Η διήμερη περιοδεία του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Δυτική Μακεδονία, στις 27 και 28 Αυγούστου, οργανώθηκε ως μια επικοινωνιακή περιήγηση στη «μεταλιγνιτική εποχή». Στη Φλώρινα ο πρωθυπουργός επισκέφθηκε μεταποιητικές και αγροδιατροφικές επιχειρήσεις, στην Πτολεμαΐδα τη θεμελίωση της επένδυσης της Wonderplant και τη νέα μονάδα ΣΗΘΥΑ της ΔΕΗ στην Καρδιά, ενώ στην Κοζάνη μίλησε σε πολίτες για ανάπτυξη, έργα και νέες θέσεις εργασίας.
Το σκηνικό ήταν προσεκτικά επιλεγμένο με φόντο τα φωτοβολταϊκά, τα θερμοκήπια, τις νέες επενδύσεις. Είχε προηγηθεί μέσα στο καλοκαίρι η απόβαση εφτά υπουργών της Κυβέρνησης (εφτά αγγέλους τους αποκάλεσε τοπικός ιεράρχης) οι οποίοι επανέλαβαν τις υποσχέσεις για επενδύσεις πολλών δισ., νέες θέσεις εργασίας, αναγέννηση της Δυτικής Μακεδονίας. Στην ίδια γραμμή και ο πρωθυπουργός χαρακτήρισε την απομάκρυνση από τον λιγνίτη αναπόφευκτη, καθώς ο λιγνίτης δεν είναι πλέον ανταγωνιστικός λόγω του κόστους των δικαιωμάτων διοξειδίου του άνθρακα, ενώ κατηγόρησε όσους μιλάνε για επιστροφή του, πως «λένε ψέματα» και «κοροϊδεύουν» την περιοχή.
Περί αναπόφευκτης απολιγνιτοποίησης, ανταγωνιστικότητας και ενεργειακής ασφάλειας
Πόσο αναπόφευκτη είναι όμως η απολιγνιτοποίηση; Ο πρωθυπουργός υποστήριξε ότι η διαδικασία επιβλήθηκε από την ίδια την αγορά και δεν αποτέλεσε πολιτική επιλογή. Για να ενισχύσει το επιχείρημά του αυτό επεσήμανε τη διακομματική συναίνεση στο σχέδιο της μετάβασης. Πράγματι η επιλογή αυτή υπηρετήθηκε διακομματικά από όσους κυβέρνησαν τα τελευταία χρόνια, και από όσους σιώπησαν ως αντιπολιτευόμενοι. Αυτό βέβαια δεν αποδεικνύει πως ήταν μια ορθολογική επιλογή.
Αρκεί κανείς να ρίξει μια ματιά στα τρέχοντα κόστη παραγωγής. Εκεί οι σύγχρονες λιγνιτικές μονάδες (Πτολεμαΐδα V) είναι αποδοτικότερες και οικονομικότερες από τις αντίστοιχες μονάδες φυσικού αερίου, ενώ λόγω της ραγδαίας αύξησης της τιμής του φυσικού αερίου (λόγω γεωπολιτικής και ενεργειακής αστάθειας) ακόμη και παλαιότερης τεχνολογίας μονάδες κινούνται σε ανταγωνιστικά επίπεδα. Σε αυτό πρέπει να συνυπολογίσουμε ότι το 70% σχεδόν του κόστους λειτουργίας μιας λιγνιτικής μονάδας δεν αφορά το κόστος της εξόρυξης της πρώτης ύλης αλλά τα δικαιώματα εκπομπής ρύπων. Ακόμη και με τις ρήτρες αυτές, οι αντιρρυπαντικής τεχνολογίας και ενεργειακά αποδοτικές μονάδες, όπως η σύγχρονη μονάδα Πτολεμαΐδα V που θέλουν να κλείσουν και να την μετατρέψουν σε μονάδα φυσικού αερίου είναι σαφώς οικονομικότερες. Αυτή η πραγματικότητα θα έπρεπε να οδηγεί σε ένα σχέδιο εκσυγχρονισμού και αναβάθμισης των μονάδων που μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν (άλλες ως μονάδες βάσεις άλλες ως ενεργειακή εφεδρεία) και όχι την απαξίωση και τη μη αντιστρέψιμη καταστροφή τους, ειδικά σε μια περίοδο αβεβαιότητας για τις τιμές και τη διαθεσιμότητα του φυσικού αερίου το επόμενο διάστημα (που έχει σημάνει συναγερμό σε όλη την Ε.Ε.).
Ούτε πράσινη, ούτε δίκαιη, ούτε μετάβαση
Δεν είναι η αγορά που επέβαλε την απολιγνιτοποίηση λοιπόν. Είναι τα συμφέροντα και οι μπίζνες ντόπιων και ξένων επιχειρηματικών συμφερόντων, που βλέπουν τη μετάβαση ως πεδίο βίαιου ανασχεδιασμού του ενεργειακού χάρτη παραγωγής και κατανάλωσης, που αγοράζουν γη και δικαιώματα αξιοποίησης, που καταληστεύουν φυσικούς πόρους, για βιομηχανικές ΑΠΕ, για έργα φυσικού αερίου, για data center κ.ά.
