Το γαλλικό ερευνητικό Abeille Marengo απέπλευσε τελικά από το Ηράκλειο στις 10 Νοεμβρίου, αφού είχε προηγηθεί το καθησυχαστικό «όλα είναι φυσιολογικά, όλα είναι καλά» του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν. Είχαν επίσης προηγηθεί εντατικές γαλλοτουρκικές διαβουλεύσεις και μια γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Άγκυρα, το ακριβές περιεχόμενο της οποίας παραμένει άγνωστο. Γιατί όμως χρειαζόταν μια τέτοια επίσημη διπλωματική ενημέρωση, αν η Τουρκία δεν έχει καμία αρμοδιότητα στη συγκεκριμένη περιοχή; Ακόμη κι αν δεν συνιστά νομική αναγνώριση δικαιοδοσίας, η διαδικασία της συνεννόησης δημιουργεί πολιτικό προηγούμενο.
Και όμως, ούτε αυτό αρκεί στην Άγκυρα. Μόλις το ερευνητικό βγήκε έξω από τα ελληνικά χωρικά ύδατα των 6 ναυτικών μιλίων, σε διεθνή ύδατα πάνω από την ελληνική υφαλοκρηπίδα, η τουρκική φρεγάτα Gökova παρενέβη μέσω ασυρμάτου, διακηρύσσοντας ότι βρίσκεται σε τουρκική υφαλοκρηπίδα και ότι έχει τη συγκατάθεση της Τουρκίας να συνεχίσει. Η ελληνική φρεγάτα «Λήμνος» απάντησε, ενώ οι εργασίες συνεχίστηκαν χωρίς φυσική παρεμπόδιση προς ώρας.
Η κυβέρνηση πανηγυρίζει επειδή το πλοίο συνεχίζει τις εργασίες του. Όμως βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή, στις προκαταρκτικές βυθομετρήσεις. Τι θα συμβεί όταν ξεκινήσει η πραγματική πόντιση του καλωδίου; Και με ποιους όρους θα επιτραπεί να συνεχιστεί; Η Τουρκία, πατώντας στο τουρκολιβυκό μνημόνιο και στο προηγούμενο της Κάσου το 2024, επιχειρεί να κατοχυρώσει νέες αξιώσεις. Η Ελλάδα, αντί να αντιμετωπίζει αυτοτελώς το ζήτημα των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, δείχνει διατεθειμένη να αποδεχθεί όλο και πιο σύνθετες διπλωματικές διευθετήσεις για να προχωρήσει ένα έργο που θα ολοκληρωθεί, αν τελικά ολοκληρωθεί, το 2031, και για το οποίο ακόμη υπάρχουν τεχνικά, οικονομικά και πολιτικά εμπόδια.
Η γαλλική μεσολάβηση ως μοχλός γκριζαρίσματος
Η Γαλλία δεν παρεμβαίνει ως ουδέτερος διαμεσολαβητής. Ο γαλλικός όμιλος Meridiam απέκτησε το 66% του φορέα υλοποίησης του Great Sea Interconnector, ενώ η Nexans έχει αναλάβει την κατασκευή του καλωδίου. Πρόκειται για μεγάλες επενδύσεις, με ισχυρά οικονομικά συμφέροντα που επιβάλλουν να μην καταρρεύσει το έργο. Ταυτόχρονα, το Παρίσι διατηρεί σημαντικές οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις με την Τουρκία, τις οποίες δεν επιθυμεί να διακινδυνεύσει για χάρη των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η Άγκυρα είχε ζητήσει επίσημη, γραπτή ενημέρωση πριν από την επανέναρξη των εργασιών. Τελικά υπήρξαν διαβουλεύσεις, γραπτή ρηματική διακοίνωση και η δημόσια δήλωση Φιντάν περί διευθέτησης. Κανείς δεν γνωρίζει τι ακριβώς συμφωνήθηκε ή τι περιλαμβάνει η γαλλική διακοίνωση. Το γεγονός παραμένει ότι οι τουρκικές αξιώσεις αντιμετωπίστηκαν ως παράγοντας που έπρεπε προηγουμένως να διευθετηθεί.
