του Θανάση Μουσόπουλου*
Ο Μάνος Χατζιδάκις –και ο Μίκης Θεοδωράκης όπως θα δούμε σε επόμενη ενότητα– εκτιμούσε ιδιαίτερα την ποίηση. Εκτός από τις δύο ποιητικές συλλογές τις οποίες αναφέραμε, σε δύο άλλα βιβλία του αναφέρεται στην ποίηση και σε ποιητές.
Το 1980 κυκλοφόρησε το βιβλίο «Σχόλια του Τρίτου» με 35 κείμενα που μεταδόθηκαν από το Τρίτο Πρόγραμμα της Ραδιοφωνίας στο διάστημα ενός έτους, Απρίλιος 1979 – Απρίλιος 1980.
Το 1988 κυκλοφόρησε ο τόμος «Ο Καθρέφτης και το Μαχαίρι» με 36 κείμενα δημοσιευμένα σε περιοδικά και εφημερίδες.
Στην ερώτησή μας «Πότε αρχίσατε να γράφετε ποιήματα;» δίνει την απάντηση: «Πριν μάθω να γράφω μουσική. Διότι είχα τολμηρά οράματα που ήθελαν να εκφραστούν όταν ακόμα η μουσική στα χέρια μου ήταν αδύναμη, χωρίς διαστάσεις και δυνατότητες άξιες των οραμάτων μου (έτσι τουλάχιστον πίστευα τότε). Φυσικά σύντομα διαπίστωσα ότι και η ποίηση απαιτούσε μιαν ίδια σκληρή εργασία, για να μπορέσει να γίνει ένα σίγουρο εκφραστικό όργανο, κι έτσι ρίχτηκα πιο γερά στη μουσική». (Καθρέφτης, σελ. 224)
Σε άλλο σημεία ομολογεί ότι είναι Ποιητής και πως έχει ποιητική συνείδηση: «Προσπαθώ να εκμαιεύσω την ποιητική συνείδησή μου, αυτήν που οφείλουμε να συνειδητοποιούμε και να καλλιεργούμε όλοι μας, γιατί είναι η μόνη ελεύθερη και αδιάφθορη συνείδησή μας, μπρος στις τόσες εθνικές ή προοδευτικές σκοπιμότητες του καιρού μας» (Σχόλια, σελ. 51).
Πολύ χαρακτηριστικά είναι όσα λέγει για τον τρόπο που γίνεται η διδασκαλία Ποίησης: «Παίρνουν κομμάτι κομματάκι, από το έργο Τέχνης και το ξετινάζουν στην ανάλυση. Κι αντί ν’ ανοίγουν πόρτες για την ποίηση και για την αποκαλυπτική συνεχώς μέσα στο χρόνο ομορφιά της, την φκιασιδώνουν λογική γραία ανέραστη, γραμματική που μόνο ποίηση δεν αναδύει» (Καθρέφτης, σελ. 164).
Να λάβουμε υπόψη ότι στα δύο προαναφερθέντα βιβλία υπάρχουν μεγάλα κείμενα για παλιότερους και νεότερους ποιητές. Όλο αυτό το corpus των κειμένων και αναφορών δείχνουν τη βαθύτατη σχέση του Χατζιδάκι με τη νεοελληνική ποίηση.
Ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο του εναγκαλισμού του Μάνου με την ποίηση και τους ποιητές είναι η μελοποίηση πλήθους νεοελληνικών και άλλων ποιημάτων. Το ειδικό αυτό σημείο θα το προσεγγίσουμε, αφού πρώτα μιλήσουμε για τη ζωή και το έργο του Μίκη Θεοδωράκη.
***
Μίκης Θεοδωράκης (1925-2021)
Ο Μιχαήλ (Μίκης) Θεοδωράκης γεννήθηκε στη Χίο στις 29 Ιουλίου 1925, από πατέρα Κρητικό και μητέρα Μικρασιάτισσα. Λόγω της επαγγελματικής ιδιότητας του πατέρα του (ανώτερος δημόσιος υπάλληλος) πέρασε τα παιδικά του χρόνια μετακινούμενος σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας: Μυτιλήνη (1925-1928), Σύρο και Αθήνα (1929), Ιωάννινα (1930-1932) Αργοστόλι (1933-1936), Πάτρα (1937-1938), Πύργο (1938-1939) και Τρίπολη (1939-1943). Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε ανακαλύψει την αγάπη του για τη μουσική κι έγραψε τις πρώτες του συνθέσεις, ενώ το 1942 εξέδωσε τα πρώτα του ποιήματα, με το ψευδώνυμο Ντίνος Μάης. Το 1943 εγκαθίσταται οριστικά στην Αθήνα και συνεχίζει τις μουσικές του σπουδές, παράλληλα, αναπτύσσει αντιστασιακή δράση. Έχει γνωριστεί ήδη με τον Μάνο Χατζιδάκι, από τα πρώτα μετακατοχικά χρόνια και συνεργάζονται στο Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου. Το 1952-53 γράφει για πρώτη φορά μουσικές για τον κινηματογράφο. Το 1954 πηγαίνει στο Παρίσι (με υποτροφία) για να συνεχίσει τις μουσικές σπουδές του, παρακολουθώντας μαθήματα από τον διάσημο συνθέτη Olivier Messiaen.
Δε θα προχωρήσω σε άλλες λεπτομέρειες τις ζωής του. Θα σταθώ σε τρία στοιχεία που δείχνουν το βάθος και εύρος του ανθρώπου και του έργου του.
