Γνώρισα τον φιλόλογο Δημήτρη Δαμασκηνό όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Γαύδος – Εξόριστοι στο νησί του θανάτου» το οποίο, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1930, αναφέρεται στη Γαύδο ως τόπο εξορίας από όπου πέρασαν πολύ σημαντικοί Έλληνες σε συνθήκες απερίγραπτης κακότητας και βαναυσότητας. Μαζί πήγαμε στο νησί για επιτόπια αυτοψία. Μετά, με εξέπληξε για δεύτερη φορά ο Δημήτρης με το επόμενο βιβλίο του «Το φρούριο Ιτζεδίν στο Καλάμι Χανίων» το οποίο μετατράπηκε σε φυλακή για να «φιλοξενήσει» πολλούς Έλληνες αγωνιστές μεταξύ των οποίων και ο αγαπημένος φίλος που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, ο καθηγητής, φιλόσοφος, εκδότης και ακτιβιστής Ευτύχης Μπιτσάκης.
Και τώρα, ο Δαμασκηνός με ένα τρίτο βιβλίο παρουσιάζει τον αγωνιστή της εθνικής αντίστασης και του αριστερού κινήματος Χαράλαμπο Ρούπα με υλικό που βασίζεται στο αρχείο που είχε κρατήσει ο μαυροσκούφης. Επονίτης, πιστός στον Άρη Βελουχιώτη και ενεργός εφ’ όρου ζωής, δεν υπέστειλε ποτέ την αφοσίωση στα ιδανικά του, ούτε μετά από 18 χρόνια που έμεινε έγκλειστος στις φυλακές! Το βιβλίο «Χαράλαμπος Ρούπας – Πιστός στον μαύρο σκούφο μέχρι τέλους» κυκλοφορεί, όπως και τα άλλα, από τις εκδόσεις Παρασκήνιο που ίδρυσε ο Σπύρος Μαρίνης και διευθύνει ο Χρήστος Μαρίνης.
Ο Δημήτρης και η Βίκυ, πολυάσχολοι εκπαιδευτικοί στην Κρήτη, παράγουν ένα πολύ αξιόλογο έργο. Η συνέντευξη που ακολουθεί έγινε στην εκπομπή «ένα ντέφι που πάει παντού», Στο Κόκκινο 105.5.
Στέλιος Ελληνιάδης
Καστροφυλακές
Στέλιος Ελληνιάδης: Δημήτρη, πώς έφτασες στον Χαράλαμπο Ρούπα;
Δημήτρης Δαμασκηνός: Κάνοντας τη δουλειά για το φρούριο Ιτζεδίν, ένα οχυρό φυλακή κι ένας τόπος ιστορικής μνήμης, εστίασα την προσοχή μου και το ενδιαφέρον μου σε όλη την περίοδο της ύπαρξης και λειτουργίας του, ιδιαίτερα για την περίοδο από το 1903 μέχρι το 1971 που λειτούργησε ως φυλακή πολιτικών και ποινικών κρατουμένων, μια σκληρή φυλακή στην οποία εκατοντάδες κομμουνιστές και δημοκρατικοί άνθρωποι, αγωνιστές της αντίστασης, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου και τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια, βρέθηκαν έγκλειστοι εκεί. Τότε συνάντησα το όνομα του Χαράλαμπου Ρούπα που ήταν ένας από τους πολλούς που μεταφέρθηκαν μετά τους καταστρεπτικούς σεισμούς της Κεφαλονιάς το καλοκαίρι του 1953 στις φυλακές Ιτζεδίν μιας και οι φυλακές στο Αργοστόλι είχαν καταρρεύσει εντελώς. Ο Ρούπας έμεινε για μια τριετία περίπου στο φρούριο Ιτζεδίν. Απελευθερώθηκε το 1964 με τα «μέτρα ειρηνεύσεως» τον καιρό που υπουργός Δικαιοσύνης ήταν ο Πολυχρόνης Πολυχρονίδης επί πρωθυπουργίας Γεώργιου Παπανδρέου. Αυτή η νομοθετική πράξη είχε προκαλέσει πολλές αντιδράσεις από την Ακροδεξιά της εποχής. Ήταν ένα μέτρο προς την εξομάλυνση τουλάχιστον της απίστευτης βίας που βίωσε η ΕΑΜική πλευρά μετά τον Εμφύλιο.