Την ίδια στιγμή, τα ορυχεία κλείνουν χωρίς αποκατάσταση που να ανταποκρίνεται στην έκταση της καταστροφής. Η «πράσινη» μετάβαση δεν πρασινίζει το τοπίο. Η γη, αντί να αποδοθεί οργανωμένα στην τοπική κοινωνία όπως προέβλεπαν οι μελέτες, παραδίδεται σε φωτοβολταϊκά και βοηθητικές υποδομές. Ο λιγνίτης δεν αντικαταστάθηκε στην πράξη από τις ΑΠΕ, αλλά κυρίως από το φυσικό αέριο. Και μάλιστα, στο πλαίσιο των γεωπολιτικών επιλογών της χώρας, από μια ιδιαίτερα ακριβή και συνολικά επιβαρυντική μορφή του: το αμερικανικό LNG, αν συνυπολογιστούν η υγροποίηση, η θαλάσσια μεταφορά και η επαναεριοποίησή του.
Η μαζική ανάπτυξη των ΑΠΕ, ακόμη και όταν η εγκατεστημένη ισχύς τους είναι πολλαπλάσια της ζήτησης ‒τριπλάσια σήμερα και, βάσει των ήδη εγκεκριμένων έργων, πιθανώς πενταπλάσια στο μέλλον‒ δεν αρκεί από μόνη της για τη λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος. Εξαιτίας της μεταβλητής παραγωγής τους, απαιτούνται μονάδες σταθερής και ελεγχόμενης παραγωγής, καθώς και αξιόπιστες εφεδρείες, ώστε να καλύπτεται η ζήτηση όταν δεν υπάρχει επαρκής ηλιοφάνεια ή άνεμος.
Δεν κλείνει η πληγή της βίαιης απολιγνιτοποίησης για τη Δ. Μακεδονία
Η πιο βαριά συνέπεια της βίαιης απολιγνιτοποίησης δεν αποτυπώνεται μόνο στους δείκτες παραγωγής, αλλά στην ίδια την κοινωνική υπόσταση της Δυτικής Μακεδονίας. Η περιοχή χάνει πληθυσμό, νέους ανθρώπους και παραγωγικές δυνατότητες. Μέσα σε δύο δεκαετίες χάθηκαν δεκάδες χιλιάδες κάτοικοι, ενώ η μεγαλύτερη μείωση αφορά τις ηλικίες 20-39 ετών. Δεν πρόκειται απλώς για δημογραφική μεταβολή αλλά για δύσκολα αναστρέψιμη απώλεια εργατικού δυναμικού, τεχνογνωσίας, οικογενειών και κοινωνικών δικτύων.
Η ανεργία παραμένει υψηλή, ενώ οι σταθερές θέσεις εργασίας που συνδέονταν με τη ΔΕΗ, τα ορυχεία και τις εργολαβίες δεν αντικαταστάθηκαν από αντίστοιχες, μόνιμες και ποιοτικές θέσεις, παρά τις εξαγγελίες και τις υποσχέσεις. Τα φωτοβολταϊκά και οι άλλες νέες επενδύσεις απαιτούν εργαζομένους κυρίως κατά την κατασκευή τους, όχι όμως στον ίδιο βαθμό κατά τη λειτουργία τους. Έτσι, η μείωση της ανεργίας συνδέεται συχνά με τη φυγή των ανέργων, τη γήρανση του πληθυσμού και την προσωρινή απασχόληση.
Η ερήμωση ενισχύεται από το κλείσιμο σχολείων, υπηρεσιών, τραπεζών και άλλων βασικών δομών. Οι μικρότερες κοινότητες αποδυναμώνονται, η τοπική αγορά συρρικνώνεται και η περιφέρεια μετατρέπεται σε χώρο εγκατάστασης μεγάλων έργων χωρίς αντίστοιχη κοινωνική ανασυγκρότηση. Η «δίκαιη μετάβαση» δεν μπορεί να μετριέται σε μελέτες και εξαγγελίες. Χρειάζεται ζωντανή κοινωνία, σταθερή εργασία και πραγματική προοπτική παραμονής των νέων. Προς ώρας τα χρήματα που πέφτουν στην περιοχή (σεμινάρια επιμόρφωσης, συμβουλευτικές, δωρεές σε δήμους κ.ά.) δεν έχουν ως σκοπό να απαντήσουν στα παραπάνω προβλήματα, αλλά να κλείσουν στόματα, να αποσπάσουν συναίνεση, να καλύψουν κάποιες τρύπες μέχρι να ολοκληρωθεί το σχέδιο τους. Ακόμη και αν το καταφέρουν βραχυπρόθεσμα, συντηρούν μακροπρόθεσμα μια ωρολογιακή βόμβα.
