Έλληνες στην Κεντρική Ασία
Το 1949, με την αποχώρηση από το Γράμμο, το Βίτσι και από άλλες περιοχές που υπήρχαν δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, οι Σοβιετικοί που ανέλαβαν να φυγαδεύσουν τους υποχωρούντες αντάρτες, τους μετέφεραν και τους διαμοίρασαν στις σοσιαλιστικές χώρες, περίπου ισομερώς, παρέχοντας όλα τα απαραίτητα για την μετεγκατάστασή τους. Μια σημαντική μερίδα μελών του κομμουνιστικού κόμματος, με πολλά στελέχη, βρέθηκε στην Τασκένδη, την πιο μακρινή απ’ όλες τις πόλεις της αχανούς σοβιετικής επικράτειας που φιλοξενήθηκαν οι Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες. Πέρα από τα πολιτικά προβλήματα που ανέκυψαν και προκάλεσαν χάσματα στη συνοχή της κοινότητας, όλα τα μέλη της παρέμειναν ανένδοτα στην προσδοκία της επιστροφής στην Ελλάδα.
Στη διάρκεια της πολυετούς παραμονής τους στο Ουζμπεκιστάν, χοντρικά μέχρι το 1980, τα κόμματα εξουσίας και το ελληνικό κράτος παρέμειναν απολύτως εχθρικά απέναντι στους πολιτικούς πρόσφυγες, αφενός στερώντας τους από κάθε δικαίωμα επιστροφής και αποκατάστασης και αφετέρου αποφεύγοντας οποιαδήποτε θετική ενέργεια που θα αξιοποιούσε το ανθρώπινο δυναμικό της κοινότητας επ΄ ωφελεία όχι μόνο των μελών της, αλλά και της Ελλάδας σε διακρατικό επίπεδο σε όλους τους κλάδους της κοινωνικής, πολιτιστικής και οικονομικής δραστηριότητας. Η λογική της εξουσίας ήταν κοντόφθαλμη και στενόμυαλη. Αν υπήρχε σχέδιο, ο Ελληνισμός της Τασκένδης θα μπορούσε σήμερα να αποτελεί ένα πολύ σημαντικό σύνδεσμο ανάμεσα στα δύο κράτη.
Μπορεί το Ουζμπεκιστάν να είναι άγνωστο στην Ελλάδα, αλλά αυτό δεν μειώνει καθόλου την αξία του. Έχει μακριά ιστορία και πολύμορφο πολιτισμό∙ δεν είναι τυχαίο ότι ο Μέγας Αλέξανδρος έφτασε μέχρι εκεί∙ έχει υπέροχες μουσικές και φαγητά, αναγνωρισμένη από την UNESCO αρχιτεκτονική κληρονομιά που είναι ανάγλυφη στη Σαμαρκάνδη και την Μπουχάρα. Έγινε ανεξάρτητη δημοκρατία, από Ουζμπεκική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία, το 1991 και μετά από το πρώτο σοκ, σήμερα η οικονομία της τρέχει με ρυθμούς ανάπτυξης πολύ εντυπωσιακούς της τάξης του 6-8%, με εντυπωσιακή μείωση της φτώχειας σε πολύ χαμηλά επίπεδα, με πληθυσμό κοντά στα 40 εκατομμύρια, πλειοψηφικά νεανικό, σε μία επιφάνεια εδάφους 3,5 φορές μεγαλύτερη από την Ελλάδα!
Και μόνο να σκεφτεί κανείς ότι χρειάστηκαν 35 ολόκληρα χρόνια από την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του Ουζμπεκιστάν το 1991, για τη σύναψη διπλωματικών σχέσεων Ελλάδας-Ουζμπεκιστάν, γίνεται αντιληπτό με τι ρυθμούς και σε πόσο λάθος κατεύθυνση κινείται το πολιτικό προσωπικό της Ελλάδας στον σύγχρονο κόσμο!
