Η Νατάσα Παπαδοπούλου-Τζαβέλλα δεν είναι βιογράφος ή ιστορικός: αυτό το βιβλίο είναι η βιωματική αφήγηση μιας γυναίκας που έζησε από μικρή ηλικία (21 χρονών) και για 38 ολόκληρα χρόνια ως σύντροφος και ως τραγουδίστρια δίπλα σε μια πολυσχιδή προσωπικότητα, τον αντάρτη και τραγουδοποιό Πάνο Τζαβέλλα. Η ίδια το εξηγεί στην αρχή του βιβλίου της:
«Αν αποφάσισα να γράψω για μας, δεν είναι για να παραστήσω τη συγγραφέα. Είναι γιατί μεγαλώνω και φοβάμαι μήπως μια μέρα με προδώσει το μυαλό μου και πέσει στη λήθη, και χαθεί η μαρτυρία μου αυτή, και μαζί της κι η δική σου ιστορία. Οι αγώνες σου και τα τραγούδια σου. Η αγάπη σου για την Ελλάδα κι ο καημός σου –καημός ολόκληρης της γενιάς σου– για τη λευτεριά, την ανεξαρτησία της πατρίδας μας και την ευημερία του λαού μας».
Ο τρόπος αφήγησής της δεν έχει την ακολουθία του ιστορικού χρόνου, αλλά την αμεσότητα μιας προσωπικής αφήγησης από κάποιο οικείο σου πρόσωπο, που ξαφνικά θυμάται κάτι πολύ μεταγενέστερο και, για να μην το ξεχάσει, στο λέει, και μετά από κάποιες στιγμές επανέρχεται στη ροή των γεγονότων.
Η Νατάσα τα αφηγείται στον Πάνο της, όπως τον αποκαλεί, και μάλιστα τον «ενημερώνει» για τους φίλους και συνεργάτες που έφυγαν μετά από αυτόν, αλλά και για διάφορα γεγονότα που έζησαν μαζί, σαν να τον έχει απέναντι της – θέλοντας έτσι να του υπενθυμίσει αυτά που ζήσανε, κάνοντας διάλογο μαζί του με ένα ευρηματικό τρόπο που συγκινεί τον αναγνώστη. Του διηγείται τα πάντα, ακόμη και τα παράπονά της, μ’ έναν αγνό τρόπο, κοριτσίστικο, αλλά δικαιολογώντας τον κιόλας:
«Η φαινομενική σου τραχύτητα μερικές φορές, τι άλλο ήταν παρά το βαθύ τραύμα σου που ούρλιαζε; Μ’ εμένα που τόσο μ’ αγαπούσες, γινόσουν σκληρός κι έπειτα το μετάνιωνες. Να, όπως τότε που έπαθα δύο φορές περιαρθρίτιδα στους ώμους κι εσύ δεν έδινες σημασία. Αλλά όταν έπαθες το ίδιο και τρέχαμε στο γιατρό να σου κάνει ένεση μου είπες, τόσο πολύ πονούσες κι εγώ αδιαφορούσα; Ντροπή μου!»
Του λέει ακόμα και το πώς συνέχισε τη ζωή της μετά το θάνατό του:
«Επέμενες πολύ να παντρευτούμε, εγώ ούτε που το είχα σκεφτεί. “Εγώ είμαι πολύ πιο μεγάλος, θα φύγω νωρίς και θέλω ό,τι έχω εσύ να το πάρεις, να φτιάξεις τη ζωή σου, και μην ξεχνάς ότι η ζωή είναι ωραία, όταν τη μοιράζεσαι μ’ έναν καλό σύντροφο που πρέπει να τον βρεις, όταν εγώ θα είμαι αλλού”. Η διαθήκη που άφησες είναι συγκινητική. Πράγματι Πάνο μου, μετά το φευγιό σου από τη ζωή, βρήκα ένα σπουδαίο άνθρωπο, τον Μανώλη. Είμαι πολύ τυχερή που ήρθε στη ζωή μου αυτός ο πνευματικός και μειλίχιος, ο τρυφερός σύντροφος, ο πιστός φίλος».
Ο τρόπος αφήγησης της Νατάσας Παπαδοπούλου-Τζαβέλλα δεν έχει την ακολουθία του ιστορικού χρόνου, αλλά την αμεσότητα μιας προσωπικής αφήγησης από κάποιο οικείο σου πρόσωπο
Επεισοδιακή ζωή
Μιλά για έναν άνθρωπο, ένα αλύγιστο αγωνιστή με σπάνια χαρακτηριστικά. Αναφέρεται στην πορεία ενός μαχητή του ΔΣΕ, τον τραυματισμό του, τον εν ψυχρώ ακρωτηριασμό του ποδιού του, τις φυλακές, τα μεσαιωνικά βασανιστήρια για τα οποία αρνιόταν να μιλήσει με λεπτομέρειες μέχρι τον θάνατό του, τους δημόσιους εξευτελισμούς. Την αρρώστια του, που τον έβγαλαν για να πεθάνει έξω από τη φυλακή. Το νοσοκομείο στη Μόσχα, όπου τον έστειλε το κόμμα με ενδοαρτηρίτιδα, μια τρομακτική ασθένεια που θρομβώνει μία-μία τις φλέβες, όπου χρειάστηκαν δύο χρόνια νοσηλείας και πολλαπλά χειρουργεία για να επιβιώσει.