Σ.Ε.: Είναι και από τα λίγα θετικά που άφησε ο Γεώργιος Παπανδρέου, γιατί είχε εξαγγείλει πολλά, αλλά δεν πρόλαβε κιόλας. Ο Παπανδρέου απελευθέρωσε τους ανθρώπους από τις φυλακές για να ανατραπεί από αυτούς τους οποίους υπέθαλψε καθώς ήταν ο βασικός φορέας του βίαιου περάσματος της εξουσίας από το ΕΑΜ στα πιο αντιδραστικά κομμάτια της ελληνικής Δεξιάς με την υποστήριξη των Εγγλέζων.
Δ.Δ.: Η ιστορία εκδικείται, είναι γνωστό αυτό. Πάντως πρέπει να πούμε ότι οι τελευταίοι οκτώ πολιτικοί κρατούμενοι απελευθερώθηκαν με αυτά τα «μέτρα ειρηνεύσεως» το 1964 και μετά, βέβαια, με την επιβολή της δικτατορίας υπήρχαν άλλοι που «φιλοξενήθηκαν» στο Ιτζεδίν, κυρίως από το ΠΑΚ και τη Δημοκρατική Άμυνα, όπως ο Σάκης Καράγιωργας, ο Βασίλης Φίλιας και άλλοι, μιας και οι αριστεροί σε όλη την Ελλάδα συγκεντρώθηκαν από τις πρώτες μέρες της δικτατορίας και με συνοπτικές διαδικασίες εξακτινώθηκαν στα νησιά. Τότε, στα γραφεία του ΣΦΕΑ, στα πρώην κελιά βασανιστηρίων της χούντας, στο πάρκο Ελευθερίας, για την παρουσίαση του βιβλίου, γνωρίστηκα με τη σύζυγο του Χαράλαμπου Ρούπα, την κυρία Ασπασία, πολύ δυναμική αγωνίστρια και με την κόρη τους την Παναγιώτα και αυτή η επαφή εξελίχθηκε σε φιλία και σχέση εμπιστοσύνης σε σημείο να μου κάνουν την τιμή να μου εμπιστευτούν το προσωπικό αρχείο αυτού του ξεχωριστού αγωνιστή. Ό,τι είχε γράψει ο Χαράλαμπος Ρούπας και ό,τι είχε αρχειοθετήσει, δηλαδή το υλικό που αποτελεί τη βάση του βιβλίου.
Ισόβια
Σ.Ε.: Στην περίοδο της Κατοχής, ο Χαράλαμπος Ρούπας ήταν μέλος της ΕΠΟΝ, εντάχθηκε στην ομάδα των 40 μαυροσκούφηδων του Άρη, διαφώνησε με την παράδοση των όπλων, δηλαδή με τη συμφωνία της Βάρκιζας, έφυγε στα βουνά, κρύφτηκε, συνελήφθη το 1946 σε ηλικία 22 ετών και καταδικάστηκε από το έκτακτο στρατοδικείο σε θάνατο! Παρενέβησαν, όπως λέει ο ίδιος, η Σοβιετική Ένωση και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών που ήταν νεοσύστατο σώμα και μετατράπηκε η ποινή του σε ισόβια. Τελικά, κάθισε φυλακή 18 περίπου χρόνια, μπήκε στα 22 του φυλακή και βγήκε στα 40!
