Πενήντα τρία χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να μνημονεύεται, γίνεται όμως όλο και πιο δύσκολο να αναγνωρίσει κανείς αυτό που πραγματικά υπήρξε. Ήταν η κορύφωση ενός ριζοσπαστισμού που ωρίμαζε μέσα στις συνθήκες της δικτατορίας και όχι απλώς τρεις μέρες ηρωισμού κάποιων φοιτητών. Μια φοιτητική κινητοποίηση που ξεπέρασε τα όριά της, έθεσε το θέμα της ανατροπής της χούντας βάζοντας στο επίκεντρο την εξάρτηση και τη δημοκρατία, συνδέθηκε με ευρύτερες κοινωνικές διαθέσεις, και εξελίχθηκε σε μια μεγάλη λαϊκή εξέγερση, ένα ιστορικό συμβάν που άλλαξε τους όρους της πολιτικής διαδικασίας και άφησε βαθύ αποτύπωμα στη λαϊκή συνείδηση. Αποσταθεροποίησε τη δικτατορία, ακυρώνοντας τα σχέδια ελεγχόμενης φιλελευθεροποίησής της και λειτούργησε ως κοιτίδα μιας νέας πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, που θα καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τον λαϊκό ριζοσπαστισμό της Μεταπολίτευσης.
Μια εξέγερση που ξεπέρασε τα όρια του Πολυτεχνείου
Μέσα στους φοιτητικούς συλλόγους, που λειτουργούσαν υπό ασφυκτικό έλεγχο, στους τοπικούς συλλόγους και στις άτυπες παρέες, συγκροτούνταν ένα νέο πολιτικό δυναμικό. Κουβαλούσε κάτι από την ελληνική αντιστασιακή παράδοση, αλλά και, με καθυστέρηση λόγω της χούντας, κάτι από τη διεθνή θύελλα του 1968, από τον γαλλικό Μάη και τα εξεγερτικά κινήματα άλλων χωρών. Η πολιτική ζύμωση συναντούσε μια πολιτιστική αναγέννηση. Βιβλία και παράνομες εκδόσεις, θέατρο, ροκ μουσική, Θεοδωράκη και Μαρκόπουλο. Το σύνθημα «Εδώ θα γίνει της Ταϊλάνδης», αναφορά στη μεγάλη φοιτητική εξέγερση εκείνης της χρονιάς, ήταν ενδεικτικό των αναζητήσεων μιας νεολαίας που έψαχνε τη θέση της σε έναν κόσμο που άλλαζε.
Μέσα στην κατάληψη, όμως, δεν υπήρχε μία ενιαία αντίληψη. Συγκρούστηκαν δύο πολιτικές γραμμές. Η μία, εκφράζοντας την κατεύθυνση του ΚΚΕ και του ΚΚΕ-εσ, ήθελε να διατηρηθούν τα αιτήματα στα φοιτητικά πλαίσια, να αποφευχθεί η γενίκευση της σύγκρουσης και, τελικά, να ανοίξει ο δρόμος για μια αποκατάσταση της προδικτατορικής πολιτικής τάξης. Η άλλη επέμενε ότι δεν μπορούσε να χωριστεί η Παιδεία από το καθεστώς εξάρτησης, από την αμερικανική στήριξη της χούντας, από το ζήτημα της εθνικής ανεξαρτησίας και της λαϊκής κυριαρχίας. «Έξω οι ΗΠΑ», «Έξω το ΝΑΤΟ», «Λαοκρατία». Συνθήματα που δήλωναν έναν διαφορετικό πολιτικό ορίζοντα. Αυτή η αντιπαράθεση στις συνελεύσεις και στη Συντονιστική Επιτροπή είναι σημαντική για την κατανόηση του χαρακτήρα της εξέγερσης, όσο κι αν αργότερα πολλοί επιχείρησαν να την εξομαλύνουν ή να εμφανιστούν εκ των υστέρων ως αδιαμφισβήτητοι καθοδηγητές της.
