του Χάρη Μαντινιώτη
Το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου (και Ισραήλ) παραμένει στα χαρτιά παρά τη σημασία που αποδίδουν σε αυτό ισχυροί παίκτες, ενώ γύρω του πυκνώνουν οι πολιτικές και γεωπολιτικές πιέσεις. Η γαλλική Meridiam μπήκε τον Αύγουστο ως πλειοψηφικός μέτοχος στον φορέα του έργου, και συμφωνήθηκαν νέες έρευνες βυθού, τοποθετούμενες χρονικά τον Οκτώβριο ή Νοέμβριο του 2026. Η αντίστοιχη NAVTEX από την Ελλάδα, όμως, δεν έχει ακόμη εκδοθεί.
Η προϊστορία του έργου μάς δείχνει τι διακυβεύεται. Το καλοκαίρι του 2024, στα ανοιχτά της Κάσου (στα όρια των 6 ν.μ. των ελληνικών χωρικών υδάτων) τουρκικά πολεμικά πλοία εμφανίστηκαν στην περιοχή όπου ερευνούσε το Ievoli Relume. Οι εργασίες διακόπηκαν και η Άγκυρα έστειλε το μήνυμα ότι διεκδικεί λόγο για κάθε δραστηριότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Τώρα δηλώνει πως δεν θα επιτρέψει έρευνες ή εργασίες χωρίς τη δική της έγκριση. Η Αθήνα απαντά ότι η NAVTEX ενημερώνει, αλλά δεν ζητά άδεια. Το γκριζάρισμα, όμως, συντελείται ήδη πάνω στο πεδίο.
Το έργο συνδέει την Κύπρο (και σε δεύτερο χρόνο το Ισραήλ) με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο, και εντάσσεται στον ανταγωνισμό για τις ενεργειακές οδεύσεις της Ανατολικής Μεσογείου (με έντονο ενδιαφέρον των ΗΠΑ και του Ισραήλ), και με τη Γαλλία να αναλαμβάνει αυξημένο ρόλο. Την ίδια ώρα, η Λευκωσία είχε στο παρελθόν αμφισβητήσει το κόστος και τη βιωσιμότητα, συνδέοντας την οικονομική της συμμετοχή σε αυτό με την παροχή εγγυήσεων ασφαλείας από τα εμπλεκόμενα μέρη. Η «στρατηγική σημασία» δεν λύνει τις διαφωνίες για το ποιος πληρώνει, ποιος αποφασίζει και ποιος αναλαμβάνει το ρίσκο…
Οι κυβερνητικοί λαγοί
Είναι αβέβαιο αν η Τουρκία θα κάνει ή όχι πράξη τις απειλές της επί του πεδίου. Αν δηλαδή θα δράσει προληπτικά αναπτύσσοντας ναυτικές δυνάμεις, ή θα περιμένει να απαντήσει σε πιθανές κινήσεις Ελλάδας-Γαλλίας. Δεν γνωρίζουμε την πιθανή αντίδραση άλλων δυνάμεων, κυρίως του Ισραήλ (που ποντάρει στην όξυνση με την Τουρκία) και των ΗΠΑ (που καλούν όλες τις πλευρές σε αυτοσυγκράτηση). Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και το «καλό σενάριο», όπως το περιγράφουν τα δημοσιεύματα, έχει μια σκοτεινή πλευρά: Η Ελλάδα εκδίδει την NAVTEX, αλλά η γαλλική εταιρεία ενημερώνει την Άγκυρα (ικανοποιώντας εν μέρει τις τουρκικές απαιτήσεις), τουρκικό σκάφος παρακολουθεί τις εργασίες και η Τουρκία καταγράφει τις αξιώσεις της επί του πεδίου. Η έρευνα μπορεί να ολοκληρωθεί, όμως η εικόνα που παγιώνεται είναι εκείνη της συνδιαχείρισης. Η τουρκική παρουσία εμφανίζεται ως περίπου αυτονόητη, σαν να έχει λόγο και δικαιοδοσία στην περιοχή. Έτσι το γκριζάρισμα βαφτίζεται θετική εξέλιξη.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι δηλώσεις του Άγγελου Συρίγου, πως «η Ελλάδα έκανε δύο φορές πίσω», λειτουργούν ως προετοιμασία της κοινής γνώμης. Ο βουλευτής της Ν.Δ. αναγνωρίζει τις «υποχωρήσεις» (ως… επιστημονική άποψη), αλλά προβλέπει ότι το καλώδιο θα ποντιστεί σύντομα, επικαλούμενος τα επτά καλώδια που πέρασαν παλαιότερα χωρίς πρόβλημα. Ο πατριωτικός μανδύας δεν κρύβει την αντίφαση. Μια υποχώρηση παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη προσαρμογή στη νέα κατάσταση που θέλει την Τουρκία παρούσα, να ορίζει τα περιθώρια άσκησης της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων μας.
