Με την πολύκροτη δίκη για το σκάνδαλο της κλινικής υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στα Χανιά να έχει πλέον ξεκινήσει, η ελληνική κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με τις πιο σκοτεινές πτυχές μιας υπόθεσης που συγκλόνισε, αποκαλύπτοντας τη συστηματική, τουλάχιστον δεκαετή, εγκληματική δράση μιας βιομηχανίας εμπορίας γυναικών και βρεφών και παράνομων τεκνοθεσιών, της οποίας το νήμα άρχισε να ξετυλίγεται το καλοκαίρι του 2023.
Σύμφωνα με τη δικογραφία, ο γιατρός-ιδιοκτήτης του Μεσογειακού Κέντρου Γονιμότητας, με τη συνδρομή του εμβρυολόγου της κλινικής και ενός διευρυμένου δικτύου, είχε στήσει ένα διεθνές κύκλωμα με σκοπό τον εντοπισμό κοινωνικά ευάλωτων γυναικών από χώρες κυρίως της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων που, για λόγους βιοπορισμού, εξαναγκάστηκαν να διαθέσουν το σώμα τους ως παρένθετες μητέρες, σε μια αδίστακτη αγορά προσφοράς και ζήτησης. Στα Χανιά εντοπίστηκαν 98 γυναίκες, θύματα trafficking, έγκλειστες σε 14 διαμερίσματα υπό διαρκή επιτήρηση, υπομένοντας τον εγκλεισμό και τους κινδύνους για την υγεία τους.
Για την υπόθεση, το Δικαστικό Συμβούλιο παρέπεμψε 33 κατηγορούμενους με 17 κατηγορίες, όπως σύσταση και ένταξη σε εγκληματική οργάνωση, κατ’ επάγγελμα και κατ’ εξακολούθηση εμπορία ανθρώπων, μεσολάβηση σε τεκνοθεσίες ανηλίκων με αποκόμιση αθέμιτου οφέλους, νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες κ.ά.
Το κύκλωμα φέρεται να θησαύριζε πουλώντας υπηρεσίες σε εύπορους πελάτες από τη Γερμανία, την Ιταλία, την Αυστραλία και άλλες δυτικές χώρες, αλλά και σε μοναχικούς άνδρες που δεν πληρούσαν τις νόμιμες προϋποθέσεις απόκτησης τέκνου, με το κόστος να φτάνει τις 70.000 έως 120.000 ευρώ ανά περίπτωση και τα παράνομα κέρδη να ξεπερνούν τα 8,5 εκατ. ευρώ.
Μια βιομηχανία της εκμετάλλευσης και μια βιοηθική απειλή
Πίσω από το πρόσχημα της κάλυψης «ιατρικών εξόδων», κρυβόταν μια κανονική αγοραπωλησία βρεφών, όπου τα παιδιά μετατρέπονται σε κατά παραγγελία εμπορεύματα, διαδικασία που «φλερτάρει» επικίνδυνα με τις αρχές της ευγονικής. Η δε γυναίκα παύει να αντιμετωπίζεται ως μια ολότητα σώματος, νου και ψυχής και αποσυντίθεται σε μεμονωμένα μέρη: γίνεται μια απλή «φέρουσα μήτρα» ή μια «μηχανή παραγωγής ωαρίων».
Πίσω από την υπόσχεση ενός παιδιού, κρυβόταν μια σειρά από απάνθρωπες πρακτικές: Τουλάχιστον 529 υποθέσεις εικονικών εμβρυομεταφορών –όπου οι γιατροί γονιμοποιούσαν τα ωάρια των παρένθετων μητέρων αντί των βιολογικών για να μεγιστοποιήσουν την απόδοση–, 75 περιπτώσεις κλοπής γενετικού υλικού, αλλά και εικονικές υιοθεσίες, ενώ η διανομή του ίδιου γενετικού υλικού σε δεκάδες λήπτριες, σε συνδυασμό με την απόκρυψη των στοιχείων από τα κρατικά μητρώα, στερεί από τα παιδιά που γεννήθηκαν τη δυνατότητα να γνωρίζουν τη βιολογική τους ταυτότητα και συνιστά μια βιοηθική απειλή, καθώς στρώνει το υπέδαφος για πιθανές μελλοντικές αιμομιξίες. Έχουν καταγραφεί μέχρι και περιστατικά ζευγαριών που διέθεσαν γαμέτες τους προκειμένου να αναπαραχθούν εξωσωματικά, και οι οποίοι εμφυτεύτηκαν γονιμοποιημένοι σε παρένθετες με αποτέλεσμα να έχουν παιδιά κάπου ανά τον κόσμο χωρίς να το γνωρίζουν.