Υπάρχει και μια δεύτερη παραχάραξη. Το Πολυτεχνείο παρουσιάζεται συχνά σαν να τελείωσε στην πύλη που γκρέμισε το τανκ. Κι όμως, έξω από το κτίριο δρούσαν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως νέοι, μαθητές, εργαζόμενοι, πολλοί χωρίς καμία οργανωτική ένταξη. Στήθηκαν οδοφράγματα, έγιναν συγκρούσεις σε δρόμους και γειτονιές της Αθήνας, η καταστολή συνεχίστηκε μετά την εκκένωση και εκεί βρίσκονται πολλοί από τους νεκρούς της εξέγερσης. Το βιβλίο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη για τους «αφανείς πρωταγωνιστές» αναδεικνύει αυτή την κρίσιμη πλευρά. Ο ραδιοσταθμός έδωσε φωνή στον ξεσηκωμό, αλλά η κοινωνική του δύναμη ήταν και οι άνθρωποι που άκουσαν, βγήκαν στον δρόμο και έδρασαν. Το Πολυτεχνείο δεν υπήρξε απλώς η κορυφαία στιγμή του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος. Υπήρξε ένα μεγάλο λαϊκό συμβάν που δημιούργησε νέα συνείδηση, νέους πολιτικούς συσχετισμούς και έναν ριζοσπαστισμό με βαθιές κοινωνικές ρίζες. Αυτή είναι η πραγματική ιστορική του παρακαταθήκη.
Η πρώτη μάχη για το νόημά του: Από το 1974 στους αγώνες του 1979-80
Η πτώση της χούντας βρήκε το φοιτητικό κίνημα ως το πιο οργανωμένο και ένα από τα πιο πολιτικοποιημένα τμήματα του λαϊκού κινήματος. Το κύρος του δεν προερχόταν μόνο από τη συμμετοχή του στην αντιδικτατορική πάλη, αλλά από τη σύνδεσή του με τα μεγάλα ζητήματα της εποχής, την αποχουντοποίηση, τις κοινωνικές κατακτήσεις, την αλλαγή στην Παιδεία, την εθνική ανεξαρτησία και τη λαϊκή κυριαρχία. Ταυτόχρονα, συγκροτούνταν το πολιτικό πλαίσιο που ονομάστηκε «συμβόλαιο Καραμανλή» με κεντρικούς άξονες την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής ομαλότητας, αλλά και τη συγκράτηση της ανεξέλεγκτης κοινωνικής κινητοποίησης. Η απόφαση να διεξαχθούν οι πρώτες εκλογές στις 17 Νοεμβρίου του 1974 είχε τεράστια συμβολική σημασία. Η επέτειος τοποθετούνταν υπό τη σκιά της εκλογικής «δικαίωσης». Ήταν η πρώτη μεγάλη απόπειρα να ενσωματωθεί το νόημα του Πολυτεχνείου. Η δημοκρατία «επέστρεψε», άρα οι λογαριασμοί της εξέγερσης έκλεισαν.
Μόνο που δεν έκλεισαν. Στις 15 Νοεμβρίου, πριν από τις εκλογές, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πήραν μέρος σε πορεία από το Πολυτεχνείο προς την Καισαριανή, με κυρίαρχη την παρουσία του αγωνιστικού κόσμου που είχε ζήσει την εξέγερση μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο. Στις 24 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε ο μεγάλος επίσημος εορτασμός, με συμμετοχή που στις εκτιμήσεις της εποχής έφτανε μέχρι το ένα εκατομμύριο. Η πρώτη κινητοποίηση έδειξε την ύπαρξη ενός ενεργού, μαχητικού δυναμικού που δεν ήθελε να παραδώσει τη μνήμη του στην κρατική ομαλότητα, ενώ η δεύτερη μαρτυρούσε τη βαθιά λαϊκή απήχηση του Πολυτεχνείου. Το ερώτημα ήταν ποια σχέση θα μπορούσε να οικοδομηθεί ανάμεσα στα δύο. Πάντως, το δυναμικό αυτό θα είναι η κύρια βάση των αγώνων που θα διεξαχθούν σε πολλούς κοινωνικούς χώρους στη συνέχεια.
