Ψηφίστηκε ένας ακόμη νόμος που αφορά τα «κόκκινα δάνεια» και τη διαχείρισή τους από τις εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων (servicers), τις τράπεζες και τα funds. Παρά τις επιμέρους βελτιώσεις, το βασικό πρόβλημα παραμένει: οι δανειολήπτες δεν αποκτούν δικαίωμα σε πραγματικά βιώσιμη ρύθμιση.
Ιδιωτικό χρέος: Σταδιακή επιδείνωση της θέσης των δανειοληπτών
Το πρόβλημα δημιουργήθηκε και διογκώθηκε δραματικά από τις πολιτικές των μνημονίων, τις μειώσεις μισθών και συντάξεων, την ανεργία και τις αυξήσεις φόρων. Δεκαπέντε και πλέον χρόνια μετά το 2010, πολλοί πολίτες εξακολουθούν να αδυνατούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των ιδιοκτητών των δανείων και των εκπροσώπων τους. Το κράτος, που διαπραγματεύτηκε το 2012 τη διαγραφή περίπου 107 δισ. ευρώ μέσω του PSI, ποσού που αντιστοιχούσε περίπου στο 30% του συνολικού δημόσιου χρέους πριν από την αναδιάρθρωση, δεν έχει εξασφαλίσει μια αντίστοιχης κοινωνικής εμβέλειας λύση για τους υπερχρεωμένους πολίτες.
Οι ευθύνες βαρύνουν όλες τις κυβερνήσεις από το 2010 και μετά. Η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου θέσπισε τον νόμο Κατσέλη, ο οποίος παρείχε σημαντική, αν και ανεπαρκή, προστασία. Δεν εξασφάλισε, όμως, τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την αποτελεσματική εφαρμογή του. Η ανεπαρκής στελέχωση των ειρηνοδικείων και η αδυναμία επίτευξης εξωδικαστικών λύσεων οδήγησαν το σύνολο σχεδόν των υποθέσεων στα δικαστήρια, με τεράστιες καθυστερήσεις.
Οι καθυστερήσεις συνεχίστηκαν και στην περίοδο της κυβέρνησης Ν.Δ.-ΠΑΣΟΚ των Σαμαρά-Βενιζέλου, υπονομεύοντας στην πράξη την έγκαιρη δικαστική προστασία των υπερχρεωμένων νοικοκυριών.
Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, αντί να υλοποιήσει τις δεσμεύσεις της για ουσιαστική προστασία, περιόρισε σταδιακά το προστατευτικό πλαίσιο του νόμου Κατσέλη. Το 2019 η ειδική προστασία της κύριας κατοικίας αντικαταστάθηκε από ένα στενότερο καθεστώς. Παράλληλα, στο πλαίσιο των προαπαιτούμενων και της εφαρμογής του τρίτου μνημονίου, καταργήθηκαν δικαιώματα νομικής/δικαστικής προστασίας των δανειοληπτών, διευρύνθηκαν οι δυνατότητες πώλησης και διαχείρισης δανείων, θεσπίστηκαν οι ηλεκτρονικοί πλειστηριασμοί και ενισχύθηκαν οι ποινικές κυρώσεις για την παρεμπόδισή τους.
Η κυβέρνηση Ν.Δ. του Κυριάκου Μητσοτάκη συνέχισε αυτή την κατεύθυνση. Με τον ν. 4738/2020 προβλέφθηκε η παύση της δυνατότητας υποβολής νέων αιτήσεων στον νόμο Κατσέλη, χωρίς να καταργηθούν οι εκκρεμείς διαδικασίες. Με τον ίδιο νόμο θεσπίστηκε το σημερινό ευρύτερο πλαίσιο του εξωδικαστικού μηχανισμού, ο οποίος προϋπήρχε από το 2017 για τις οφειλές επιχειρήσεων. Παρά τις διαδοχικές τροποποιήσεις και τις ρυθμίσεις που έχουν πραγματοποιηθεί, ο μηχανισμός δεν έχει δώσει συνολική και επαρκή λύση σε ένα πρόβλημα τέτοιας έκτασης.
Παράλληλα, με τα προγράμματα «Ηρακλής» το Δημόσιο παρείχε εγγυήσεις για ομολογίες τιτλοποιήσεων κόκκινων δανείων, διευκολύνοντας τη μεταφορά τους εκτός των τραπεζικών ισολογισμών. Η εξυγίανση των τραπεζών δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη ελάφρυνση των δανειοληπτών από το βάρος των οφειλών τους. Τα δάνεια άλλαξαν δικαιούχο και διαχειριστή, αλλά το κοινωνικό πρόβλημα παρέμεινε.