Έτσι, όταν οι συνθήκες το επέτρεψαν, ο επαναπατρισμός ήταν σχεδόν καθολικός, με συνέπεια οι «πολιτείες» των προσφύγων που είχαν ευδοκιμήσει μεταπολεμικά, με πληθυσμό που έφτανε τους 35.000 ανθρώπους!, να υποστούν μία εξουθενωτική εκκένωση. Μέχρι τη στιγμή που ένας Έλληνας, που ούτε πολιτικός πρόσφυγας ήταν ούτε είχε κανένα προηγούμενο με το Ουζμπεκιστάν, βρίσκεται για επαγγελματικούς λόγους στην Τασκένδη και παίρνει αυτόνομα την πρωτοβουλία να ανασυγκροτήσει την ελληνική κοινότητα σε μια νέα βάση, με νέους ανθρώπους και σύγχρονα δεδομένα, εκκινώντας μια νέα πορεία χωρίς να διαγράφει το σημαντικό παρελθόν της.
Νέα διοίκηση
Ο Κώστας Πολίτης, Θεσσαλονικιός, με καταγωγή από Κωνσταντινούπολη και Μικρασία, πολυπράγμων και κοσμογυρισμένος, με την ιδιότητα του προέδρου της ελληνικής κοινότητας στο Ουζμπεκιστάν, με έδρα στην Τασκένδη, έστησε μια εξαιρετικά κατατοπιστική έκθεση στο Πολιτιστικό Κέντρο Μελίνα Μερκούρη του Δήμου της Αθήνας, στο Γκάζι, που μεταφέρθηκε με επιτυχία και στη Θεσσαλονίκη, με υλικά από το παρελθόν και το παρόν του Ελληνισμού στην κεντροασιατική χώρα.
Στην έκθεση παρουσιάστηκαν καλοτυπωμένες μαυρόασπρες φωτογραφίες από την περίοδο των πολιτικών προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στην Τασκένδη μετά την αποχώρησή τους από την Ελλάδα, το 1949. Από τα σχολεία, τους χώρους εργασίας και κατοικίας, από τις γιορτές και τις εκδηλώσεις, από κομματικές συνεδριάσεις και κοινοτικές συνελεύσεις, πολύ ενδιαφέρουσες. Επίσης, φωτογραφίες έγχρωμες που αναφέρονται στη σημερινή ζωή, στο πολιτιστικό κέντρο, στη σημερινή προσπάθεια που κάνει ο Ελληνισμός εκεί για να ανασυγκροτηθεί.
Όταν εγκαταστάθηκαν εκεί οι πολιτικοί πρόσφυγες, χωρίς να γνωρίζουν ούτε τον τόπο, ούτε την κουλτούρα, ούτε τις γλώσσες που μιλούσαν οι ντόπιοι, οργανώθηκαν αμέσως υπό την καθοδήγηση των στελεχών του ΚΚΕ και δημιούργησαν τις 13 πολιτείες στις οποίες έζησαν για μερικές δεκαετίες μέχρι την περίοδο μετά τη δικτατορία των συνταγματαρχών που άρχισαν να ξεσηκώνονται και να επιστρέφουν στην Ελλάδα. Και μετά από την αποκατάσταση των υπηκοοτήτων τους, επαναπατρίστηκαν οι περισσότεροι. Αυτή την συρρικνωμένη κοινότητα παρέλαβε ο Κώστας Πολίτης, ένας άνθρωπος που ασχολείται επαγγελματικά με την αναστήλωση μνημείων και την φροντίδα κειμηλίων και έχει δουλέψει σε πάρα πολλές περιοχές, από την Αφρική ως την Κωνσταντινούπολη, προτού ριζώσει στην Τασκένδη. Με την ιδιότητα, από το 2020, του προέδρου του «Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού» του Ουζμπεκιστάν, που έχει αναγνωριστεί από το ουζμπεκικό κράτος, ο Κώστας Πολίτης μίλησε «Στο Κόκκινο 105.5» για την προσπάθεια που είναι σε εξέλιξη…