Στα χρόνια που ακολούθησαν επιχειρήθηκε η συγκρότηση μιας «υγειονομικής ζώνης» γύρω από τον ριζοσπαστισμό. Η θεωρία του «αριστεροχουντισμού» συνέδεε τους αγωνιστές που ξεπερνούσαν τα όρια της ομαλότητας με δήθεν απειλές εναντίον της δημοκρατίας. Δεν αφορούσε μόνο τους φοιτητές, αλλά και τους οικοδόμους, τον εργοστασιακό συνδικαλισμό, τους αγρότες, όλο εκείνο το κοινωνικό ρεύμα που ζητούσε περισσότερα από μια αλλαγή κυβερνητικού προσωπικού. Μέσα στους θεσμούς του συνδικαλιστικού κινήματος αναπτύχθηκε παράλληλα μια προσπάθεια ελέγχου του. Στον φοιτητικό χώρο, η ΕΦΕΕ απέκτησε αναγνωρισμένη πανελλαδική βαρύτητα και έγινε κεντρικός διοργανωτής των επετείων. Είχε πραγματικό κύρος, αλλά οι κυρίαρχες παρατάξεις προσπαθούσαν να μετατρέψουν αυτή τη δύναμη σε μηχανισμό διαχείρισης. Η συνεννόηση των κομματικών νεολαιών, οι κοινές αποφάσεις και οι περιφρουρήσεις λειτούργησαν συχνά περισσότερο ως φράγμα απέναντι στις αγωνιστικές πρωτοβουλίες παρά ως μέσο ανάπτυξής τους.
Παρά τις αντιφάσεις, οι πρώτοι εορτασμοί ήταν ασύγκριτα πιο ζωντανοί από τους σημερινούς. Η Πατησίων και η Στουρνάρη γέμιζαν για τρεις ημέρες. Σχολεία έφταναν με πορείες, παιδιά τραγουδούσαν και κατέθεταν λουλούδια, χιλιάδες άνθρωποι θεωρούσαν αυτονόητη τη συμμετοχή τους. Η πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία συμπύκνωνε όλη τη διαμάχη για τον χαρακτήρα του Πολυτεχνείου, θυμίζοντας την ευθύνη των ΗΠΑ για τη δικτατορία και την απαίτηση για εθνική ανεξαρτησία. Οι κυβερνήσεις της Δεξιάς την περιόρισαν επανειλημμένα. Το 1980 η κυβέρνηση Ράλλη απαγόρευσε τη συνέχισή της πέρα από το Σύνταγμα. Η πλειοψηφία της ΕΦΕΕ πάλι υποχώρησε, άλλες δυνάμεις προσπάθησαν να σπάσουν την απαγόρευση και η αστυνομική βία άφησε νεκρούς τον Ιάκωβο Κουμή και τη Σταματίνα Κανελλοπούλου. Οι αγωνιστές καταγγέλθηκαν ως «προβοκάτορες».
Ανάμεσα σε αυτές τις αναμετρήσεις, οι καταλήψεις του 1979 ενάντια στον νόμο 815 είχαν αποδείξει κάτι ιδιαίτερα σημαντικό. Μπροστά σε ένα ισχυρό μπλοκ μεγάλων παρατάξεων που δεν στήριζε τις καταλήψεις, αναπτύχθηκε ένα άλλο αγωνιστικό ρεύμα. Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να υποχωρήσει και ο νόμος καταργήθηκε. Η νίκη έσπασε και έναν ιδεολογικό φραγμό, δείχνοντας πως ένας νόμος που ψηφίζεται στη Βουλή μπορεί να ανατραπεί με μαζικό αγώνα. Αυτό ήταν ένα από τα πιο γνήσια μεταπολιτευτικά αποτυπώματα του Πολυτεχνείου. Ήταν και η μοναδική νίκη του κινήματος επί της Δεξιάς του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Υπήρξε και μια άλλη μορφή ενσωμάτωσης του «Πολυτεχνείου». Διαμέσου της συγκρότησης κομμάτων στα οποία πολλά στελέχη αναδείχθηκαν και πλαισίωσαν την κομματική οικοδόμηση και τις ανάγκες των τότε κομμάτων (που αποδέχονταν βασικά το «συμβόλαιο Καραμανλή»). Έτσι ένα μεγάλο τμήμα της «γενιάς του Πολυτεχνείου» έπιασε πόστα στους κομματικούς μηχανισμούς. Με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ θα πιάσει θέσεις σε δημόσιους και κρατικούς θεσμούς αλλά και ορισμένοι (όχι λίγοι) στον επιχειρηματικό κόσμο.
