Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα πραγματοποιείται σε μία από τις πιο κρίσιμες γεωπολιτικές συγκυρίες των τελευταίων ετών. Λίγες μόλις ημέρες μετά την εύθραυστη εκεχειρία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, και ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία εισέρχεται σε νέα φάση κλιμάκωσης, το ΝΑΤΟ καλείται να καθορίσει τις προτεραιότητές του για τα επόμενα χρόνια. Επισήμως, στην ατζέντα βρίσκονται η αύξηση των αμυντικών δαπανών, η ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας, η περαιτέρω στρατιωτική στήριξη προς την Ουκρανία και η προσαρμογή της δομής διοίκησης του ΝΑΤΟ στις νέες προκλήσεις.
Πίσω όμως από τις επίσημες διακηρύξεις διαμορφώνεται μία ακόμη σημαντικότερη εξέλιξη: η συνεχής αναβάθμιση του γεωπολιτικού ρόλου της Τουρκίας. Η Άγκυρα εμφανίζεται πλέον ως ο βασικός πυλώνας της νοτιοανατολικής πτέρυγας της «Συμμαχίας», και ως ο φυσικός διαμεσολαβητής μεταξύ Ευρώπης, Μαύρης Θάλασσας, Καυκάσου και Μέσης Ανατολής.
Η αναβάθμιση της Τουρκίας
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο φαίνεται ότι επιταχύνει την επαναπροσέγγιση Ουάσινγκτον-Άγκυρας. Παράλληλα, και η Ε.Ε. δείχνει να επιδιώκει στενότερη συνεργασία με την Τουρκία σε ζητήματα άμυνας, μεταναστευτικής πολιτικής και περιφερειακής ασφάλειας. Το τελευταίο διάστημα πληθαίνουν οι επαφές υψηλού επιπέδου, ενώ η Άγκυρα διεκδικεί ενεργότερη συμμετοχή στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας και στα μεγάλα αμυντικά προγράμματα της Ευρώπης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι πληροφορίες που κυκλοφορούν αυτήν την περίοδο για τη δημιουργία δύο νέων ΝΑΤΟϊκών δομών στην Τουρκία. Η πρώτη αφορά μια νέα Maritime Component Command (Διοίκηση Ναυτικής Συνιστώσας) στην Κωνσταντινούπολη, με αποστολή τον συντονισμό των επιχειρήσεων στη Μαύρη Θάλασσα. Η δεύτερη αφορά ένα πολυεθνικό στρατηγείο στα Άδανα, με πυρήνα το 6ο Σώμα Στρατού της Τουρκίας και περιοχή ευθύνης που θα εκτείνεται από τον Καύκασο μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική. Αν και οι συγκεκριμένες δομές δεν έχουν ακόμη ανακοινωθεί επισήμως από το ΝΑΤΟ, αποτελούν αντικείμενο έντονης δημόσιας συζήτησης και παρουσιάζονται από τουρκικές πηγές ως μέρος του νέου περιφερειακού σχεδιασμού της Συμμαχίας.
Εφόσον οι σχεδιασμοί αυτοί υλοποιηθούν, η Τουρκία θα αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερο ρόλο ως περιφερειακός ρυθμιστής, αναλαμβάνοντας αυξημένες ευθύνες σε μια γεωγραφική ζώνη ιδιαίτερης σημασίας για τη δυτική στρατηγική.
Προετοιμασία για μια μακρά αντιπαράθεση
Η Σύνοδος της Άγκυρας δεν περιορίζεται μόνο στην αναβάθμιση της Τουρκίας. Στην πραγματικότητα επιβεβαιώνει ότι το ΝΑΤΟ εισέρχεται σε περίοδο μακροχρόνιας πολεμικής προετοιμασίας. Η συμφωνία για περαιτέρω αύξηση των αμυντικών δαπανών των κρατών μελών σηματοδοτεί τη μετάβαση σε μια οικονομία μεγαλύτερης στρατιωτικής κινητοποίησης.