Η Ελλάδα και η Κύπρος εξέδωσαν τις απαραίτητες άδειες και NAVTEX για το τμήμα των εργασιών που αφορά τα εθνικά χωρικά τους ύδατα. Εκτός χωρικών υδάτων, η ελευθερία πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων προστατεύεται από το διεθνές δίκαιο και δεν προϋποθέτει τουρκική άδεια. Γιατί λοιπόν η πραγματοποίηση των ερευνών εξαρτήθηκε πολιτικά από τη γαλλοτουρκική συνεννόηση; Εδώ βρίσκεται ο μηχανισμός του γκριζαρίσματος, με τη σταδιακή εμπέδωση της αντίληψης ότι χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με την Τουρκία δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί καμία δραστηριότητα. Ένα προηγούμενο πάνω στο οποίο μπορούν να στηριχθούν οι επόμενες διεκδικήσεις.
Ο εφησυχασμός ενθαρρύνει τα τετελεσμένα
Η ελληνική κυβέρνηση έχει αναγάγει το καλώδιο σε νέα γεωπολιτική «μεγάλη ιδέα». Όπως παλιότερα τον EastMed (αγωγό φυσικού αερίου Ελλάδας-Ισραήλ) και σήμερα τον Κάθετο Διάδρομο του αμερικανικού LNG, έτσι και τώρα ένα ενεργειακό έργο παρουσιάζεται περίπου ως εγγύηση εθνικής ασφάλειας. Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου, με προοπτική επέκτασης προς το Ισραήλ, συνδέεται με ευρύτερα οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα της Ανατολικής Μεσογείου.
Έτσι όμως δύο διαφορετικά ζητήματα, η αναγκαία ενεργειακή διασύνδεση της Κύπρου και η υπεράσπιση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων, μετατρέπονται σε αντικείμενα ενός ευρύτερου γεωπολιτικού παζαριού. Και η πρόοδος του έργου εμφανίζεται ως επαρκής λόγος για να παραμεριστούν οι ανησυχίες σχετικά με το τίμημα αυτών των διευθετήσεων.
Η εικόνα παραπέμπει σε μια χώρα περιορισμένης κυριαρχίας. Την ώρα που οι εγχώριες ελίτ πανηγυρίζουν για τη δήθεν «γεωπολιτική αναβάθμιση» της Ελλάδας, ακόμη και η στοιχειώδης άσκηση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων μοιάζει να τίθεται υπό την κηδεμονία τρίτων. Χρειάζεται η μεσολάβηση της Γαλλίας, οι συνεννοήσεις με την Άγκυρα, η ανοχή των ισχυρών, για να προχωρήσει ένα έργο που σχεδιάζεται εδώ και χρόνια. Αυτή η αντίφαση αποτελεί ουσιαστική ομολογία του πραγματικού βαθμού αυτονομίας της χώρας, όσο και αν από την κυβέρνηση εκπέμπονται μηνύματα εφησυχασμού.
Δεν είναι η πρώτη φορά. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο αντιμετωπίστηκε αρχικά με καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις περί νομικής ακυρότητας και ακόμη ταλαιπωρεί την ελληνική εξωτερική πολιτική. Στην Κάσο, το καλοκαίρι του 2024, οι τουρκικές παρεμβάσεις οδήγησαν στη διακοπή των ερευνών, αλλά πέρασε στα ψιλά των ειδήσεων και μόνο τώρα αναγνωρίζεται ως σημαντική ήττα επί του πεδίου. Και ακόμη παλιότερα, στα Ίμια, η απειλή θερμού επεισοδίου λειτούργησε ως εργαλείο επιβολής νέων τετελεσμένων, ενώ ακόμη και σήμερα εγχώριοι κύκλοι διαβάζουν την υποχωρητικότητα και τα «ευχαριστώ» στους Αμερικανούς ως επωφελή για τη χώρα ρεαλισμό.