Τυχαία εμπλοκή
Κώστας Πολίτης: Στο Ουζμπεκιστάν βρέθηκα πριν από 21 χρόνια εντελώς τυχαία. Όταν δούλευα στην Κωνσταντινούπολη γνωρίστηκα με μια Αμερικάνα από την Καλιφόρνια η οποία με κάλεσε για συνεργασία στο ίδρυμά της, το Christensen Fund. Στην Πόλη, είχα μία δικέφαλη δραστηριότητα. Το ένα κεφάλαιο ήταν εκκλησίες και το άλλο έκανα κάποια μουσεία για Τούρκους επιχειρηματίες. Έκανα αναστήλωση και στο Μουσείο Χειρογράφων που είναι στο Σουλτάν Αχμέτ. Δούλεψα γύρω στα 7 χρόνια, ήταν μια υπέροχη περίοδος…
Στέλιος Ελληνιάδης: Φαντάζομαι ότι για να τα καταφέρεις, τα πήγες καλά με τους Τούρκους. Εδώ υπάρχουν στρεβλές αντιλήψεις για τους Τούρκους. Πολλοί νομίζουν ότι όλοι οι Τούρκοι αδιακρίτως είναι μοχθηροί και θέλουν το κακό μας.
Κ.Π.: Οι Τούρκοι σαν άνθρωποι είναι εξαιρετικοί, έχουν μπέσα. Είναι ανοιχτοί και μας υπεραγαπούν. Εγώ αισθανόμουν πολύ άσχημα όταν με αγκάλιαζαν οι Τούρκοι και μου λέγανε είσαι καρντάσης.
Σ.Ε.: Είχες άλλη εικόνα, έτσι; Είσαι και Θεσσαλονικιός!
Κ.Π.: Ε, ναι, ναι. Τελικά, η Κωνσταντινούπολη στάθηκε το εφαλτήριο για την επόμενη πορεία μου. Με προσέλαβε το Ίδρυμα από το Πάλο Άλτο και με έστειλαν σαν project manager σε κάποιες περιοχές στην Κεντρική Αφρική και την Κεντρική Ασία για να κάνω ταυτοποίηση κάποιων μελλοντικών προγραμμάτων πάνω σε θέματα πολιτισμού.
Δούλεψα περίπου σε 40 χώρες. Σε καμία δεν ήμουν τουρίστας, πάντα πήγαινα για κάποιες δουλειές σε ένα project που μπορεί να ήταν από μία βδομάδα μέχρι τρεις μήνες. Και έτσι συναναστρεφόμουν τους ανθρώπους. Με ρωτούν πολλοί ποια ήταν η πιο ωραία χώρα. Παντού ήταν υπέροχα εκτός από τα Εμιράτα. Τα θεωρώ ένα πολύ ψεύτικο κόσμο…
Σ.Ε.: Δεν σου αρέσει ο συνδυασμός ερήμου με ουρανοξύστες; Και εγώ έχω πάει στο Μπαχρέιν και δεν έβλεπα την ώρα να φύγω. Εκτός αν είσαι σε φυλή νομάδων και έχεις καμήλα!
Κ.Π.: Δεν υπάρχει φύση και δεν υπάρχουν ντόπιοι άνθρωποι.
Σ.Ε.: Οι εννιά στους δέκα είναι ξένοι στα Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα!
