Εκδόθηκε τελικά την Παρασκευή 6 Νοεμβρίου η ελληνική NAVTEX για την επανέναρξη των ερευνών της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου (Great Sea Interconnector). Το γαλλικό ερευνητικό πλοίο «Abeille Marengo», που παραμένει από τις 27 Οκτωβρίου στο λιμάνι του Ηρακλείου, αναμένεται να αποπλεύσει το Σάββατο 7 Νοεμβρίου, με προορισμό τη θαλάσσια περιοχή της Κάσου. Εκεί όπου οι εργασίες είχαν διακοπεί το καλοκαίρι του 2024, μετά την παρέμβαση τουρκικών πολεμικών πλοίων.
Η επιστροφή των ερευνητικών σκαφών στην περιοχή αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία. Η Άγκυρα επιμένει ότι οι έρευνες πραγματοποιούνται σε περιοχές τουρκικής δικαιοδοσίας, επικαλούμενη το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η Αθήνα απορρίπτει τις διεκδικήσεις, υποστηρίζοντας ότι η αδειοδότηση αποτελεί αποκλειστικά ελληνική αρμοδιότητα. Με την έκδοση της NAVTEX το πρώτο βήμα έγινε. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, παραμένει ποια θα είναι η στάση κάθε πλευράς όταν το πλοίο αρχίσει τις εργασίες του, με το ακριβές σημείο έναρξης των ερευνών και το αν θα βρίσκεται εντός ή εκτός των ελληνικών χωρικών υδάτων να μην έχει ακόμη αποσαφηνιστεί από τις διαθέσιμες πληροφορίες.
Η «γαλλική φόρμουλα» ενημέρωσης της Τουρκίας μέσω της γαλλικής αναδόχου (ήδη φαίνεται να υπάρχουν διαρκείς επαφές) φαίνεται να δίνει μια διέξοδο, αφήνοντας μεγάλα ερωτήματα για τα περιθώρια δικαιοδοσίας της Άγκυρας. Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης ξεκαθάρισε στις 4 Νοεμβρίου ότι η Ελλάδα δεν πρόκειται να ζητήσει άδεια από την Τουρκία, ούτε να την ενημερώσει επισήμως. Παραδέχθηκε, ωστόσο, πως μια άτυπη ενημέρωση από την ανάδοχο εταιρεία δεν θα είχε νομικές συνέπειες. Φαίνεται πως οι πολιτικοί παίζουν με τις λέξεις, όπως αρέσκονται, την ώρα που η Τουρκία απαιτεί ερείσματα σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.
Κρίσιμη εβδομάδα
Στην Αθήνα ολοκληρώθηκε την Παρασκευή 6 Νοεμβρίου η διαδικασία αδειοδότησης. Η διυπουργική Επιτροπή Χορήγησης Αδειών Ερευνών Θαλάσσης (ΕΧΑΕΘ) γνωμοδότησε θετικά για το αίτημα της γαλλικής Nexans και ακολούθησε η απόφαση του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη για την εκτέλεση των εργασιών έρευνας και πόντισης του καλωδίου. Στη συνέχεια εκδόθηκε και η προβλεπόμενη NAVTEX. Οι διαδικαστικές εκκρεμότητες έκλεισαν. Απομένει πλέον η ουσιαστική δοκιμασία, η πραγματοποίηση δηλαδή των ερευνών και η αντίδραση της Τουρκίας στο πεδίο.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης δηλώνει ότι οι έρευνες θα προχωρήσουν και πως, εάν η Τουρκία επιχειρήσει να τις παρεμποδίσει, θα βρει απέναντί της την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην Άγκυρα, αντίθετα, τα ΜΜΕ, επικαλούμενα πηγές ασφαλείας, προειδοποιούν για «παρέμβαση» εάν δεν προηγηθεί ενημέρωση της τουρκικής πλευράς. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας έχει, άλλωστε, προειδοποιήσει ότι δεν θα ανεχτεί μη εξουσιοδοτημένες δραστηριότητες σε θαλάσσιες ζώνες που θεωρεί τουρκικές. Παράλληλα, ο Τούρκος υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ επανέφερε την πρόταση ηλεκτροδότησης της Κύπρου μέσω υποθαλάσσιου καλωδίου από την Τουρκία. Υποστήριξε ότι η Αθήνα απέρριψε πρόταση πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας στην Κυπριακή Δημοκρατία μέσω αυτής της διασύνδεσης και παρουσίασε σχέδιο αγωγού φυσικού αερίου προς τα κατεχόμενα, με δυνατότητα μελλοντικής τροφοδοσίας ολόκληρου του νησιού. Έτσι, η Άγκυρα διεκδικεί όχι μόνο λόγο στις έρευνες για το ελληνοκυπριακό καλώδιο, αλλά και κεντρική θέση στον ενεργειακό χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως εργαλείο πίεσης
Η αξίωση της Άγκυρας να έχει λόγο στις θαλάσσιες έρευνες στηρίζεται πλέον και σε ένα πολιτικά ενισχυμένο εργαλείο, το εγκεκριμένο από τις 20 Οκτωβρίου και από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης τουρκολιβυκό μνημόνιο. Έτσι, το μνημόνιο δεν στηρίζεται πια μόνο στην κυβέρνηση της Τρίπολης, αλλά αποκτά υποστήριξη και από το αντίπαλο κέντρο εξουσίας της Βεγγάζης. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η Λιβύη έχει ενοποιηθεί θεσμικά ή ότι η συμφωνία έγινε νόμιμη, αποτελεί σημαντική επιτυχία της τουρκικής διπλωματίας.