Και όμως ο εφησυχασμός και η ύπνωση της κοινωνίας ανοίγουν την όρεξη στην Τουρκία για νέες αναβαθμισμένες διεκδικήσεις. Η εμπειρία δείχνει ότι η απειλή κλιμάκωσης μπορεί να χρησιμοποιείται για να επιβάλλονται περιορισμοί χωρίς να είναι απαραίτητο ένα θερμό επεισόδιο. Η τουρκική στρατηγική δεν εξαντλείται στη στρατιωτική παρουσία. Αξιοποιεί τον φόβο του επεισοδίου, την οικονομική εξάρτηση των έργων και την επιθυμία των ισχυρών συμμάχων για «ηρεμία».
Ο «πειρασμός» της συνεκμετάλλευσης
Η πρόσφατη τοποθέτηση του αμερικανικού Στέιτ Ντιπάρτμεντ για το τουρκολιβυκό μνημόνιο ήταν αποκαλυπτική. Αντί να αμφισβητήσει ευθέως τις τουρκικές αξιώσεις, κάλεσε τις πλευρές να επιλύσουν τις διαφορές τους μέσα από διαπραγματεύσεις καλής πίστης, τονίζοντας ότι η διευθέτηση των θαλάσσιων ζητημάτων θα ανοίξει τον δρόμο για εμπορικές επενδύσεις και ενεργειακές έρευνες προς όφελος της περιοχής.
Με άλλα λόγια, «βρείτε τα για να προχωρήσουν οι μπίζνες». Αυτό είναι το διαρκές μήνυμα που εκπέμπεται προς την Ελλάδα. Και φαίνεται ότι σημαντικά τμήματα των ελληνικών ελίτ είναι απολύτως δεκτικά. Άλλωστε, η συνεκμετάλλευση προβάλλει ολοένα συχνότερα ως ρεαλιστική διέξοδος από τις εντάσεις.
«Θα κάνουμε πόλεμο για ένα παλιοκαλώδιο;» είναι το εύκολο επιχείρημα. «Αξίζει να σταματήσουν οι δουλειές για μια ΑΟΖ;» είναι το επόμενο. Και τα κυριαρχικά δικαιώματα από εθνική κόκκινη γραμμή γίνονται ανταλλάγματα στο μεγάλο παζάρι!
Σε αυτό το σκηνικό επανεμφανίζονται οι πρόθυμοι υποστηρικτές μιας άνευ όρων συνεννόησης, που επικαλούνται τη Χάγη χωρίς να ξεκαθαρίζουν ποια ακριβώς ζητήματα και υπό ποιες προϋποθέσεις θα τεθούν προς διαπραγμάτευση. Απέναντί τους τα κατοπτρικά τους είδωλα, οι «νατοπατριώτες» και διάφοροι «γεωπολιτικοί αναλυτές», που ποντάρουν όλα τους τα χαρτιά στην προστασία άλλοτε των ΗΠΑ, άλλοτε της Γαλλίας και όλο συχνότερα του Ισραήλ. Τριών δυνάμεων, που τυχαίνει να βρίσκονται βουτηγμένες σε εσωτερικές κρίσεις, με τις δικές τους εσωτερικές αντιφάσεις, ανταγωνισμούς και μεταβαλλόμενες προτεραιότητες, που σε καμιά περίπτωση δεν μπορούν να θεωρούνται εγγυητές των ελληνικών συμφερόντων.
Δεν νοείται ο εγκλωβισμός στο δίλημμα «καλώδιο με υποχωρήσεις ή πόλεμος υπέρ τρίτων». Η χώρα πρέπει να οικοδομεί τους όρους (ισχύος, συνεργασιών, εσωτερικής ετοιμότητας και συναίνεσης) να ασκεί τα δικαιώματά της προς ίδιον όφελος. Κόντρα στην κυρίαρχη λογική που θέλει αυτά να υποτάσσονται διαρκώς στις ανάγκες των ενεργειακών και γεωπολιτικών σχεδιασμών τρίτων.