Δ.Δ.: Υπάρχει ένα υλικό που μπορεί να καταταγεί άνετα σ’ αυτό που λέμε προσωπική μαρτυρία, γιατί αφορά την ίδια την επαφή του Χαράλαμπου Ρούπα με το κίνημα της ΕΑΜικής αντίστασης στο χώρο της Αιγιάλειας και ευρύτερα της Πελοποννήσου και πριν τη συνάντησή του με τον Άρη Βελουχιώτη. Κείμενα που έχουν να κάνουν με τις εμπειρίες του δίπλα στον Άρη, που ήταν συγκλονιστικές, καθώς ήταν ο εξ απορρήτων του Άρη, γραμματέας και κρυπτογράφος του. Τα μηνύματα από τη Μέση Ανατολή, οι εντολές του Πολιτικού Γραφείου και ό,τι άλλο περνούσε απ’ αυτόν, είχε μια σχέση η οποία ήταν ιδιαίτερη κι αυτό έχει την αξία μιας ανεκτίμητης προσωπικής μαρτυρίας.
Σ.Ε.: Αυτό φάνηκε και από τη συνολική παραγωγή του πολιτικού του έργου. Ήταν ένας πολύ δραστήριος άνθρωπος που δεν άφηνε να πέσει καμία καρφίτσα κάτω.
Δ.Δ.: Ήταν ένας αγωνιστής σπάνιος, ένας αλύγιστος αγωνιστής ο οποίος είχε άποψη, ήταν βέβαια μετριοπαθής στις εκφράσεις του, αλλά σταθερός και στοχοπροσηλωμένος όσον αναφορά το περιεχόμενο της πολιτικής του γραμμής. Ένας ευγενικός άνθρωπος, αλλά αταλάντευτος που χαρακτήριζε και μια ολόκληρη γενιά.
Τυχερός άτυχος
Σ.Ε.: Από πού αντλούν τόση δύναμη μερικοί άνθρωποι; Μάλλον από την πίστη τους σε κάτι ανώτερο.
Δ.Δ.: Εγώ νομίζω ότι τους συναντά η ιστορία. Η γενιά του χαράκτηκε απ’ αυτά που η ιστορία τής έμαθε και στάθηκε στο ύψος αυτής της ιστορικής συγκυρίας. Δεν πέρασε από την άκρη του δρόμου, που λέει κι ένας άλλος αγωνιστής, ή δεν στάθηκε.
Σ.Ε.: Ο Ρούπας ήταν και τυχερός μέσα στην ατυχία του. Να κάτσεις 18 χρόνια φυλακή, τα καλύτερα χρόνια της ζωής σου, να βγεις μετά και να γνωρίσεις μια εξαιρετική σύντροφο και να είσαι δημιουργικός και να παράγεις έργο μέχρι τα 95 σου! Πήρε το αίμα του πίσω.
Δ.Δ.: Ήταν απίστευτη τύχη. Η κυρία Ασπασία είναι ένας θαυμάσιος άνθρωπος που τον αγάπησε βαθύτατα, μοιράστηκε τους πόνους του, τους καημούς του, τις αγωνίες του. Δεν ήταν ένα τυπικό ζευγάρι. Ήταν ένα ζευγάρι αγωνιστών. Και νομίζω ότι αυτό του έδωσε καινούρια φτερά για να μπορέσει να ανθίσει στη δραστηριότητά του την επαγγελματική, αλλά και την κοινωνική και την πολιτική μετά την αποφυλάκιση.
Η δεύτερη κατηγορία κειμένων που έχουν αναμφισβήτητη αξία ως μαρτυρίες είναι αυτά που αφορούν τον Άρη και η τρίτη είναι αυτά που αφορούν τη ζωή του στη φυλακή που δεν είναι αστεία. Είναι 18 χρόνια. Έκανε τουρ σε όλες τις ελληνικές φυλακές κάτω από τις πιο βαριές συνθήκες.
Μετά την αποφυλάκιση έγινε πρόεδρος στο σύλλογο που είχε να κάνει με το Δράπανο Αργοστολίου που αφορούσε τους εκτελεσμένους στην Κεφαλονιά αγωνιστές.
Σ.Ε.: Υπάρχει η μεγάλη λίστα με τα ονόματα όλων στο βιβλίο.