Από το 2008 το τραπεζικό σύστημα στηρίχθηκε με δημόσιες κεφαλαιακές ενισχύσεις που υπολογίζονται συνολικά σε πάνω από 60 δισ. ευρώ. Οι εγγυήσεις των προγραμμάτων «Ηρακλής» δημιουργούν επιπλέον ενδεχόμενες υποχρεώσεις για το Δημόσιο. Το πολιτικό ζήτημα, ωστόσο, παραμένει: το κράτος κινητοποίησε τεράστιους πόρους για τη στήριξη των τραπεζών, χωρίς ανάλογης εμβέλειας παρέμβαση υπέρ των πολιτών τους οποίους το ίδιο το κράτος οδήγησε στη χρεοκοπία.
Το πρόβλημα σήμερα
Το πρόβλημα αφορά περίπου 2,5 εκατομμύρια δανειολήπτες και εγγυητές και επηρεάζει πολύ ευρύτερα τις οικογένειές τους. Η κοινωνική του έκταση υπερβαίνει κατά πολύ τον αριθμό των ίδιων των οφειλετών.
Η κυβέρνηση γνωρίζει ότι η μείωση των κόκκινων δανείων στους ισολογισμούς των τραπεζών δεν ισοδυναμεί με αντίστοιχη μείωση του βάρους των νοικοκυριών. Για πολλούς από όσους βρέθηκαν σε αδυναμία πληρωμής στην αρχή της κρίσης, τα χρόνια έχουν περάσει: βρίσκονται πλέον σε μεγαλύτερη ηλικία, με περιορισμένα εισοδήματα και συντάξεις. Η ανάγκη κοινωνικής λύσης γίνεται ακόμη πιο επιτακτική.
Αυτό το περιβάλλον προσπάθησε να αξιοποιήσει ο κ. Μητσοτάκης, στήνοντας ένα ακόμα επικοινωνιακό παιχνίδι με τις εξαγγελίες του στις 30/9/2026. Τότε «επιτέθηκε» λεκτικά στις μεθοδεύσεις διαχειριστών και funds και έδωσε υποσχέσεις για βελτιώσεις στη νομοθεσία. Λίγες μέρες αργότερα, όταν παρουσιάστηκε το νέο θεσμικό πλαίσιο, διαπιστώθηκε ότι όχι μόνο δεν υλοποιήθηκαν με ουσιαστικό τρόπο οι υποσχέσεις, αλλά, αντίθετα, υπήρχαν και διατάξεις που διευκόλυναν σημαντικά τα funds στις διαδικασίες των πλειστηριασμών. Τα ελάχιστα θετικά στοιχεία που είχε το αρχικό νομοσχέδιο δεν άλλαζαν τίποτε επί της ουσίας σε σχέση με το τι ισχύει σήμερα και η διάταξη για τις διαδικασίες κατασχέσεων και πλειστηριασμών (άρθρο 231 στη διαβούλευση, που αναριθμήθηκε σε άρθρο 23 στο κατατεθέν νομοσχέδιο) ήταν η ταφόπλακα σε κάθε προσπάθεια διευθέτησης των οφειλών από τους πολίτες.
Ο νέος νόμος που ψηφίστηκε
Για να τηρηθούν τα προσχήματα, έγινε η λεγόμενη «δημόσια διαβούλευση». Φορείς και πολίτες κατέθεσαν τις προτάσεις τους. Η κυβέρνηση αγνόησε τις προτάσεις που κατατέθηκαν και προχώρησε στην τελική κατάθεση στη Βουλή ενός νομοσχεδίου που, συγκριτικά με το κείμενο της διαβούλευσης, ήταν χειρότερο.
Οι δικηγορικοί σύλλογοι εξέφρασαν σοβαρές ενστάσεις για το άρθρο 23. Ιδιαίτερα αρνητικό στοιχείο της κοινοβουλευτικής διαδικασίας ήταν η μη πρόσκληση της Ολομέλειας των Δικηγορικών Συλλόγων στην ακρόαση φορέων. Η απουσία της στέρησε τη δυνατότητα άμεσης παρουσίασης των νομικών αντιρρήσεών της στην αρμόδια επιτροπή.
Μετά τις έντονες αντιδράσεις φορέων και κομμάτων της αντιπολίτευσης, η κυβέρνηση ανακοίνωσε την απόσυρση της επίμαχης ρύθμισης του άρθρου 23. Στη συνέχεια προστέθηκαν το σταθερό επιτόκιο 3% για όλη τη διάρκεια των ρυθμίσεων μέσω του εξωδικαστικού για ευάλωτους και επιλέξιμους οφειλέτες και η αύξηση του ανώτατου εποπτικού προστίμου στους servicers από 500.000 σε 5 εκατ. ευρώ. Πρόκειται για θετικές παρεμβάσεις, οι οποίες όμως δεν λύνουν το πρόβλημα της συντριπτικής πλειοψηφίας των δανειοληπτών.