Χαμογελαστοί
Κ.Π.: Πιστεύω ότι ο λαός είναι το στολίδι μιας χώρας, το ότι θα βγεις στην αγορά, θα γίνεις φίλος με κάποιους ντόπιους είναι η μεγαλύτερη ευχαρίστηση που μπορεί να πάρει κανείς σε μια χώρα. Στα Εμιράτα δεν υπάρχει αυτή η δυνατότητα, οι ντόπιοι είναι κλειστοί. Αντίθετα, το Ουζμπεκιστάν είναι μια χώρα που έχει έναν εξαιρετικά ανοιχτόκαρδο και φιλόξενο λαό, είναι άνθρωποι χαμογελαστοί. Εντάξει, μπορεί στα παζάρια να είναι λίγο επιτήδειοι, αλλά σαν επισκέπτης συναντάς ένα πολύ ωραίο λαό.
Σ.Ε.: Είναι ένα από τα τουρανικά φύλα της Κεντρικής Ασίας, μουσουλμάνοι οι περισσότεροι.
Κ.Π.: Στο Ουζμπεκιστάν ζουν γύρω στις 130 διαφορετικές εθνότητες. Μπορώ να ξεχωρίσω καμιά εικοσαριά εθνότητες που είναι διαφορετικές…
Σ.Ε.: Κι αυτή η συνύπαρξη είναι ένα στοιχείο πολιτισμού της χώρας…
Κ.Π.: Πρόσφατα με κάλεσαν στο Υπουργείο Πολιτισμού, σε μια ειδική σύναξη σχετικά με το Ουζμπεκιστάν, με θέμα «Η κοινή μας πατρίδα», και μου δόθηκε η ευκαιρία να κάνω μια ανάλυση σχετικά με τη λέξη πατρίδα στις διάφορες γλωσσικές περιοχές. Για παράδειγμα, στα ινδοευρωπαϊκά φύλα έχουμε τη λέξη από τον πατέρα, από τον πρόγονο, στα σλαβονικά από τη μητέρα, ρόντινα είναι γενέτειρα, έχει να κάνει με τη μήτρα, και στα αραβικά βατάν είναι το μέρος που ζω. Είπα, λοιπόν, στους Ουζμπέκους, ότι το Ουζμπεκιστάν είναι βατάν, δεν είναι πατρίδα με την ινδοευρωπαϊκή έννοια του όρου και τους άρεσε αυτό το πράγμα. Έχει να κάνει με τους νομάδες που μετακινούνται, άρα πατρίδα τους είναι εκεί που ριζώνουν.
Σκοτεινά χρόνια
Σ.Ε.: Αφού έχεις εξοικειωθεί λόγω της επαγγελματικής σου δραστηριότητας στο Ουζμπεκιστάν και είναι και ένας τόπος που σου αρέσει κυρίως για το επίπεδο των ανθρωπίνων σχέσεων, τι σε οδήγησε να μπλεχτείς με την ελληνική κοινότητα; Από το 2020 έχεις αναλάβει κατά μία έννοια ουσιαστική την ανασυγκρότησή της, γιατί βρήκες μια κατάσταση η οποία υστερεί πάρα πολύ σε σχέση με τη χρυσή εποχή της ελληνικής παρουσίας από το 1949 και μετά, που φτάνει κάποια στιγμή να ξεπερνάει και τους 30.000 Έλληνες! Μεγάλη, οργανωμένη και συγκροτημένη, αλλά μετά αρχίζει η επιστροφή στην Ελλάδα και σιγά σιγά συρρικνώνεται, πολλαπλασιάζονται οι μεικτοί γάμοι και αλλάζει και το πρόσωπο της ελληνικής κοινότητας. Δηλαδή, η κατάσταση δεν ήταν καλή.
