του Δημήτριου Δούκα Σουφλέρη
Όσο κι αν δύσκολα γίνεται πιστευτό, το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Κύμης έχει δημιουργηθεί με την επιδίωξη να είναι μια γιορτή, μια γιορτή του κινηματογράφου, μια γιορτή για το περιβάλλον, μια γιορτή Φιλίας και ένας Ύμνος στην Ομορφιά του Κόσμου! Μετά από τις έξι χρονιές, φτάσαμε πλέον στην διοργάνωση αυτού του καλοκαιριού, την 7η, και εύχομαι να έχει περάσει στο κοινό μας η επιθυμία και επιδίωξή μας που μόλις προαναφέραμε… Στα παρουσιαζόμενα ντοκιμαντέρ, στις ομιλίες και στις παράλληλες δράσεις, προσπαθούμε να κτίσουμε αυτή την υπόθεση. Έχουν προβληθεί κάποια εμβληματικά ντοκιμαντέρ ‒ όμορφες εικόνες και καταστάσεις της ανθρώπινης δημιουργίας, ιστορίες ανθρώπων και αγώνων, σημαντικά θέματα και προβλήματα. Αλλά ακόμη και ντοκιμαντέρ για τον ανθρώπινο πόνο, την ιστορία, τη μνήμη, την επιδίωξη για έναν καλύτερο κόσμο.
Το φεστιβάλ έχει φτιαχτεί από μία περιβαλλοντική οργάνωση, την Εταιρεία Περιβάλλοντος Κύμης (ΕΠΠΠΟ ΚΥΜΗΣ), ως μια αντίδραση στην απομάκρυνση που συνέβαινε στην περίοδο της λεγόμενης πανδημίας. Συνεχίζεται (και τα έχει καταφέρει αρκετά καλά) ως προσπάθεια ψυχαγωγίας, ενημέρωσης, ουσιαστικής επαφής και φιλίας, κόντρα στην προελαύνουσα ρηχή ή μονήρη διασκέδαση και τηλεθέαση…
Η φετινή χρονιά υπήρξε πετυχημένη σε μεγάλο βαθμό, και οι θεατές έφυγαν ευχαριστημένοι από την όλη διοργάνωση (προβολές και παράλληλες δράσεις) και το περιβάλλον που γίνεται το Φεστιβάλ (είτε μέσα σε δάσος είτε με θέα το Αιγαίο).
Είναι ιδιαίτερα τιμητικό να γράφεται ότι: «Δεν πρόκειται απλά για ένα Φεστιβάλ ντοκιμαντέρ. Είναι στιγμές ζωής από αυτές που δεν συναντάς συχνά πλέον».
Στο παρόν άρθρο θα παρουσιάσουμε τα ντοκιμαντέρ που προβλήθηκαν στο τετραήμερο του Φεστιβάλ και την κυρία θεματολογία γύρω από την οποία αυτό διαμορφώθηκε.
Την πρώτη ημέρα με το «Η ώρα του νερού» (μία εφηβική δημιουργία από το Γυμνάσιο της Μάνδρας) παρουσιάσθηκαν οι πλημμύρες στη Μάνδρα τον Νοέμβριο του 2017 μέσα από τα μάτια των παιδιών που βίωσαν την εμπειρία αυτή και έγραψαν το σενάριο, δοκίμασαν την έκθεση στην κάμερα και εν τέλει δημιούργησαν ένα βίντεο μνήμης και αισιοδοξίας! Αμέσως μετά παρουσιάσθηκε το οικολογικό ντοκιμαντέρ «Ακρωτήρι» που κυκλοφόρησε το 1989 (από τις πρώτες οικολογικές ταινίες της χώρας) σε σκηνοθεσία του Πάνου Ζενέλη, και καταγράφει την ανεξέλεγκτη χωματερή στη χαράδρα του Κουρουπητού στα Χανιά, η οποία λειτούργησε ως ανεξέλεγκτος σκουπιδότοπος συσσώρευσης απορριμμάτων από το 1966 έως το 2001, συγκεντρώνοντας πάνω από 1,1 εκατομμύριο τόνους απορριμμάτων. Η υπόθεση έγινε διεθνώς γνωστή όταν το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΔΕΚ) επέβαλε στην Ελλάδα βαριά χρηματικά πρόστιμα για τη μη συμμόρφωση με τους κανόνες διαχείρισης τοξικών και επικίνδυνων αποβλήτων. Η βραδιά έκλεισε με ένα ντοκιμαντέρ-χρονικό που αφορά την Λευκάδα της δεκαετίας του ΄60, μέσα από το πολύτιμο φωτογραφικό αρχείο του Fritz Berger, που εκείνη την εποχή είχε επισκεφθεί το νησί και διέμεινε πολύ καιρό σε αυτό ως μέλος μιας ελβετικής ανθρωπιστικής οργάνωσης. Πρόκειται για το “Στα Ίχνη των Στιγμών” της Πηνελόπη Φατούρου. Εικόνες-τεκμήρια μιας άλλης εποχής, ζωντανές μαρτυρίες ανθρώπων που πάλεψαν με τη φτώχεια, τη σκληρή καθημερινότητα και την απομόνωση, διατηρώντας όμως την αξιοπρέπεια, την αλληλεγγύη και τον πολιτισμό τους.