Με βάση όσα γνωρίζουμε για τη νομοθετική διαδικασία που ολοκληρώθηκε με την ψήφιση στις 5 Νοεμβρίου 2026, προκύπτουν τα ακόλουθα βασικά συμπεράσματα:
- Η αρχική ομιλία Μητσοτάκη ήταν επιλεκτική, δίνοντας ελπίδες στον κόσμο, στο πλαίσιο επικοινωνιακού σχεδιασμού.
- Η πραγματικότητα ήταν ότι έψαχναν να βρουν τρόπο να σερβίρουν τη διευκόλυνση των πλειστηριασμών με το άρθρο 23, που εμφάνισαν στη συνέχεια.
- Οι όποιες βελτιώσεις εμφανίστηκαν στο κείμενο προς διαβούλευση ήταν οριακού χαρακτήρα και δεν έλυναν κανένα ουσιαστικό πρόβλημα. Οι βελτιώσεις στην ενημέρωση, στις προθεσμίες και στην προστασία των συνεπών οφειλετών έχουν αξία, αλλά δεν κατοχυρώνουν γενικό δικαίωμα σε βιώσιμη ρύθμιση. Όταν η απάντηση του πιστωτή είναι απορριπτική, η υποχρέωσή του να απαντήσει δεν αλλάζει ουσιαστικά τη σημερινή κατάσταση, καθώς δεν εξασφαλίζεται ρύθμιση προσαρμοσμένη στην οικονομική δυνατότητα του οφειλέτη. Ο καθορισμός ανώτατης προκαταβολής 15%, χωρίς υποχρεωτική προσαρμογή στην οικονομική δυνατότητα του οφειλέτη, δεν λύνει κανένα πρόβλημα.
- Η διαβούλευση όχι μόνο δεν οδήγησε σε βελτίωση του νομοσχεδίου, αλλά το κείμενο που κατατέθηκε στη Βουλή ήταν συνολικά δυσμενέστερο.
- Η απόσυρση της επίμαχης ρύθμισης του άρθρου 23 ήταν συγκεκριμένο αποτέλεσμα των αντιδράσεων και πολιτική υποχώρηση της κυβέρνησης. Δείχνει την αξία της τεκμηριωμένης συλλογικής παρέμβασης, χωρίς να σημαίνει ότι έγιναν δεκτές όλες οι υπόλοιπες ενστάσεις.
- Το σταθερό επιτόκιο 3% και η αύξηση των προστίμων είναι θετικές αλλά στοχευμένες παρεμβάσεις. Η αποτελεσματικότητά τους θα κριθεί από την έκταση εφαρμογής, την πραγματική δυνατότητα αποπληρωμής και την επιβολή των κυρώσεων. Ωστόσο, δεν εξασφαλίζουν βιώσιμες ρυθμίσεις για όλους.
- Η συνολική εκτίμηση είναι ότι ο νέος νόμος δεν έλυσε κανένα ουσιαστικό πρόβλημα. Όσον αφορά τη διευκόλυνση των πλειστηριασμών μέσω του άρθρου 23, εκτιμούμε ότι η κυβέρνηση θα επιχειρήσει να επαναφέρει τη ρύθμιση. Ειδικά η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει μεγάλη εμπειρία με μεταμεσονύχτιες τροπολογίες, την τελευταία στιγμή, χωρίς συζήτηση.
***
Οι πολίτες που οδηγήθηκαν σε πραγματική αδυναμία πληρωμής δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται συλλήβδην ως κακοπληρωτές. Χρειάζονται αποτελεσματικές διαδικασίες και βιώσιμες ρυθμίσεις: κούρεμα χρέους που να συνεκτιμά τη διαχρονική απώλεια εισοδήματος, διαγραφή επιβαρύνσεων που διογκώνουν ανεξέλεγκτα την οφειλή, δόση προσαρμοσμένη στο πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα μετά την κάλυψη των αναγκών αξιοπρεπούς διαβίωσης, χαμηλά και σταθερά επιτόκια και δυνατότητα επανεξέτασης όταν ασθένεια, ανεργία ή μείωση εισοδήματος ανατρέπουν τη συμφωνία. Η κρατική στήριξη/χρηματοδότηση πρέπει να κατευθυνθεί και στην αποπληρωμή βιώσιμων ρυθμίσεων των πολιτών. Η προστασία της κατοικίας και της αξιοπρεπούς διαβίωσης οφείλει να αποτελέσει κριτήριο της πολιτικής για το ιδιωτικό χρέος.