Εκεί μελετούσε μουσική από το πρωί ως το βράδυ, ώσπου μια μέρα τον ενημέρωσαν οι νοσοκόμες ότι ένας συνάδελφός του μουσικός θέλει να τον επισκεφθεί, και ξαφνικά είδε από την πόρτα να μπαίνει ο Ντιμίτρι Σοστακόβιτς – τον οποίο είχαν ενημερώσει οι νοσοκόμες ότι ένας Έλληνας αντάρτης και μουσικός νοσηλεύεται στο νοσοκομείο, και ενδιαφέρθηκε να τον γνωρίσει.
Μιλά για την επιστροφή του στην Ελλάδα, τη χούντα, τη σύλληψή του το 1968, τη νέα φυλάκιση μέχρι το 1971, οπότε τον βγάζουν έξω. Μετά από λίγο καιρό γνωρίζει τη Νατάσα και μένουν αχώριστοι μέχρι τον θάνατό του το 2009. Μιλά επίσης για την κοινή τους κατοικία, ένα δώμα στην Πειραϊκή, και την εμμονή του να κοιμάται έξω χειμώνα-καλοκαίρι, ακόμα και με βροχή, γιατί δεν άντεχε τα τέσσερα ντουβάρια του σπιτιού που του θύμιζαν τη φυλακή! Χρησιμοποιεί αποσπάσματα από το βιβλίο του Πάνου, το Ανταρτο-Rock, που αναφέρεται στη μεγάλη πορεία του με τον ΔΣΕ και τον τραυματισμό του:
«Πυρά καταιγιστικά κι από δύο πλευρές. Σύγκρουση ολιγόλεπτη και άγρια. Ξαφνικά χάνομαι… Όταν συνέρχομαι, νομίζω πως βγαίνω από όνειρο. Κάνω να σηκωθώ. Τίποτα. Κάτι με γαργαλάει στο δεξί πόδι. Απλώνω το χέρι μου και ψάχνοντας πέφτω στην πληγή. Τα δάχτυλά μου γεμίζουν αίμα. Κάνω το πουκάμισό μου επιδέσμους και προσπαθώ να δέσω την πληγή. Αδύνατον. Το αίμα τρέχει ποτάμι. Η θέση μου είναι δεινή. Με πιάνει αγωνία. Αρχίζω να σέρνομαι πάνω στα βράχια που κόβουν ξυράφια. Λιγοθυμώ, συνέρχομαι. Σβήνω, χάνομαι… Ώστε αυτό είναι ο θάνατος. (Αργότερα, “πέθανα” άλλες τρεις φορές)».
Εξαιρετική διήγηση
Η Νατάσα Παπαδοπούλου-Τζαβέλλα αναφέρεται επίσης στις συνεργασίες τους και τις γνωριμίες τους με πάρα πολλούς σημαντικούς ανθρώπους: Μίκη Θεοδωράκη, Χρόνη Μίσσιο, Μανώλη Γλέζο, Λαυρέντη Μαχαιρίτσα, Ηλία Λογοθέτη, Πέτρο Ανταίο, Γιώργο Βότση, Χαρούλα Αλεξίου, Μήτσο Κασόλα, Βασίλη Φίλια, Παναγιώτη Γιαννάκη, Μάρθα Βούρτση, Λεωνίδα Κύρκο, Καίτη Γκρέυ, Βόλφ Μπίρμαν, Ζωρζ Μουστακί κ.ά.
Ειδική αναφορά γίνεται στη γνωριμία τους με τον Ουλίσες Εστράδα, συμπολεμιστή του Τσε, τον Κώστα Βρατσάνο, τον μεγαλύτερο Έλληνα σαμποτέρ (υπεύθυνο της ανατίναξης της γέφυρας του Ασωπού αλλά και της παγίδευσης του ξενοδοχείου Μ. Βρετάνια, όπου τελευταία στιγμή αναβλήθηκε η ανατίναξη), τους Κρητικούς αντάρτες Σπύρο Μπλαζάκη και Γιώργο Τσομπανάκη, που έμειναν 30 χρόνια, μέχρι το 1974, κρυμμένοι στα Λευκά Όρη!
Άλλο μεγάλο κεφάλαιο αφορά τα ταξίδια τους στην Ελλάδα αλλά και στον κόσμο, που ήταν η διέξοδός τους από την καθημερινότητα: Κίνα, Ταϊλάνδη, Μαλαισία, Ιαπωνία, Σιγκαπούρη, Χονγκ-Κονγκ, Ινδία, Νεπάλ, Πακιστάν, Κασμίρ, Θιβέτ, Αίγυπτο, Μαρόκο, Γερμανία, Γαλλία, Ισπανία, αλλά και ολόκληρη η Ελλάδα.
Η Νατάσα Παπαδοπούλου-Τζαβέλλα με ένα συναισθηματικό τρόπο καταφέρνει να μας διηγηθεί μια ιστορία που έζησε, και τα καταφέρνει εξαιρετικά, ώστε η ιστορία να μην χαθεί στα παράθυρα του χρόνου.
***
Την Πέμπτη 22 Ιανουαρίου και ώρα 18:30 θα πραγματοποιηθεί στον Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσός (αίθουσα Κωστής Παλαμάς), η παρουσίαση του βιβλίου της. Θα μιλήσουν ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, ιστορικός, ο Δημήτρης Πατέλης, καθηγητής Φιλοσοφίας Πολυτεχνείου Κρήτης, και ο Ανδρέας Μάρκου, συνθέτης-μουσικολόγος.
Θα διαβάσουν αποσπάσματα οι ηθοποιοί Γεωργία Ζώη και Κώστας Ζωγραφόπουλος, και θα ακουστούν τραγούδια του Πάνου από το Μουσικό Σύνολο Ρωμιοσύνη. Την παρουσίαση θα συντονίσει η Αναστασία Βούλγαρη, λογοτέχνης, επιμελήτρια του βιβλίου.