Ταυτόχρονα, η νέα δέσμη στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία επιβεβαιώνει ότι το ΝΑΤΟ θεωρεί τη σύγκρουση με τη Ρωσία ως μακροχρόνια πρόκληση, και όχι ως μια κρίση που βαίνει προς εκτόνωση. Η εικόνα αυτή ενισχύεται από τις επενδύσεις σε νέες διοικητικές δομές, στην αμυντική βιομηχανία και στις στρατιωτικές υποδομές. Όλα δείχνουν ότι το ΝΑΤΟ προετοιμάζεται για μια παρατεταμένη περίοδο ανταγωνισμού υψηλής έντασης…
Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν εύλογα ερωτήματα. Η αναβάθμιση της Τουρκίας σε βασικό στρατηγικό εταίρο της Δύσης, σε συνδυασμό με τη διαιώνιση των γνωστών ελληνοτουρκικών διαφορών, καθιστά αναγκαία μια σαφή εθνική στρατηγική. Η διατήρηση της ισορροπίας ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη όταν το ΝΑΤΟ ενισχύει συνεχώς τον γεωπολιτικό ρόλο μιας χώρας που εξακολουθεί να διατηρεί ανοιχτές διαφορές με άλλο κράτος μέλος του οργανισμού.
Η ειρήνη, εάν βέβαια αποτελεί ειλικρινή επιδίωξη, δεν διασφαλίζεται μόνο με περισσότερα όπλα και νέες στρατιωτικές δομές. Προϋποθέτει ισορροπία, σεβασμό του διεθνούς δικαίου, και αποφυγή πολιτικών που δημιουργούν την εντύπωση ότι ορισμένοι σύμμαχοι αναβαθμίζονται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι επιπτώσεις στην περιφερειακή σταθερότητα.
Μαζικές προληπτικές συλλήψεις για την ασφάλεια της Συνόδου
Λίγες ημέρες πριν από τη σύνοδο του ΝΑΤΟ, το καθεστώς Ερντογάν έδωσε ένα καλό μάθημα για το τι σημαίνει «ασφάλεια» για το καθεστώς της Άγκυρας. Με εντολή της Εισαγγελίας Άγκυρας, αστυνομία και στρατός πραγματοποίησαν στις 23 Ιουνίου ταυτόχρονες εφόδους, συλλαμβάνοντας 225 άτομα, με διακηρυγμένο στόχο την «αποκάλυψη τρομοκρατικών δραστηριοτήτων». Μετά τις ανακρίσεις στην αστυνομία, 135 ύποπτοι οδηγήθηκαν στο Δικαστικό Μέγαρο Άγκυρας. Η εισαγγελία άφησε ελεύθερους έξι από αυτούς, ενώ τους υπόλοιπους 129 τους παρέπεμψε σε δίκη με την κατηγορία της «συμμετοχής σε ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση» και αίτημα προφυλάκισης. Το δικαστήριο διέταξε την προσωρινή κράτηση 103 υπόπτων και επέβαλε περιοριστικούς όρους σε 26 άτομα.
Το προφίλ των «τρομοκρατών» είναι αποκαλυπτικό. Στους προφυλακισμένους περιλαμβάνονται ο εκπρόσωπος του περιβαλλοντικού ιδρύματος TEMA στην Άγκυρα, Νεβζάτ Όζερ, η επίκουρη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Άγκυρας Εμέλ Μεμίς Παρμακσίζ, η διευθύντρια σύνταξης του πόρταλ Kaos GL για τα δικαιώματα της LGBTI+ κοινότητας Γιλντίζ Ταρ καθώς και οι δικηγόροι Σέμρα Ντεμίρ και Κιουρσάτ Μπαφρά
Το πιο εξωφρενικό: Δεκατρείς εθελοντές οικολόγοι, ηλικίας 65 έως 73 ετών, κρατούνται επειδή, επιστρέφοντας από καταφύγιο πτηνών, διασταυρώθηκαν με διαδήλωση και τη χαιρέτισαν. Ο συνήγορός τους υπενθυμίζει ότι στο τουρκικό δίκαιο «κράτηση για προληπτικούς λόγους δεν υπάρχει» και ότι δεν είναι δυνατόν να συλλαμβάνεται κάποιος «λόγω μιας απλής πιθανότητας» ‒ αλλά η αποφυλάκισή τους αναμένεται μόνο μετά το πέρας της συνόδου.