Η ενσωμάτωση της «Αλλαγής» και οι αντιστάσεις της δεκαετίας του 1980
Με το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση η ενσωμάτωση άλλαξε μορφή. Η Εθνική Αντίσταση αναγνωρίστηκε, πλευρές της αποκλεισμένης ιστορίας απέκτησαν δημόσια θέση και η επέτειος του Πολυτεχνείου πέρασε στην επίσημη σχολική και κρατική ζωή. Υπήρχε ασφαλώς μια δημοκρατική κατάκτηση σε αυτή την αναγνώριση. Υπήρχε όμως και το αντίτιμο. Οι μαθητές που παλιότερα έκαναν αποχή, διεκδικούσαν να κατέβουν στο Πολυτεχνείο και συγκρούονταν με τη σχολική διοίκηση, τώρα συμμετείχαν σε καθιερωμένες γιορτές. Η εξέγερση γινόταν μάθημα, τηλεοπτικό αφιέρωμα, τελετή. Ο κίνδυνος να μετατραπεί ένα ζωντανό γεγονός σε μια αποστειρωμένη εκδοχή του, χωρίς το ανατρεπτικό ερώτημα που είχε θέσει, ήταν εδώ.
Στο μεταξύ, τμήματα του πολιτικού προσωπικού της αντιδικτατορικής πάλης ενσωματώνονταν στους κομματικούς και κρατικούς μηχανισμούς, ενώ η τάση για ενσωμάτωση λάμβανε ευρύτερα ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Η συμμετοχή στο Πολυτεχνείο μπορούσε να μετατραπεί σε τίτλο νομιμοποίησης, σε προσωπικό ή κομματικό κεφάλαιο. Εμφανίστηκαν αφηγήσεις στις οποίες οι ρεφορμιστικές δυνάμεις παρουσιάζονταν αναδρομικά ως οι αδιαμφισβήτητοι πρωτοπόροι της κατάληψης, αποσιωπώντας τις πραγματικές διαφωνίες της εποχής για τον πολιτικό χαρακτήρα της. Όποιος ιδιοποιούνταν το παρελθόν διεκδικούσε και το δικαίωμα να καθορίζει τα επιτρεπτά όρια του παρόντος. Η ίδια λογική εκφραζόταν στις συνεννοήσεις των κυρίαρχων παρατάξεων στην ΕΦΕΕ και στη στήριξη των πολιτικών «εκσυγχρονισμού» των πανεπιστημίων.
Οι οργανώσεις της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς περνούσαν ταυτόχρονα μια βαθιά κρίση. Πολλές είχαν διαλυθεί ή έχαναν δυνάμεις, ενώ ο κόσμος που είχε αγωνιστεί αισθανόταν ότι το ΠΑΣΟΚ είχε πάρει τα συνθήματά του. Παρ’ όλα αυτά, δεν έλειψαν οι προσπάθειες ανασυγκρότησης. Στις σχολές εμφανίστηκαν νέες συσπειρώσεις και ανεξάρτητα σχήματα. Παράλληλα αναπτύχθηκαν αυτόνομα και αναρχικά ρεύματα, που έφεραν και άλλες αντιλήψεις για την πολιτική δράση. Αυτές οι τάσεις δεν πρέπει να συγχέονται μεταξύ τους, αλλά η σταδιακή απομάκρυνση από τη γενική μαζική διαδικασία θα είχε μακροχρόνιες συνέπειες.