Ο πόλεμος ως μηχανισμός υποχωρήσεων
Η φινλανδοποίηση παρουσιάζεται ως μονόδρομος, με τη σταδιακή προσαρμογή της ελληνικής πολιτικής στα όρια που οι τουρκικές αιτιάσεις επιβάλλουν. Δεν χρειάζεται να υπογράψεις μια υποχώρηση: αρκεί να αρχίσεις να αυτοπεριορίζεσαι για να αποφύγεις την κρίση ή την πολεμική σύγκρουση. Κάθε φορά που η Άγκυρα απειλεί, η «αυτοσυγκράτηση» προβάλλεται ως υπεύθυνη στάση.
Την ίδια στιγμή, η χώρα εμπλέκεται όλο και βαθύτερα σε σχεδιασμούς που οξύνουν την αντιπαράθεση με την Τουρκία, στο πλευρό του Ισραήλ, χωρίς να έχει διαμορφώσει μια συνεκτική πολιτική άμυνας, προστασίας και ανθεκτικότητας της κοινωνίας. Οι εξοπλισμοί και οι στρατηγικές συμμαχίες όμως σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστούν την προετοιμασία, ούτε εγγυώνται ότι η Ελλάδα θα ορίζει τις επιλογές της. Ούτε οι τυχοδιωκτικοί λεονταρισμοί, όταν έχεις κινηθεί από υποχώρηση σε υποχώρηση, αποτελούν απάντηση στην υπαρκτή στρατιωτική απειλή της γείτονος.
Προς μια τέτοια προοπτική, προσαρμογής (που μπορεί να παρουσιαστεί ως εθνική νίκη ή συνετή στάση), σπρώχνουν και οι ΗΠΑ, με την Ουάσιγκτον να καλεί όλες τις πλευρές σε αυτοσυγκράτηση – μια γραμμή που αναμένεται να επαναλάβει και ο Μάρκο Ρούμπιο στην επικείμενη επίσκεψή του. Τι σημαίνει όμως αυτοσυγκράτηση όταν ο ένας διεκδικεί παρανόμως και ο άλλος προσπαθεί να υπερασπιστεί τα δικαιώματά του και το διεθνές δίκαιο; Στην πράξη, η Ελλάδα πιέζεται να περιορίσει τις κινήσεις της και να συνυπολογίσει τις τουρκικές αξιώσεις. Ο φόβος μιας κρίσης γίνεται έτσι μοχλός για να περάσουν υποχωρήσεις ως αναγκαίος συμβιβασμός.
Παράπλευρα θύματα της Γαλάζιας Πατρίδας
Το γκριζάρισμα της κυριαρχίας δεν αφορά μόνο το καλώδιο. Αφορά και τα αλιευτικά πεδία, όπου η αμφισβήτηση των ελληνικών χαρτών και η παρουσία τουρκικών σκαφών μεταφέρουν τη σύγκρουση στην καθημερινότητα των νησιωτών. Για τους Έλληνες ψαράδες, η κυριαρχία αγγίζει το ίδιο το δικαίωμά τους στην επιβίωση, το δικαίωμα να βγουν στη θάλασσα, να δουλέψουν χωρίς εκφοβισμό και να μην αντιμετωπίζουν άνισους όρους ανταγωνισμού.
Τα δύο τουρκικά «εθνικά θαλάσσια πάρκα», ανάμεσα στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη και ανοιχτά του Καστελόριζου, χαράζουν αξιώσεις σε περιοχές όπου η Άγκυρα αμφισβητεί ελληνικά δικαιώματα. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι οι μονομερείς αποφάσεις εκτείνονται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα και δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα. Επί του πεδίου, όμως, οι Έλληνες ψαράδες ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με παρενοχλήσεις ή πιέσεις να εγκαταλείψουν αλιευτικά πεδία. Έτσι η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν μένει στους χάρτες και τις δηλώσεις, αλλά παράγει αποτελέσματα στην εργασία και στο εισόδημα των νησιωτών.
Την ίδια ώρα, τουρκικές μηχανότρατες συνεχίζουν να ψαρεύουν παράνομα σε ελληνικά χωρικά ύδατα, υλοποιώντας τη «συνδιαχείριση» στην πράξη (με χλιαρές αντιδράσεις από ελληνικής πλευράς). Τον Ιούλιο, το Ινστιτούτο «Αρχιπέλαγος» κατήγγειλε τη δράση τεσσάρων μηχανότρατων επί μία εβδομάδα στην περιοχή Σάμου, Φούρνων και Πάτμου, ακόμη και σε προστατευόμενη ζώνη. Το Λιμενικό απάντησε ότι καταγράφει τα περιστατικά και ενισχύει τις περιπολίες. Και αυτό είναι ένα μόνο από τα επαναλαμβανόμενα περιστατικά. Η άνιση εφαρμογή των κανόνων, ωστόσο, πιέζει τους Έλληνες αλιείς, που δεσμεύονται από εθνικούς και ευρωπαϊκούς περιορισμούς, ενώ τα αποθέματα και οι βυθοί λεηλατούνται. Παράπλευρα θύματα δεν είναι μόνο τα ψάρια. Είναι οι άνθρωποι των νησιών, που βλέπουν τη θάλασσα, τον τόπο της δουλειάς και της ζωής τους, να μετατρέπεται σε πεδίο αμφισβήτησης και αποκλεισμού.