Για να λειτουργήσει όλο αυτό, επιστρατεύτηκε ένα ολόκληρο υποστηρικτικό δίκτυο από γιατρούς, δικηγόρους και συμβολαιογράφους, ενώ ο τότε πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής παύθηκε από τα καθήκοντά του αφού αποκαλύφθηκε ότι είχε ανανεώσει την άδεια λειτουργίας της κλινικής, προσπερνώντας αποφάσεις για αναστολή της, και αντιμετωπίζει κατηγορίες για παράβαση καθήκοντος και δωροδοκία. Σε κάθε ευκαιρία, σε συνέδρια και ημερίδες, ο ίδιος, όπως και άλλα επίσημα χείλη, εκθείαζε τις μεγάλες προοπτικές ανάπτυξης του ιατρικού τουρισμού με επίκεντρο την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι στην Ελλάδα λειτουργούν σήμερα περίπου 50 κλινικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, ένας αριθμός ιδιαίτερα υψηλός σε σχέση με τον πληθυσμό της χώρας. Μόνο οι πέντε από αυτές είναι δημόσιες, ενώ οι 45 είναι ιδιωτικές (1). Άλλωστε, ο ίδιος ο πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών Γιώργος Πατούλης, την περίοδο διεξαγωγής του σκανδάλου, διαφήμιζε την Ελλάδα ως χώρα-προορισμό ιατρικού τουρισμού, με «αιχμή του δόρατος» την εξωσωματική γονιμοποίηση. (2)
Από τον «ιατρικό τουρισμό» στη θεσμοθετημένη εμπορευματοποίηση
Η υπόθεση των Χανίων δεν αποτελεί μια μεμονωμένη εγκληματική παρέκκλιση, αλλά σύμπτωμα μιας παγκόσμιας βιομηχανίας, που μετατρέπει την ανθρώπινη αναπαραγωγή σε εμπόρευμα, και, ταυτόχρονα, συνέπεια της θέσης της χώρας μας στον διεθνή καταμερισμό εργασίας. Το σκάνδαλο του Μεσογειακού Κέντρου Γονιμότητας αποτελεί τμήμα μιας παγκόσμιας βιομηχανίας παρένθετης μητρότητας, η οποία το 2022 υπολογίζεται πως άγγιζε τα 14 δισ. δολάρια και εκτιμάται ότι θα εκτοξευτεί στα 129 δισ. μέχρι το 2032. Η τεράστια ζήτηση προέρχεται κυρίως από πλούσιες δυτικές χώρες, όπου η εμπορική παρένθετη μητρότητα απαγορεύεται αυστηρά για λόγους προστασίας της γυναικείας αξιοπρέπειας. Ο «ασθενής-τουρίστας» αναζητά τη φθηνότερη ή τη λιγότερο ρυθμισμένη επιλογή, όχι μόνο στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, αλλά σε μια σειρά ιατρικές υπηρεσίες.
Το θεσμικό έδαφος για να μετατραπεί η Ελλάδα σε «Ταϊλάνδη του Βορρά», όσον αφορά την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, στρώθηκε την περίοδο των μνημονίων. Ενώ ο αρχικός νόμος του 2002 απαιτούσε αυστηρά τόσο η αιτούσα όσο και η παρένθετη μητέρα να κατοικούν στην Ελλάδα, εμποδίζοντας τον αναπαραγωγικό τουρισμό, οι νόμοι του 2013 και του 2014 –σε συνδυασμό με μνημόνια συνεργασίας για τον τουρισμό υγείας, όπως αυτό των Κεφαλογιάννη και Φούχτελ– κατήργησαν αυτή τη διάταξη. Το 2022, με περαιτέρω αλλαγές στη νομοθεσία, επιτράπηκε η διαφήμιση της παρένθετης μητρότητας και αυξήθηκε το όριο ηλικίας για τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής έως τα 54 έτη. Η Ελλάδα αναφέρεται μάλιστα ως η μόνη χώρα στην Ε.Ε. και από τις ελάχιστες παγκοσμίως, στην οποία είναι προαποφασισμένο πως η παρένθετη μητέρα δεν μπορεί να διεκδικήσει την από κοινού γονεϊκότητα.
Η υπόθεση των Χανίων δεν είναι ένα μεμονωμένο «ξέφραγο αμπέλι», αλλά η φυσική κατάληξη ενός θεσμικού πλαισίου που σχεδιάστηκε για να παράγει κέρδος πάνω στο γυναικείο σώμα και την επιθυμία για τεκνοποίηση. Με αυτόν τον τρόπο απαξιώνεται πλήρως ο βαθιά κοινωνικός χαρακτήρας της μητρότητας.
Συχνά η υπογονιμότητα, οι ατελέσφορες εγκυμοσύνες, ακόμα και η αναζήτηση μεθόδων υποβοήθησης στην τεκνοποίηση, παραμένουν ταμπού και προκαλούν αίσθηση ενοχής –λόγω των κοινωνικοπολιτισμικών πεποιθήσεων που επικρατούν. Η μυστικοπάθεια μέσα στην κοινότητα σχετικά με την τεκνοποίηση επιδεινώνει την ήδη ανεπαρκή ενημέρωση, την παραπλάνηση και παραπληροφόρηση γύρω από την επικινδυνότητα των μεθόδων γονιμοποίησης, παροχής και κρυοσυντήρησης ωαρίων, για τον οργανισμό και τον ψυχισμό των εμπλεκομένων –μεταξύ αυτών και του παιδιού που πιθανόν να προκύψει. Κανονικοποιείται η κατά παραγγελία τεκνοποίηση.
Έτσι, επαναπροσδιορίζεται το δικαίωμα του ατόμου να γνωρίζει την προέλευσή του, τους βιολογικούς γονείς, τους όρους της σύμβασης ή της συναλλαγής των απαρχών του. Επανανοηματοδοτείται και, σε έναν βαθμό, απονοηματοδοτείται η ύπαρξη.
Παραπομπές
1) Αδειοδοτημένες Μ.Ι.Υ.Α./Τ.Κ./Ε.Π.Γ.Ε., eaiya.gov.gr
2) Γ. Πατούλης: «Η εξωσωματική γονιμοποίηση είναι η αιχμή του δόρατος για τον Τουρισμό Υγείας στην χώρας μας», www.iatropedia.gr