Η δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά το 1985 και η κατάληψη του Πολυτεχνείου που ακολούθησε έδειξαν τις νέες αντιφάσεις. Συμμετείχαμε στην κατάληψη ως απάντηση στην αστυνομική δολοφονία. Ζήσαμε τη νύχτα με τα δακρυγόνα, την πολιορκία και την προσπάθεια να κρατήσουμε την πύλη. Ταυτόχρονα, οι καταστροφές και τα σπασίματα που συνδέθηκαν με τη δράση ορισμένων ομάδων συνέβαλαν στην απομόνωση της κινητοποίησης. Δεν εξισώνω την κρατική καταστολή με αυτές τις πρακτικές, επισημαίνω ότι η απουσία μαζικού πολιτικού προσανατολισμού διευκόλυνε τον εγκλωβισμό.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1987, ζήσαμε μια διαφορετική εμπειρία. Οι καταλήψεις των σχολών (το μπλοκ της «αντιαναβάθμισης») συνέπεσαν με τον εορτασμό και, ύστερα από σκληρή αντιπαράθεση και παρεμβάσεις, κατορθώσαμε να ακουστεί η φωνή τους στις εκδηλώσεις. Ο κόσμος έμπαινε στο Πολυτεχνείο και έβλεπε όχι μόνο φωτογραφίες μιας παλαιότερης εξέγερσης, αλλά και ζωντανούς αγώνες. Αυτή η συνύπαρξη έδειξε ποιος θα μπορούσε να είναι ο πραγματικός χαρακτήρας της επετείου.
Από τη μαζική μνήμη στην περιχαράκωση και την καταστολή
Στη δεκαετία του 1990 επιταχύνθηκε μια αλλαγή που είχε ξεκινήσει νωρίτερα. Το 1995 η κατάληψη του Πολυτεχνείου, τα επεισόδια και η αστυνομική εισβολή με τις εκατοντάδες συλλήψεις σημάδεψαν την επέτειο. Οι τηλεοπτικές εικόνες των συγκρούσεων άρχισαν να υποκαθιστούν, όλο και περισσότερο, τη δημόσια εικόνα μιας μαζικής κοινωνικής εκδήλωσης. Δεν ήταν οι κάμερες που δημιούργησαν την κρίση. Το στένεμα της επετείου στη «δράση των ταραξιών» ήταν αποτέλεσμα μιας κρίσης που προϋπήρχε, με την αποδυνάμωση των συλλόγων, την αλλαγή των συσχετισμών, την υποχώρηση της συλλογικής συμμετοχής.
Η μεταβολή φαίνεται ακόμη και στη φυσική εικόνα του τριημέρου. Παλιότερα δεν χωρούσε ο κόσμος στη Στουρνάρη και στην Πατησίων, τα σχολεία κατέβαιναν μαζικά, οι οικογένειες, οι εργαζόμενοι και οι νέοι ένιωθαν το Πολυτεχνείο δική τους υπόθεση. Τώρα το βασικό γεγονός για πολλές οργανώσεις είναι ποιο τραπεζάκι θα πιάσει την καλύτερη θέση στην Πατησίων, ποιος θα ελέγξει την είσοδο, ποια σημαία θα φαίνεται περισσότερο. Με το ΚΚΕ να ελέγχει τη μικροφωνική και να επιχειρεί να ξαναγράψει την ιστορία προσθέτοντας φαρδιά πλατιά την υπογραφή του κόμματος κάτω από τα “έξω αι ΗΠΑ ‒ έξω το ΝΑΤΟ” στις κολώνες της πύλης. Η εικόνα δεν είναι απλώς γραφική. Είναι η μικρογραφία μιας πολιτικής μετάλλαξης, που υποβάθμιζε την πολιτική αντιπαράθεση σε στείρο ανταγωνισμό μηχανισμών για τη χωροταξία της επετείου και τις μικροηγεμονίες. Μπορεί να γίνονται ακόμη εκδηλώσεις με ενδιαφέρον και η πορεία στην πρεσβεία παραμένει σημαντική, αλλά η κοινωνική ακτινοβολία του τριημέρου έχει περιοριστεί αισθητά.