Η Αθήνα απάντησε με διπλωματική κινητοποίηση. Στις 29 Οκτωβρίου ο Κυριάκος Μητσοτάκης παρουσίασε χάρτες στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, καταγγέλλοντας την αυθαίρετη παράκαμψη της Κρήτης και των άλλων ελληνικών νησιών. Την επομένη, όμως, το Συμβούλιο ενέκρινε την ανανέωση της αποστολής του ΟΗΕ στη Λιβύη χωρίς την αναφορά στο δίκαιο της θάλασσας που διεκδικούσε η Ελλάδα, η οποία απείχε. Στις 4 Νοεμβρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επανέλαβε ότι το μνημόνιο δεν παράγει νόμιμα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων κρατών, προκαλώντας την έντονη αντίδραση της Άγκυρας.
Το πραγματικό διακύβευμα, λοιπόν, δεν βρίσκεται στους χάρτες και στις διπλωματικές διακηρύξεις, αλλά σε όσα διαμορφώνονται επί του πεδίου. Η Τουρκία διευρύνει τις διεκδικήσεις της, δημιουργεί τετελεσμένα και απαιτεί ρόλο στις αποφάσεις για την περιοχή. Η ελληνική πλευρά καταγγέλλει, διαβεβαιώνει και αναζητά τρόπους συνεννόησης. Το ερώτημα όμως γίνεται ολοένα πιο πιεστικό: Μήπως, πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις περί υπεράσπισης των κυριαρχικών δικαιωμάτων, προετοιμάζεται σταδιακά το έδαφος για νέες ελληνοτουρκικές διευθετήσεις, με παραχωρήσεις που θα παρουσιαστούν ως αναγκαίοι συμβιβασμοί;
Τι έγινε πραγματικά στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ
Οι συσχετισμοί που αποκάλυψαν τα όρια της ελληνικής διπλωματίας
Δύο διαδοχικές συνεδριάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, στις 29 και 30 Οκτωβρίου, έδωσαν δύο διαφορετικές εικόνες για τη θέση της Ελλάδας απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Στην πρώτη, ο Κυριάκος Μητσοτάκης κατήγγειλε την τουρκική αυθαιρεσία, παρουσιάζοντας χάρτες και επικαλούμενος το διεθνές δίκαιο. Στη δεύτερη, η Ελλάδα βρέθηκε να απέχει από την ψηφοφορία για τη Λιβύη, έχοντας αποτύχει να εξασφαλίσει τις αναφορές περί σεβασμού στο δίκαιο της θάλασσας που διεκδικούσε.
Στις 29 Οκτωβρίου, προεδρεύοντας σε ειδική συνεδρίαση για τη θαλάσσια ασφάλεια, ο Έλληνας πρωθυπουργός παρουσίασε τον χάρτη του τουρκολιβυκού μνημονίου (αν και εδώ βγάζει μάτια η προχειρότητα της ελληνικής διπλωματίας που έδειξε όχι τον επίσημο χάρτη του τουρκολιβυκού μνημονίου αλλά μια άλλη ανεπίσημη εκδοχή του) και κατήγγειλε την απόπειρα οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών που αγνοεί την Κρήτη, τη Ρόδο, την Κάρπαθο και την Κάσο. Επισήμανε ότι Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές και υποστήριξε ότι η πρόσφατη κύρωση του μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή δεν μεταβάλλει τον παράνομο χαρακτήρα του. Η παρέμβαση είχε ισχυρό συμβολισμό. Το πραγματικό διπλωματικό αποτέλεσμα, όμως, κρίθηκε την επομένη.