Δ.Δ.: Ήταν ο δημιουργός του «Συλλόγου μνήμης Άρης Βελουχιώτης» μαζί με τον Βασίλη Πριόβολο, τον Καπετάν Ερμή και άλλους. Ήταν μέλος της «Επιτροπής για τις γερμανικές αποζημιώσεις» μαζί με τον Μανώλη Γλέζο. Ήταν μέσα σε όλα. Δεν έμεινε αδρανής και αρθρογραφούσε συχνά για θέματα που αφορούσαν την επικαιρότητα ή την αντίσταση. Αυτή είναι μια άλλη κατηγορία κειμένων.
Γενοκτονία
Η εκτέλεση του Ρούπα αποτράπηκε μετά την παρέμβαση του ΟΗΕ και της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά πρέπει κανείς να μπει στο ιστορικό κλίμα της εποχής για να καταλάβει τι σημαίνει αποτράπηκε. Η κυβέρνηση κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου δεν προχώρησε στις εκτελέσεις που είχαν ήδη προγραμματιστεί, από το 1948, εξ αιτίας της διεθνούς κατακραυγής και ψήφισε ένα νόμο ότι μετά από την πενταετία αν δεν εκτελεστεί ο θανατοποινίτης η ποινή του μετατρέπεται αυτόματα σε ισόβια δεσμά.
Ήταν η πίεση που ασκήθηκε από το εξωτερικό, αλλά ας σκεφτούμε αυτούς που ήταν θανατοποινίτες πολιτικοί κρατούμενοι, ότι ξυπνούσαν και κοιμόντουσαν κάθε βράδυ με την αγωνία αν θα εκτελεστούν, αν εμπίπτουν στη διαδικασία της μετατροπής της θανατικής ποινής σε ισόβια. Δεν είχαν απαλλαγεί από τις κατηγορίες και ήταν ένα ψυχικό βασανιστήριο το οποίο είχε να κάνει και με τη συντριβή τους. Και ο Ρούπας πέρασε αυτή τη δοκιμασία.
Σ.Ε.: Πάντως, όταν γίνονταν εκτελέσεις, γίνονταν με πολύ συνοπτικές διαδικασίες. Είχαν στηθεί έκτακτα στρατοδικεία παντού και τους εκτελούσαν σχεδόν αυθημερόν. Εκτελέστηκαν χιλιάδες άνθρωποι, ίσως είναι άγνωστος ο ακριβής αριθμός των εκτελεσθέντων. Όταν βλέπεις ότι μόνο στις φυλακές Αργοστολίου έχουν καταγραφεί 127 εκτελέσεις, σε ένα νησί, μπορεί κανείς να συμπεράνει τι μακελειό έχει γίνει, τι γενοκτονία έχει γίνει και αυτό είναι ένα τεράστιο θέμα! Δεν ανέφερα τη λέξη γενοκτονία που είναι πολύ βαριά καθώς έχουμε σήμερα τη γενοκτονία στη Γάζα, μια γενοκτονία με όλα της τα χαρακτηριστικά στην πιο άγρια, την πιο απάνθρωπη της μορφή.
Όταν πρόκειται για μικρές χώρες όπως η Ελλάδα και εκτελέσεις χιλιάδες ανθρώπους από τους καλύτερους που διαθέτει ο τόπος, τους πιο αγνούς, τους πιο ανιδιοτελείς, τους πιο μαχητικούς, τους πιο θυσιαστικούς, πρόκειται για γενοκτονία επειδή αφαιρείς από την κοινωνία, από το λαό, από το έθνος, από το κράτος, τα καλύτερα στοιχεία. Μετά είναι επόμενο να καταλάβουν το κενό οι καριερίστες, οι μετριότητες, τα λαμόγια, οι δικτυωμένοι, αυτοί που καλλιεργούν τις πελατειακές σχέσεις, τα κακοποιά στοιχεία, και αυτό έγινε στην Ελλάδα. Και γι’ αυτό έχει και ιδιαίτερη σημασία η έκδοση του βιβλίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη που επαναφέρει συγκροτημένα το θέμα των δοσιλόγων, με πολύ μεγάλη απήχηση, την οποία εύχομαι και για τα βιβλία σου γιατί είναι εξίσου χρήσιμα και επιμορφωτικά.