Κ.Π.: Ναι, υπάρχουν οι χρυσοί αιώνες, αλλά υπάρχει και ο μεσαίωνας, dark ages. Λοιπόν, τα σκοτεινά χρόνια για την κοινότητά μας ήταν ουσιαστικά από το 2000 μέχρι το 2020, μια εικοσαετία στην οποία έχουμε τα απομεινάρια της παλιάς κοινότητας, άνθρωποι που απλά δεν μπόρεσαν να φύγουν και όπως μου είχε πει τότε, το ’96, που ήμουν στην Κωνσταντινούπολη, ένας παππούς 80 χρονών, παιδί μου τι ήρθες να κάνεις εδώ; Εδώ πέρα μείνανε οι σακάτηδες και τα κοράκια! Όταν μου το είπε έπαθα πλάκα! Δεν μπορούσα να καταλάβω τι εννοούσε, αλλά συνειδητοποίησα ότι όπως ήταν στην Πόλη ήταν και σε μας, στην Τασκένδη.
Σ.Ε.: Βαριά διαπίστωση και πολύ σκληρή…
Κ.Π.: Και απόλυτα ρεαλιστική.
Σ.Ε.: Αρχίζεις να αναζητάς τους ανθρώπους οι οποίοι διαφέρουν, έχουν μια ποιότητα, θέλουν να συμβάλουν στην ανασυγκρότηση, θέλουν να ενισχύσουν αυτό το κομμάτι της εθνικής τους ταυτότητας που μπορεί να είναι και ανάμεικτο, να έχει στοιχεία και από άλλους πολιτισμούς, από άλλες εθνικές καταβολές.
Κ.Π.: Ήταν μία εντελώς άλλη πραγματικότητα. Είχαμε να κάνουμε με απογόνους τρίτης γενιάς ουσιαστικά, κάποιοι έχουν μείνει και της δεύτερης γενιάς, αλλά ουσιαστικά είναι τρίτης γενιάς οι οποίοι έχουν απωλέσει και τη γνώση της ελληνικής γλώσσας, διότι τα τελευταία 20 χρόνια δεν υπήρχε καν δάσκαλος.
Μηδενικές σχέσεις
Σ.Ε.: Να πούμε ότι η Ελλάδα δεν είχε διπλωματικές σχέσεις με το Ουζμπεκιστάν…
Κ.Π.: Μέχρι πριν από μερικούς μήνες! Δεν είχε ούτε σχολείο, αλλά τώρα ιδρύσαμε σχολείο και λειτουργεί. Φτιάξαμε ένα όμορφο κτίριο σε αρχαϊκό στυλ, μονώροφο και ζητούσαμε για καιρό από την Ελλάδα να στείλει δάσκαλο επαγγελματία.
Σ.Ε.: Εδώ δεν στέλνει στα ελληνικά χωριά, εσείς θέλατε να στείλει στην Τασκένδη; Τα τελευταία χρόνια έκλεισαν 740 σχολεία στην Ελλάδα! Είχατε υπερβολικές απαιτήσεις, αγαπητέ Κώστα.
Κ.Π.: Ναι, έβλεπα ότι είναι κάπως ουτοπικό, αλλά λένε ότι πρέπει να ζητάς πολλά για να πάρεις κάτι και τελικά πήραμε, μας ήρθε δάσκαλος, ένας εξαιρετικός κύριος, ο καθηγητής Γιώργος Ευθυμιάδης, από το Κιλκίς, με πολύ πάθος και γνώση και από εκεί που είχαμε 20 παιδιά που φοιτούσαν σε κάποια υποτυπώδη μαθήματα, την πρώτη μέρα της σχολικής χρονιάς μαζεύτηκαν 105 άτομα! Ο άνθρωπος αυτός έκλαψε από τη συγκίνησή του, γιατί τον αντιμετώπισαν σαν μεσσία! Ήταν συγκινητικό να βλέπεις ένα φορέα της ελληνικής γλώσσας να έρχεται τελικά και να τρέχει ο κόσμος να μάθει ελληνικά!
Σ.Ε.: Αν είχαμε κανονικούς ανθρώπους πολιτικούς και δεν είχαμε ζόμπι, θα συγκινούνταν απ’ αυτά, αλλά δυστυχώς, γι’ αυτό, πρέπει να στηρίζεστε στις δυνάμεις σας κυρίως. Είναι ευτυχία το ότι σας έστειλαν ένα δάσκαλο που είναι άνθρωπος με ευαισθησίες.