Η δεύτερη βραδιά είχε και πάλι μια νεανική δημιουργία, αλλά ήταν κυρίως αφιερωμένη στους πρόσφυγες, της Κύπρου και του Εμφυλίου! Η νεανική δημιουργία ήταν «Η μνήμη του νερού» στην οποία δύο γυμνάσια της Εύβοιας (Νέας Αρτάκης και Νέας Λαμψάκου ‒ και οι δύο προσφυγικοί οικισμοί) χρησιμοποίησαν το νερό ως όχημα για να αναδείξουν ιστορικά, μυθολογικά, γεωγραφικά και περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά. Η δουλειά τους έχει ήδη λάβει αρκετά βραβεία και επαίνους.
Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η προβολή του «Ένα αγόρι που το λέγανε Παναγιώτη» (A Boy Named Panayotis, 1974) σε σκηνοθεσία του Τόνυ Φραγκάκης και με μουσική των Χατζιδάκη-Ξαρχάκου, δημιουργημένου με την παραίνεση του τότε Αρχιεπισκόπου Βορείου και Νοτίου Αμερικής, του Ιακώβου. Πρόκειται για μια ταινία που ευαισθητοποίησε το αμερικανικό κοινό για τη δεινή θέση των προσφύγων μετά την εισβολή και την παράνομη κατοχή της Κύπρου, η οποία ξεκίνησε τον Ιούλιο του 1974 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η ταινία θεωρείτο χαμένη και ανακαλύφθηκε μετά από προσπάθειες τον Ιούλιο του 2024. Για τη δημιουργία της δεν χρησιμοποιήθηκαν ηθοποιοί ή σκηνικά. Γυρίστηκε σε πραγματικούς καταυλισμούς δείχνοντας Κύπριους πρόσφυγες και καταγράφοντας τη πραγματικότητα ανθρώπων που ξεριζώθηκαν βίαια από τις τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις και στους οποίους απαγορεύτηκε να επιστρέψουν στις εστίες τους.
Η τελευταία προβολή ήταν «Τα παιδιά της θύελλας» (2023) του Γ. Αγαθονικιάδη (προβολή που έγινε σε συνεργασία με το Czech Culture in Greece). Πρόκειται για ένα συγκινητικό ντοκιμαντέρ που φωτίζει μια λιγότερο γνωστή σελίδα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: την τύχη των χιλιάδων παιδιών από την Ελλάδα που στα χρόνια του Εμφυλίου Πολέμου αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και βρήκαν καταφύγιο στην Τσεχοσλοβακία. Με προσωπικές μαρτυρίες και σπάνιο αρχειακό υλικό, το ντοκιμαντέρ παρακολουθεί τις ζωές των περίπου 4.000 παιδιών που εξαντλημένα, υποσιτισμένα και βαθιά τραυματισμένα από τις εμπειρίες του πολέμου και τον βίαιο αποχωρισμό από τις οικογένειές τους εγκαταστάθηκαν στη μεταπολεμική Τσεχοσλοβακία ως πρόσφυγες (από ένα σύνολο περίπου 12.000 πολιτικών προσφύγων που κατέληξαν σε αυτή τη χώρα).