Οι συσχετισμοί πίσω από την ψηφοφορία
Στις 30 Οκτωβρίου, το Συμβούλιο Ασφαλείας εξέτασε το βρετανικό σχέδιο απόφασης για την ανανέωση της εντολής της Αποστολής Υποστήριξης του ΟΗΕ στη Λιβύη (UNSMIL). Η ελληνική διπλωματία επιχείρησε να ενσωματώσει στο προοίμιο αναφορές στην καλή γειτονία, την περιφερειακή συνεργασία και την υποχρέωση σεβασμού του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του δικαίου της θάλασσας. Η προσπάθεια συνδεόταν ευθέως με την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου στις 20 Οκτωβρίου.
Η Κίνα και τα τρία αφρικανικά μέλη του Συμβουλίου (Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, Λιβερία και Σομαλία) εξέφρασαν επιφυλάξεις για τις σχετικές διατυπώσεις. Οι διαδοχικές αναθεωρήσεις του σχεδίου κατέληξαν στην απάλειψη των επίμαχων αναφορών.
Παρά τη στα λόγια υποστήριξη των ελληνικών θέσεων, π.χ. από τις ευρωπαϊκές χώρες, το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό: 13 χώρες υπερψήφισαν το τελικό κείμενο, καμία δεν καταψήφισε, ενώ Ελλάδα και Ρωσία απείχαν, για διαφορετικούς λόγους. Η απόφαση ανανέωσε την αποστολή του ΟΗΕ μέχρι τις 31 Οκτωβρίου 2027.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η στάση των ΗΠΑ. Η Ουάσιγκτον (που δεν έχει επικυρώσει τη Σύμβαση για το δίκαιο της Θάλασσας) υπερψήφισε και, στη δημόσια τοποθέτησή της, έδωσε έμφαση στην ενοποίηση των λιβυκών θεσμών και στις οικονομικές προοπτικές της χώρας, χωρίς να θέσει ζήτημα τουρκολιβυκού μνημονίου. Για την αμερικανική πολιτική, προτεραιότητα φαίνεται πως αποτελεί μια λειτουργική και σταθερή Λιβύη, όχι η ανάδειξη των ελληνικών ενστάσεων.
Τα όρια της ελληνικής διπλωματίας
Χρειάζεται μια κρίσιμη διευκρίνιση: το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν αναγνώρισε ούτε νομιμοποίησε το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Ενέκρινε την παράταση της αποστολής στη Λιβύη, χωρίς όμως να υιοθετήσει τη διατύπωση που ζητούσε η Αθήνα και χωρίς να λάβει υπόψη του τις δικαιολογημένες της ενστάσεις. Αυτό ακριβώς αναδεικνύει τα όρια της ελληνικής διπλωματίας. Ακόμη και εντός του ανώτατου οργάνου του ΟΗΕ, με την Ελλάδα στην προεδρία του, η επίκληση του διεθνούς δικαίου δεν στάθηκε αρκετή για να διαμορφώσει το τελικό κείμενο.
Η Άγκυρα διευρύνει τα ερείσματά της στη Λιβύη. Οι μεγάλες δυνάμεις διαμορφώνουν τις προτεραιότητές τους με βάση ευρύτερες γεωπολιτικές επιδιώξεις. Και η ελληνική κυβέρνηση διαπιστώνει ότι οι διακηρύξεις περί διεθνούς νομιμότητας δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε διπλωματική ισχύ.
Το κράτος έχει συνέχεια
Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, Ντόρα Μπακογιάννη και Ευάγγελος Βενιζέλος
«Το κράτος έχει συνέχεια». Η γνωστή αυτή φράση επιστρατεύεται συχνά για να δικαιολογήσει τη σταθερότητα της εξωτερικής πολιτικής πέρα από κυβερνητικές εναλλαγές. Όμως, στις σημερινές συνθήκες, αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο με τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και τις ελληνοτουρκικές διαβουλεύσεις να δημιουργούν ερωτήματα για όσα προετοιμάζονται πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις.
