια «νέα Γιάλτα» όπου θα αποφασίζονταν διευθετήσεις σχετικές με μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ερήμην των ευρωπαϊκών ελίτ, τα λέει όλα για την «κατάσταση πνευμάτων» που επικρατεί. Και για το βαθμό που οι σημερινές ευρωπαϊκές ελίτ έχουν εσωτερικεύσει τη διαγραφόμενη ήττα τους (τείνοντας να ταυτιστούν ψυχολογικά με τη θέση των γερμανικών ελίτ κατά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου).
***
Όμως υπάρχει και η προσδοκία «για μια νέα Γιάλτα», που έρχεται μέσα από την ελπίδα πολλών καλοπροαίρετων ανθρώπων για μια διευθέτηση η οποία θα έβαζε φρένο στις αχαλίνωτες συγκρούσεις και στον κατήφορο ενός γενικευμένου πολέμου. Μια ελπίδα που συχνά έρχεται να αναζητήσει απάγκιο «σωτηρίας» στις επαγγελίες της κινεζικής πολιτικής για μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση «με κινεζικά χαρακτηριστικά», που θα έδινε εν τέλει τη δυνατότητα επικράτησης μιας «αρμονίας» στις διεθνείς σχέσεις. Χωρίς να παραβλέπουμε τα ειδικά ιστορικά χαρακτηριστικά της Κίνας και τα ίχνη που έχουν αφήσει στο σημερινό της «πρόσωπο», αυτά από μόνα τους δεν αρκούν για να αναιρέσουν τις θυελλώδεις αντιθέσεις και συγκρούσεις που φέρνει μαζί του ο παγκόσμιος επιθετικός κόσμος του κεφαλαίου, που βρίσκεται μάλιστα σήμερα σε πρωτοφανή κρίση. Αυτού του κόσμου οι νόρμες κυριαρχούν σήμερα και στην Κίνα, κι ας μην γίνονται άμεσα φανερές για την ώρα οι αντιθέσεις του, όπως βρίσκονται υποφωτισμένες κάτω από τη βιαιότητα της κρίσης της Δύσης. Ο παράγοντας Κίνα μπορεί ενδεχομένως και παρά τις δυσκολίες (τίποτα δεν έρχεται απρόσκοπτα και εγγυημένα) να γίνεται αξιοποιήσιμος εκεί όπου οικοδομούνται αυτενεργούντα εγχειρήματα κοινωνικής και εθνικής χειραφέτησης. Κατά τα άλλα, το ξεπέρασμα των καπιταλιστικών αντιθέσεων μέσω της «ειρηνικής συνύπαρξης», της «νέας πολυπολικότητας» και της «αρμονίας» έχει δώσει μεγάλες και καταστροφικές αυταπάτες στη διάρκεια του 20ού αιώνα, που δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για «αναγνώσεις με αθωότητα» και για έλλειψη υποψιασμού.







































