Με τις προβολές της τρίτης ημέρας, αφενός έκλεισε ο κύκλος του αφιερώματος στη μνήμη και τους πρόσφυγες, με τη δουλειά του Β. Νίκα «Το Κάδρο» (2025), στην οποία ένας γέροντας επισκέπτεται το εγκαταλελειμμένο και μισογκρεμισμένο σπίτι όπου μεγάλωσε η μητέρα του, μια Μικρασιάτισσα προσφυγοπούλα, και για να επαναφέρει συμβολικά τη ζωή στο χώρο, κρεμάει σ’ ένα καρφί ένα κάδρο με μια φωτογραφία της μητέρας του με τους γονείς της. Η ταινία έχει αποσπάσει 3 πρώτα βραβεία καλύτερης ταινίας μικρού μήκους και μία τιμητική διάκριση. Αφετέρου ολοκληρώθηκε και το μικρό αφιέρωμα στην ιστορία του οικολογικού ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα, με το «Τατουάζ με βελόνες» (1985, γυρισμένο στο κλασικό ανεξάρτητο format των 16 mm), και αυτό σε σκηνοθεσία Πάνου Ζενέλη, ένα από τα πιο πρώιμα και ενδιαφέροντα δείγματα πολιτικού και οικολογικού κινηματογράφου στην Ελλάδα, ένα οικολογικό μανιφέστο σε μια εποχή όπου η οικολογική συνείδηση στην Ελλάδα βρισκόταν ακόμα σε εμβρυακό στάδιο.
Το κλείσιμο της βραδιάς είχε το αριστουργηματικό «Λαλούδα» του Γιάννη Κάσση, ένα βαθειά ανθρώπινο έργο για την τέχνη της πέτρας και την επιβίωση με φόντο τη Μάνη και με κεντρικό πρόσωπο τον γλύπτη Μιχάλη Κάσση. To ντοκιμαντέρ έχει αποσπάσει σημαντικές διακρίσεις στα σημαντικότερα φεστιβάλ σε Γαλλία, ΗΠΑ, Ισπανία, Μ. Βρετανία και Ελλάδα. Με το ντοκιμαντέρ αυτό, μέσα από την τέχνη της πέτρας «δέσαμε» τα βουνά της Κύμης (με το ωραίο άρθρο του Μιχάλη Ποντίκη «Μαντριά, το ζευγάρωμα της πέτρας με τον χρόνο») με τον πιο πέτρινο τόπο της Ελλάδας, τη μαγική Μάνη! Ιδιαίτερη μνεία όμως πρέπει να γίνει στον Μιχ. Κάσση και ως απίστευτο και μαγευτικό αφηγητή!
Το Φεστιβάλ ολοκληρώθηκε με το ντοκιμαντέρ της τελευταίας ημέρας «Το καταφύγιο στην Ομόνοια» της Φένια Παπαδόδημα, το οποίο καταγράφει την πλατεία Ομονοίας ως έναν χώρο κοινωνικών αντιθέσεων, στον οποίο ζουν και αγωνίζονται για επιβίωση μετανάστες, εξαρτημένοι, ιερόδουλες, άστεγοι… Ταυτόχρονα όμως αναδεικνύεται η ιστορία της Πολυκλινικής Αθηνών που ίδρυσαν οι αδελφοί Νικόλαος και Ανδρέας Αλιβιζάτος, ενός πρωτοποριακού νοσοκομείου που από το 1903 παρείχε δωρεάν περίθαλψη σε φτωχούς και άπορους, μέχρι το κλείσιμό του το 2013. Σε αυτό το νοσοκομείο των φτωχών αλλά και της ιατρικής πρωτοπορίας υπηρέτησε για 33 χρόνια ως ιερέας ο ιερομόναχος Πορφύριος Μπαϊρακτάρης, ο π. Πορφύριος, πλέον ένας από τους αναγνωρισμένους σύγχρονους αγίους της εκκλησίας. Ένας ταπεινός και απλός ιερομόναχος, που ευλογούσε πόρνες και ναρκομανείς, παρηγορούσε, φύτευε δέντρα, κοιμόταν κάτω από τα άστρα, χαιρότανε ακούγοντας τα αηδόνια… και κράτησε από ταπείνωση ακόμη και τον τόπο της ταφής του μυστικό!
***
Στο κέντρο των δραστηριοτήτων του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Κύμης, ενός περιβαλλοντικού και πολιτιστικού φεστιβάλ, βρίσκεται ο Άνθρωπος. Ο άνθρωπος και η σχέση του με τον συνάνθρωπο, την κοινωνία, τη φύση, τον κόσμο! Αυτό ήταν και θα παραμείνει η κεντρική ιδέα και επιδίωξη, στην οποία επιθυμούμε κάθε χρόνο να έχουμε και περισσότερους συνοδοιπόρους, πιστεύοντας ότι έτσι κάτι καλύτερο προσφέρουμε στη ζωή και τον τόπο μας!
Δρόμος της Αριστεράς