Το χειρότερο είναι ότι οι συγκρούσεις ανάμεσα σε οργανωμένες ομάδες πήραν τα τελευταία χρόνια επικίνδυνες μορφές. Κράνη, λοστοί, επιθέσεις, διεκδίκηση «ζωνών» επιρροής, αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε φοιτητικές και αναρχικές ομάδες. Ο αντίπαλος παύει να είναι η κυβερνητική πολιτική, η καταστολή, η εξάρτηση, η διάλυση της δημόσιας εκπαίδευσης. Γίνεται πρωτίστως η άλλη ομάδα, ο «μπάχαλος» που θα χαλάσει τη δική μας περιφρούρηση ή ο αντίπαλος μηχανισμός που ελέγχει έναν χώρο. Δεν χρειάζεται να εξωραΐσουμε την παλιότερη περίοδο, καθώς υπήρξαν και τότε τραμπουκισμοί και επιβολές από οργανωμένες παρατάξεις. Άλλο όμως οι συγκρούσεις μέσα σε ένα υπαρκτό, μαζικό κίνημα και άλλο η βία που τείνει να υποκαταστήσει το ίδιο το κίνημα.
Οι φετινές αποφάσεις της πρυτανείας του ΕΜΠ συμπυκνώνουν το αδιέξοδο με κλειδωμένα κτίρια, περιορισμένο ωράριο, αυξημένη φύλαξη, περιορισμό των χώρων των εκδηλώσεων. Η διοίκηση επικαλείται την ασφάλεια αντιμετωπίζοντας στην πράξη την ιστορική επέτειο όλο και περισσότερο ως πρόβλημα διαχείρισης κινδύνου (τόσο συμβατά με το κυβερνητικό δόγμα τάξης). Η αποδοχή της αστυνομικής παρουσίας στους πανεπιστημιακούς χώρους συνιστά μέτρο της υποχώρησης σε σχέση με όσα είχαν κατακτηθεί και διεκδικηθεί στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια.
Η μεγάλη αντιστροφή — και το πραγματικό ζητούμενο
Αυτό που διαπερνά όλη αυτή την ιστορία είναι η σχέση του φοιτητικού κινήματος με την κοινωνία. Το 1973 ένα σχετικά μικρό, αλλά πρωτοπόρο τμήμα φοιτητών μπόρεσε να γίνει σημείο συνάντησης μιας ευρύτερης λαϊκής αγανάκτησης. Στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης οι φοιτητικές εκλογές ήταν πολιτικό γεγονός, η ΕΦΕΕ διέθετε κοινωνικό κύρος, οι αγώνες των φοιτητών μπορούσαν να επηρεάζουν τις κυβερνητικές αποφάσεις. Σήμερα, η διάλυση του φοιτητικού κινήματος αποτυπώνεται και στο κεντρικό επίπεδο αφού η ΕΦΕΕ δεν υφίσταται εδώ και πολλά χρόνια· η κάθε παράταξη μπορεί να ανακοινώνει τα ποσοστά της, να καμαρώνει για τους «συλλόγους» που ελέγχει και να οργανώνει τις δικές της εκδηλώσεις, αλλά το βασικό ερώτημα μένει αναπάντητο: ποια κοινωνική δύναμη εκφράζει και τι πραγματικά μπορεί να κινητοποιήσει; Χωρίς αυτή τη σύνδεση, ο συνδικαλισμός εκφυλίζεται σε ανταγωνισμό μικρών μηχανισμών.