Κ.Π.: Πρέπει κανείς πάντα έξυπνα να προσπαθεί να επωφεληθεί κάποιων καταστάσεων. Δεν βασίζομαι σε τρίτους. Ακόμη και η έκθεση που κάναμε στην Αθήνα, που ήταν πολύ μεγάλη, έγινε αποκλειστικά με προσωπικά έξοδα. Δεν είχαμε κανένα χορηγό καίτοι απευθύνθηκα σε κάποιους επώνυμους. Κανένας δεν ήρθε, αλλά δεν τους κάκιωσα. Το θεωρώ ένα προσωπικό μου αγώνα αυτό το πράγμα, έχω την απόλαυση να βλέπω να μεγαλώνει ο Ελληνισμός σαν ένα μικρό παιδί, όπως ένα παιδί που το μεγαλώνεις και παίρνεις όλη αυτή τη χαρά, που το βλέπεις σιγά σιγά να αρθρώνει λεξούλες και να επικοινωνεί μαζί σου. Αυτή τη χαρά παίρνω απ’ αυτή την κοινότητα που μεγαλώνει και αριθμητικά, αλλά αρχίζει να αποκτά κι αυτό που λέμε ελληνική συνείδηση που είναι το συστατικό στοιχείο του Ελληνισμού. Ελληνισμός δεν είναι το DNA, πόσο τοις εκατό Έλληνας είναι ή δεν είναι κανείς. Να νιώθεις ότι είσαι Έλληνας και να αισθάνεσαι μια καλώς εννοούμενη περηφάνεια για αυτό το πράγμα.
Σ.Ε.: Χωρίς να μισείς και να περιφρονείς τους άλλους.
Εκπλήξεις
Κ.Π.: Μπορώ να πω ότι είναι εκπληκτικό το πόσο σαν Έλληνες είμαστε ευπρόσδεκτοι. Σε οποιοδήποτε Ουζμπέκο πεις είμαι Έλληνας εμφανίζει ένα μεγάλο χαμόγελο. Υπάρχει μία αύρα. Λέω αν αυτό το πράγμα μπορούσε να το εκμεταλλευτεί η Ελλάδα…
Πάντως, η χρονιά που πέρασε μας επιφύλασσε δύο εκπλήξεις, η μία ήταν ο δάσκαλος και η άλλη ήταν η πρεσβεία που άνοιξε και μάλιστα με μία πρέσβη, την κυρία Παρασκευή Τζεβελέκη η οποία είναι ένα εξαιρετικό δείγμα διπλωμάτη με άριστα τουρκικά, είναι τουρκολόγος, η οποία καταλαβαίνει πάρα πολύ καλά την τοπική γλώσσα, τα ουζμπεκικά, και πλέον για μας είναι ένα στοιχείο στο οποίο βασίζομαι, διότι ήρθε με δική της πρωτοβουλία και αγαπάει το χώρο. Νομίζω αυτά τα τρία στοιχεία, ο δάσκαλος, η πρεσβεία και η κοινότητα, θα αποτελέσουν ένα μείγμα που θα δώσει στον Ελληνισμό μία καινούργια ώθηση. Για μένα δεν είναι απλώς ένα πείραμα, ένα χόμπι. Έχει γίνει ένα πάθος η ανάπτυξη του Ελληνισμού σε μια περιοχή που βρίσκεται 5.000 χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα και σε ακτίνα 2.000 χιλιομέτρων δεν έχει τίποτα το ελληνικό καθώς είμαστε στο κέντρο της Ασίας. Φιλοδοξία μου είναι να γίνει μια πλατφόρμα ελληνικού πολιτισμού που να ακτινοβολεί στην γύρω περιοχή, στην Ασία.
Συνεχίζεται