Έχει σημασία πώς στήθηκε μετά τη λεγόμενη απελευθέρωση το ελληνικό κράτος και πώς ακόμα πληρώνουμε αυτή τη γενοκτονία των καλύτερων Ελλήνων που άλλοι εκτελέστηκαν εν ψυχρώ κατά χιλιάδες, άλλοι φυλακίστηκαν για δεκαετίες και δεκάδες χιλιάδες εξορίστηκαν ή διέφυγαν σαν πολιτικοί πρόσφυγες στο εξωτερικό στερώντας από τον τόπο τις καλύτερες υπηρεσίες τους. Ακόμα το πληρώνει ο τόπος και δεν ξέρω πότε θα βγούμε απ’ αυτή τη λούμπα.
Θεωρώ ότι είμαστε τυχεροί που ο Ρούπας έμεινε εδώ και συνέχισε να προσφέρει έργο παρ’ όλο που βγήκε από τη φυλακή το 1964, και μετά από τρία χρόνια, που γίνεται το πραξικόπημα των συνταγματαρχών, αναγκάζεται να κρυφτεί γιατί αν τον συλλαμβάνανε θα καθόταν άλλα 7 χρόνια φυλακή ή εξορία. Δηλαδή, τι μοίρα έχει αυτός ο τόπος;
Άγρια καταστολή
Δ.Δ.: Νομίζω ότι χρειάζεται κανείς με νηφάλιο τρόπο να δει το πανόραμα του 20ου αιώνα όσον αφορά την αστυνομική βία και καταστολή. Θέμα που συνήθως ήταν ταμπού και δεν συζητιόταν στο δημόσιο χώρο ξεκινώντας από τη δικτατορία των συνταγματαρχών στην οποία σημειώθηκαν θάνατοι αγωνιστών και αρκετοί από αυτούς και στο Πολυτεχνείο, αλλά και από τη δράση των κρατικών και παρακρατικών οργάνων. Δεν είναι λίγοι αυτοί που έχασαν τη ζωή τους. Βέβαια, το γεγονός ότι δεν ήταν χιλιάδες, το χρησιμοποιούν ως επιχείρημα μερικοί νοσταλγοί του δικτατορικού καθεστώτος συγκρίνοντας τη χούντα των συνταγματαρχών με αυτά που έγιναν στην Αργεντινή ή στη Βραζιλία όπου έχουμε ένα κρεσέντο βίας, τριάντα χιλιάδες είναι οι αγνοούμενοι μόνο στην Αργεντινή οι οποίοι είναι γνωστό ότι πετάγονταν από τα αεροπλάνα και εξοντώνονταν με συνοπτικές διαδικασίες. Έχει να κάνει με το όργιο βίας που εξαπολύθηκε στο ελληνικό κράτος από το Μεσοπόλεμο και μετά. Η χούντα βρήκε ένα γόνιμο έδαφος καταστολής η οποία αριθμούσε ήδη τριάντα χρόνια στην πιο σκληρή της έκφραση. Οι αγωνιστές που πιάστηκαν ήταν αυτοί οι οποίοι υπολείπονταν, συγγνώμη για την έκφραση, που είχαν ξεφύγει το θάνατο τις προηγούμενες φορές, αλλά και οι καινούριοι αγωνιστές, νέοι που ήθελαν να συμμετάσχουν στον αντιδικτατορικό αγώνα.
Σ.Ε.: Και μερικοί είχαν ξαναπάει εξορία! Στο «Εξόριστοι στο νησί του θανάτου» που καταπιάνεσαι με τους εξόριστους στη Γαύδο, αυτοί είναι του 1930, με το «Ιδιώνυμο» του Βενιζέλου.