Το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επισήμανε ότι η κατάχρηση των αντιτρομοκρατικών νόμων για μαζικές συλλήψεις και φίμωση αντίκειται στις θεμελιώδεις αξίες του ΝΑΤΟ. Η ειρωνεία, όμως, είναι βαθύτερη: Η «συμμαχία των αξιών του ΝΑΤΟ» επιθυμεί να συνεδριάσει ανενόχλητη σε μια πρωτεύουσα όπου το να είσαι οικολόγος ή απλά πολίτης που εξασκεί τα δικαιώματά του συνιστά ένδειξη τρομοκρατίας.
ΝΑΤΟϊκοί τεμενάδες
Η ελληνική εξωτερική πολιτική εμμονικά συγχέει τη συμμετοχή σε συμμαχίες με την υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος. Κάθε νέα ΝΑΤΟϊκή αποστολή, κάθε επίσκεψη Αμερικανού αξιωματούχου, κάθε κοινή άσκηση με το Ισραήλ, παρουσιάζονται ως απόδειξη γεωπολιτικής αναβάθμισης. Στην πραγματικότητα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσο χρήσιμη είναι η Ελλάδα για τους συμμάχους της, αλλά πόσο χρήσιμες είναι αυτές οι συμμαχίες για την Ελλάδα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η προβολή της ανάληψης της εκ περιτροπής διοίκησης της ΝΑΤΟϊκής ναυτικής δύναμης SNMG2 ως μεγάλης εθνικής επιτυχίας, ενώ πρόκειται για μια επιχειρησιακή αποστολή που απέχει πολύ από το να μεταβάλλει τη στρατηγική θέση της χώρας εντός ΝΑΤΟ. Την ίδια ώρα, η Τουρκία εμφανίζεται να διεκδικεί νέες δομές διοίκησης, αυξημένες αρμοδιότητες και ρόλο περιφερειακού ρυθμιστή από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική.
Και η Αθήνα πώς «απαντά»; Εξακολουθώντας να επενδύει σχεδόν αποκλειστικά στον άξονα ΝΑΤΟ-Ισραήλ… Λες και η υπεράσπιση της Κύπρου ή η αντιμετώπιση της τουρκικής αναθεωρητικής πολιτικής μπορεί να ανατεθεί σε τρίτους (και τι τρίτους!). Οι κατά καιρούς προσδοκίες ότι το Ισραήλ θα «λύσει τους λογαριασμούς του» με την Άγκυρα αποδεικνύουν περισσότερο έλλειμμα εθνικής στρατηγικής παρά ρεαλιστική αποτίμηση των διεθνών σχέσεων.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται κι άλλους ΝΑΤΟϊκούς τεμενάδες, ούτε επικοινωνιακές πανηγυρικές ανακοινώσεις. Χρειάζεται εξωτερική πολιτική με πυξίδα τα δικά της συμφέροντα, πολυδιάστατες σχέσεις και αυτοπεποίθηση. Οι συμμαχίες είναι πολύτιμες όταν λειτουργούν ως εργαλείο της εθνικής στρατηγικής. Όταν, όμως, η εθνική στρατηγική περιορίζεται στην άκριτη προσαρμογή στις επιδιώξεις των «συμμάχων», τότε η χώρα παύει να είναι πρωταγωνιστής και μετατρέπεται σε απλό εκτελεστή ξένων σχεδιασμών.