Όταν τον ρωτούν «Υπάρχει ένα τραγούδι που κλείνετε μέσα σας, από τα τραγούδια σας, που να είναι η μυσταγωγία σας, το απαύγασμα; Υπάρχει ένα τραγούδι που σας δονεί περισσότερο;» απαντά: «Δεν θα πω για δικό μου τραγούδι, άλλα εγώ είμαι παιδί της Εκκλησίας. Είμαι παιδί που γεννήθηκε με τη βυζαντινή μουσική».
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι η σύνδεση τέχνης και πολιτικής. Το 1963, τον Μάιο, δολοφονείται στη Θεσσαλονίκη ο βουλευτής της ΕΔΑ Γρηγόρης Λαμπράκης. Δημιουργείται η Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη και ο Μίκης Θεοδωράκης εκλέγεται πρόεδρός της. Η Τέχνη με την πολιτική συνδέονται, πλέον, άμεσα στο έργο του – τόσο μέσα από τα τραγούδια του, όσο και μέσω κειμένων, δηλώσεων, συνεντεύξεων και δράσεων.
Το τρίτο στοιχείο η σύνδεση ποίησης και μουσικής. Για το θέμα αυτό θα μιλήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο. Στο σημείο αυτό θα αναφερθούμε στην εφηβική του ποίηση.
Ο Μίκης δωδεκάχρονος ήδη συνθέτει παιδικά τραγούδια. Στην Τρίπολη το 1939, όντας δεκαπέντε χρονών, εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο ΣΙΑΟ με το ψευδώνυμο Ντίνος Μάης. Είναι χαρακτηριστική η αφιέρωση της συλλογής:
Σ’ ΟΣΑ ΣΤΗΘΗ ΧΤΥΠΙΟΥΝΤΑΙ ΑΠ’ ΤΗ ΝΕΑΝΙΚΗ ΚΑΡΔΙΑ, ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΩΝ ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΝΕΙΡΩΝ, ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΠΟΥ ΖΗΤΑ ΚΑΙ ΠΟΥ ΤΟΛΜΑ, Σ’ ΟΣΕΣ ΚΑΡΔΙΕΣ ΣΚΕΠΑΖΟΝΤ’ ΤΑ ΣΤΗΘΗ ΝΕΑΝΙΚΑ, ΣΤΗΘΗ ΓΕΜΑΤΑ ΠΝΟΗ, ΠΟΥ ΠΑΛΛΟΝΤΑΙ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΠΟΥ ΔΙΨΟΥΝ ΚΙΝΤΥΝΟΥΣ. ΣΕ ΣΑΣ, Ω ΝΕΟΙ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ!
Τα θέματα της πρώτης αυτής ποιητικής παρουσίας του νεαρού Μίκη είναι: έρωτας, θάνατος, φύση, αρμονία. Δύο δείγματα:
ΣΤΟΝ ΠΟΘΟ: Πέρνα βαρειέ κι ασύντριφτε, / γιγαντωμένε πόθε, / και σύντριψε τα σάρκες μου. / Μες στην καρδιά μου μπες, / και γίνε μια ψυχή μ’ εμέ
ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙΣΜΑ ΤΩΝ ΙΚΑΡΩΝ: Νοιώθω μέσα μου μια φλόγα / να με λυώνει και να με σώνει! / Νοιώθω μέσα μου ν’ ανοίγονται φτερά / και να με υψώνουν / πέρα σε χώρες μ’ ανήκουστη Αρμονία, / και με μι’ αθώρητη Ομορφιά!
Και στα επόμενα δύσκολα χρόνια η ποίηση συντροφεύει τον Μίκη. Το 1947 εξόριστος στην Ικαρία:
«Της εξορίας / Θάλασσες μας ζώνουν / κύματα μας κλειούν / σ’ άγριους βράχους πάνω / τα νιάτα μας φρουρούν. / Στείλαν του λαού μας / τ’ άξια τα παιδιά / για να τα λυγίσουν / σε δεσμά βαρειά. / Στων φρουρών το πείσμα / θα σταθούμε ορθοί / στις καρδιές ατσάλι / φλόγα στην ψυχή./ Μάνα μην στενάζεις / μάνα μην θρηνείς / τώρα πέφτουν οι θρόνοι / και τραντάζει η γης./ Η αυγή χαράζει / πάνω στα βουνά / ο εχθρός λουφάζει / φτάνει η λευτεριά. / Χτυπάτε τους αδέρφια / χτυπάτε δυνατά / σαν χτυπάει ο Μάρκος / σειέται γη, στεριά».
Κλείνουμε τον ποιητικό μας περίπατο με κάποιους στίχους για τη γυναίκα της ζωής του, τη Μυρτώ:
« Όχι δε μου άρεσε να κοιτάζω τ’ αστέρια / μου φαίνονταν σαν πολύ μακρινά και ξένα / ο Ήλιος μου αρέσει πιο πολύ […] / Τότε για πρώτη φορά σκέφτηκα / να ταιριάσω τα / τραγούδια / που άκουγα όλη μέρα / σ’ ένα μονάχα τραγούδι / που θα το λέγαμε όλοι μαζί. / Η σκέψη αυτή δεν ήταν εντελώς δική μου / Άκουσα να τη λέει / ένα μικρό πρασινοκίτρινο φυλλαράκι / που ξεπήδαγε κείνη τη στιγμή / μες απ’ το χλωρό κλαδί της μηλιάς μας».
Στην επόμενη ενότητα θα δούμε τη μελοποιημένη ποίηση.
* Ο Θανάσης Μουσόπουλος είναι φιλόλογος, συγγραφέας, ποιητής