Δ.Δ.: Σ’ αυτό πρέπει κανείς να δώσει προσοχή λόγω του ότι στη δεκαετία του 1930 η καταστολή ήταν πολύ άγρια, αλλά δεν έγιναν πολλές θανατικές εκτελέσεις από το ίδιο το κράτος. Βέβαια, ήταν πολύ συνηθισμένο η χωροφυλακή και οι δυνάμεις καταστολής να χρησιμοποιούν τα όπλα σε διαδηλώσεις, απεργίες και να υπάρχουν νεκροί με κορυφαίο παράδειγμα την Πρωτομαγιά στη Θεσσαλονίκη του 1936. Ήταν συνηθισμένο να υπάρχουν νεκροί και τραυματίες που ανακοινώνονταν στα δελτία της Εργατικής Βοήθειας. Κι ένα έγκλημα, ένα ανοσιούργημα χωρίς τέλος, ένα διαρκές έγκλημα είναι το γεγονός ότι το δικτατορικό καθεστώς Μεταξά που ιδεολογικά ήταν ομογάλακτο με τους ναζί παρέδωσε τους κρατούμενους κομμουνιστές που είχε συλλάβει στο Μεσοπόλεμο για τη συνδικαλιστική τους δράση, στις γερμανικές αρχές Κατοχής! Οι περισσότεροι από τους 157 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1945 ήταν συλληφθέντες της προηγούμενης περιόδου, της μεσοπολεμικής περιόδου, γιατί συμμετείχαν σε απεργία, μοίραζαν το «Ριζοσπάστη», ήταν στιγματισμένοι όπως ο Σουκατζίδης ή ο Καλαφατάκης. Από εκεί έβρισκαν τη δεξαμενή για να προχωρήσουν στις εκτελέσεις αντιποίνων. Εδώ πέρα χρειάζεται να κάνουμε μια συζήτηση, γιατί αυτό αποκαλύπτει την εγκληματική φύση του ναζισμού.
Κρεσέντο εκτελέσεων
Το γεγονός ότι πηγαίνει στην έννοια της συλλογικής ευθύνης, για ένα Γερμανό στρατηγό, διακόσιους πατριώτες που δεν έχουν καμία σχέση προφανώς με το συγκεκριμένο γεγονός, τους σκοτώνει το ναζιστικό καθεστώς με συνοπτικές διαδικασίες και μόνο γιατί είναι κομμουνιστές και επειδή αναγνωρίζει ότι το κίνημα αντίστασης έχει ως βασικό εμπνευστή και αιμοδότη το τότε Κομμουνιστικό Κόμμα που δείχνει ακριβώς πόσο έωλη είναι η θεωρία των δύο άκρων που πλασάρουν στις μέρες μας. Ποιοι πραγματικά αντιστάθηκαν στο ναζισμό και στο φασισμό! Και εν πάση περιπτώσει αυτό δικαιώνει και την ιστορική μνήμη των εκτελεσθέντων. Όσον αφορά τον Εμφύλιο Πόλεμο τα πράγματα ήταν ακόμα πιο άγρια, γιατί γινόταν μια πάλη για την εξουσία, η αστική τάξη και οι Αγγλοαμερικάνοι ήθελαν να επιβάλουν μια κατάσταση σαφώς αντιδημοκρατική. Εδώ υπάρχουν και ευθύνες του ΕΑΜικού κινήματος που επέτρεψε όλο αυτό το αιματοκύλισμα του μεγάλου αγώνα, του παλλαϊκού αγώνα που το έφερε μπροστά στο ζήτημα της εξουσίας. Μιλάμε για ένα πραγματικά αιματηρό κρεσέντο εκτελέσεων για να λυθεί το ζήτημα της εξουσίας. Με ωμότητα που δεν είχε υποθέσει η άλλη πλευρά ότι θα συνέβαινε, λύθηκε αυτό το θέμα, με το λεπίδι μπορούμε να πούμε. Αυτή ήταν η μοίρα μιας γενιάς η οποία αγωνίστηκε, πίστεψε σε μεγάλα οράματα, έδωσε και τη ζωή της ακόμα και μας έχει αφήσει μια σπουδαία παρακαταθήκη παρά την ήττα της.
Σ.Ε.: Είναι σημαντικό γιατί αυτές είναι οι δύο μεγάλες Επαναστάσεις στην ανολοκλήρωτη προσπάθεια του ελληνικού λαού να αποκτήσει την αυτονομία, την αυτοδιαχείριση, την ανεξαρτησία του που είναι πάντα προϋπόθεση για οποιαδήποτε πρόοδο.
(Έπεται συνέχεια)