Μια υφυπουργός με θεσμική συνέχεια
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου. Τον Ιούνιο του 2026, με ειδική νομοθετική ρύθμιση της κυβέρνησης Μητσοτάκη, τοποθετήθηκε στη νεοσύστατη θέση της Μόνιμης Υπηρεσιακής Υφυπουργού Εξωτερικών. Ο νόμος 5308/2026 προβλέπει μάλιστα ότι μπορεί να εξακολουθήσει να ασκεί τα καθήκοντά της και μετά την αποχώρηση της κυβέρνησης, εφόσον συγκροτηθεί κυβέρνηση ευρείας κοινοβουλευτικής αποδοχής για τη διενέργεια εκλογών.
Δεν πρόκειται για μια απλή υπηρεσιακή τοποθέτηση. Η Παπαδοπούλου βρίσκεται στον πυρήνα των κρίσιμων διπλωματικών χειρισμών. Έχει ηγηθεί των γύρων πολιτικού διαλόγου με την Τουρκία, ενώ τον Ιούνιο βρέθηκε στην Τρίπολη, επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπείας για τις διαπραγματεύσεις οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με τη Λιβύη. Πρόκειται, δηλαδή, για πρόσωπο που γνωρίζει και διαχειρίζεται από πρώτο χέρι τις εκκρεμότητες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκτά, επομένως, η πρόσφατη δήλωσή της στο London School of Economics, στις 2 Νοεμβρίου, για το τουρκολιβυκό μνημόνιο: «Δεν μιλάμε για έναν βράχο στο Αιγαίο ή ένα μικρό νησί». Η υφυπουργός θέλησε να τονίσει ότι το μνημόνιο αγνοεί ακόμη και την Κρήτη. Με τη διατύπωσή της, όμως, εισάγει μια προβληματική διάκριση ανάμεσα στα μεγάλα νησιά και στις μικρότερες νησιωτικές περιοχές. Πρόκειται απλώς για ατυχή διατύπωση; Ή μήπως αποτυπώνει μια λογική κατά την οποία η επήρεια μικρών νησιών, όπως το Καστελόριζο, αντιμετωπίζεται ως περισσότερο διαπραγματεύσιμο ζήτημα;
Από τα Ίμια στη σημερινή «σοβαρότητα»
Την ίδια εβδομάδα, η Ντόρα Μπακογιάννη προχώρησε σε μια αξιοσημείωτη παραδοχή για την κρίση των Ιμίων το 1996. Μιλώντας στον ΣΚΑΪ, δήλωσε: «Ήττα, ναι, είχαμε στα Ίμια», προσθέτοντας: «Ήταν ήττα όταν ήταν ελληνικά». Η αναγνώριση του γκριζαρίσματος ως ήττας έχει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος. Αναγνωρίζει ότι μια διπλωματική διευθέτηση μπορεί να διαμορφώσει δυσμενή τετελεσμένα. Και γεννά το ερώτημα: μήπως η επίκληση των προηγούμενων «αναγκαίων συμβιβασμών» προετοιμάζει την αποδοχή νέων;
Η ίδια η Μπακογιάννη έσπευσε να υπερασπιστεί τους εκπροσώπους του «σοβαρού ΠΑΣΟΚ», κατονομάζοντας τους Πάγκαλο, Παπανδρέου και Βενιζέλο, και να καταγγείλει τον «λαϊκισμό στα εθνικά θέματα». Στην ίδια κατεύθυνση, ο Ευάγγελος Βενιζέλος υπερασπίστηκε την παρουσία Μητσοτάκη στον ΟΗΕ, δηλώνοντας ότι «είναι δική μου υποχρέωση να τον υποστηρίξω». Μια ωραία ατμόσφαιρα σύμπνοιας όταν είναι να παζαρέψουν τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας.
Κάπως έτσι διαμορφώνεται μια ευρύτερη συναίνεση γύρω από τη διαχείριση των ελληνοτουρκικών. Με θεσμική συνέχεια ακόμη και σε ενδεχόμενη κυβερνητική μετάβαση, κοινή διπλωματική γλώσσα και διαρκείς επικλήσεις στη «σοβαρότητα». Το κράτος, λοιπόν, έχει συνέχεια. Το ερώτημα είναι ποια πολιτική εγγυάται και ποιες διευθετήσεις προετοιμάζονται!