Στα δεκαέξι χρόνια από τη Χρεοκοπία και τα Μνημόνια, το φοιτητικό κίνημα δεν μπόρεσε να παίξει κεντρικό ρόλο στις μεγάλες κοινωνικές αναμετρήσεις. Το αντιμνημονιακό κίνημα, οι Πλατείες αναπτύχθηκαν χωρίς ουσιαστική πρωτοβουλία του ή έστω συμμετοχή του, ενώ και στον ξεσηκωμό για τα Τέμπη δεν κατόρθωσε να πάρει καμιά σημαντική πρωτοβουλία ούτε κατανόησαν οι δυνάμεις που δρουν στα πανεπιστήμια τη σημασία του. Αντίθετα, στη Σερβία οι φοιτητές έγιναν καταλύτης ενός ευρύτερου λαϊκού κινήματος. Η διαφορά είναι αποκαλυπτική για την αυτοαναφορικότητα, την παραταξιοποίηση και την αδυναμία του ελληνικού φοιτητικού κινήματος (ας το αποκαλέσουμε καταχρηστικά έτσι), σήμερα, να συνδεθεί με τα κεντρικά προβλήματα της κοινωνίας.
Την ίδια ώρα η χώρα αντιμετωπίζει ένα συνολικό, υπαρξιακό πρόβλημα: παραγωγική αποδιάρθρωση, δημογραφική συρρίκνωση, εξαρτήσεις, συρρίκνωση της δημοκρατικής συμμετοχής, ακρωτηριασμό της κυριαρχίας της. Πόσο απασχολούν αυτά τα ζητήματα τις δυνάμεις που αυτοχαρακτηρίζονται αγωνιστικές; Πόσες αναζητούν τρόπους να μιλήσουν στην κοινωνία έξω από τα πανεπιστημιακά κτίρια; Λείπει ο πολιτικός προσανατολισμός και η σχέση με την κοινωνία που θα μπορούσαν να δώσουν συνέχεια σε τέτοιες κινήσεις.
Δεν αρκεί, συνεπώς, να υπερασπιστούμε μια τελετή ή να διεκδικήσουμε έναν καλύτερα οργανωμένο εορτασμό. Χρειάζεται να κατανοήσουμε την πορεία ολόκληρου του μεταπολιτευτικού ριζοσπαστισμού: του φοιτητικού κινήματος, του εργοστασιακού συνδικαλισμού, των αγροτικών αγώνων, των αναζητήσεων που γεννήθηκαν και των τρόπων με τους οποίους ενσωματώθηκαν, καταπνίγηκαν ή διαλύθηκαν. Χρειάζεται επίσης να αναγνωρίσουμε τις δικές μας ανεπάρκειες.
Το Πολυτεχνείο δεν χρειάζεται ιδιοκτήτες, ούτε κομματικούς κληρονόμους, ούτε αστυνομικούς διαχειριστές. Χρειάζεται να ξαναδιαβαστεί ως μια μεγάλη ιστορική εμπειρία, ως η στιγμή που μια νεολαία υπερέβη τα στενά της αιτήματα, συνδέθηκε με τον λαό και έθεσε το ζήτημα της δημοκρατίας, της ανεξαρτησίας και της κοινωνικής αλλαγής. Αν η μνήμη δεν συναντήσει ξανά τα μεγάλα προβλήματα και την ανάγκη συγκρότησης ενός λαϊκού Υποκειμένου, θα απομένουν οι φωτογραφίες, τα τραπεζάκια και οι διαμάχες για την περιφρούρηση. Θα τιμάται ένα Πολυτεχνείο αποκομμένο από τη δυνατότητα των ανθρώπων να βγουν από την ακινησία και να παρέμβουν στην πορεία της χώρας. Η ουσιαστική αναμέτρηση με την κληρονομιά του Πολυτεχνείου δεν γίνεται στο πεδίο της επετειακής διαχείρισης, αλλά στο πεδίο της σημερινής κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν μπορεί να εμφανιστεί ένα νέο μεγάλο πολιτικό κίνημα που θα συνδεθεί με τις ανάγκες του τόπου, θα αντιμετωπίσει το υπαρξιακό πρόβλημα της χώρας και θα συμβάλει στην υπέρβαση του κενού υποκειμένου. Αυτό θα αποτελούσε μια πραγματική συνέχεια του Πολυτεχνείου και όχι απλώς την αναπαραγωγή της ιστορικής του μνήμης.
