Εβδομήντα ένα χρόνια από την έναρξη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, 1955-1959, στην Κύπρο, με στόχο την Αυτοδιάθεση-Ένωση, η ιστορία παραπέμπει σε μια πορεία αναπόφευκτη αλλά και προδομένη. Εκ των υστέρων φαίνεται πως ο γνήσιος και παλλαϊκός αγώνας της ΕΟΚΑ, είχε παγιδευτεί από τις τρεις εμπλεκόμενες χώρες, που όχι τυχαία ήταν ΝΑΤΟϊκές και εξαρτώμενες από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο, είχαν εκείνη την περίοδο υπόγειες συνεννοήσεις.
Η έναρξη του αγώνα, την 1η Απριλίου 1955, αιφνιδίασε και έφερε την Ελλάδα ενώπιον των ευθυνών της. Ενώ ο ελληνικός λαός στην πλειοψηφία του στήριζε τον αγώνα της Κύπρου για Ένωση με τον εθνικό κορμό. Ωστόσο οι πολιτικές ηγεσίες, πρωτίστως η ελληνική κυβέρνηση, θεωρούσε την εξέλιξη αυτή ως πονοκέφαλο. Όπως θεωρούν και σήμερα οι κυβερνήσεις της δεξιάς στην Ελλάδα το Κυπριακό ως πονοκέφαλο, ως το πρόβλημα που «χαλά» το πάρτι με την Τουρκία!
Ο αγώνας της ΕΟΚΑ αγκαλιάσθηκε από τον κυπριακό λαό, όπως και από τον ελλαδικό. Αν και στο νησί, η ηγεσία του ΑΚΕΛ κράτησε αρχικά εχθρική στάση και στη συνέχεια επιφυλακτική, γινόταν αντιληπτή από όλους η αναγκαιότητα για αποτίναξη της κατοχής και της αναγνώρισης του δικαιώματος της Αυτοδιάθεσης.
Οι αντάρτες έδιναν μια άνιση μάχη με τον πάνοπλο αγγλικό στρατό. Είχαν, όμως, τη στήριξη των πολιτών, οι οποίοι ενίσχυαν τον αγώνα με πολλές δράσεις, που υπονόμευε το αποικιακό καθεστώς.
Ο ρόλος της ελλαδικής δεξιάς
Στο βιβλίο του καθηγητή και πρέσβη Γιώργου Γεωργή, «Σεφέρης-Αβέρωφ, η ρήξη», των εκδόσεων Καστανιώτη, ο Ευάγγελος Αβέρωφ παρουσιάζεται να είχε προτείνει πρώτος, το 1956, στον Τούρκο πρέσβη στην Ελλάδα τη διχοτόμηση (σελ. 41). Βεβαίως ο ίδιος, προφανώς για να καθησυχάσει τον Γρίβα, είχε οργανώσει την αποστολή όπλων στην ΕΟΚΑ, σε μια από τις οποίες ηγήθηκε ο νεαρός τότε διπλωμάτης Π. Μολυβιάτης.
Κι ενώ ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας συνεχιζόταν, τον Δεκέμβριο του 1958, στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ, οι Αβέρωφ και Ζορλού θα καταλήξουν σε συμφωνία που θα λάβει οριστική μορφή με τη Συμφωνία της Ζυρίχης και του Λονδίνου. Τα βασικά στοιχεία είναι ο ορισμός Έλληνα πρόεδρου και Τούρκου αντιπρόεδρου με δικαίωμα βέτο. Θα δημιουργούνταν χωριστοί δήμοι αλλά και ξεχωριστές βουλές. Η ανεξαρτησία θα ήταν υπό την εγγύηση Αγγλίας, Ελλάδας, Τουρκίας, που είχαν δικαίωμα επέμβασης. Το νέο κράτος ήταν θνησιγενές, θα ήταν ανέφικτο να αυτοκυβερνηθεί και άνοιγε τον δρόμο στη διχοτόμηση και στην τουρκική επέμβαση. Προωθούσαν, δηλαδή, μια εξαρτώμενη ανεξαρτησία, ένα θνησιγενές, όπως αποδείχθηκε, κράτος.
Ενισχυτικά των πιο πάνω είναι κι αυτά που καταγράφει στο βιβλίο του «Το Μελάνωμα της Κύπρου» ο καθηγητής Βασίλης Φούσκας. Για τις ευθύνες Καραμανλή και Αβέρωφ, αναφέρει πως η κυβέρνησή τους αποδέχτηκε τόσο τη συμφωνία επί της αρχής για διαμελισμό της Κύπρου, όσο και τη διαδικασία των μυστικών συνομιλιών, στην οποία μυήθηκε από πολύ νωρίς. Στην απόρρητη έκθεση του Νιχάτ Ερίμ προς τον Τούρκο πρωθυπουργό Αντνάν Μεντερές στα τέλη του 1956, ο Ερίμ αναφέρει ότι «η ιδέα της διχοτομήσεως έχει συζητηθεί και μελετήθηκε σε ορισμένες μυστικές, επίσημες και ανεπίσημες διαπραγματεύσεις μεταξύ της Τουρκίας, της Ελλάδος, της Αγγλίας και της Αμερικής». Μάλιστα, «η Ελλάδα δέχτηκε παραχώρηση ενός στενού διαδρόμου στο βόρειο μέρος του νησιού». Έτσι, τη στιγμή που οι Ελληνοκύπριοι αγωνιστές της ΕΟΚΑ απαγχονίζονταν για ανεξαρτησία και ένωση με την Ελλάδα, η νέα κυβέρνηση Καραμανλή-Αβέρωφ στην Ελλάδα συζητούσε τη ΝΑΤΟϊκή λύση της διχοτόμησης μαζί με την Τουρκία, την Αγγλία και τις ΗΠΑ (σελ. 18).
Στο παρασκήνιο, κι ενώ μαίνονταν ο αγώνας της ΕΟΚΑ για αυτοδιάθεση, οι κυβερνήσεις Καραμανλή-Αβέρωφ, υπό την αιγίδα των ΗΠΑ, συζητούσαν παραχώρηση προνομίων τουρκικής βάσης στη Κύπρο. Από τότε, η Τουρκία επεδίωκε στρατιωτική βάση στη Κύπρο και έξοδο στη θάλασσα, πίεση που έγινε πιο ασφυκτική με τη δημιουργία Τουρκοκυπριακών θυλάκων το 1963-64. Το αποκορύφωμα αυτών των παρασκηνιακών διαβουλεύσεων ήταν το μυστικό πρωτόκολλο Καραμανλή-Μεντερές τον Φεβρουάριο του 1959, το οποίο προέβλεπε συνεργασία Ελλάδας-Τουρκίας για ΝΑΤΟποίηση της Κύπρου και εξοβελισμό σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών επιρροών. Οι Καραμανλής-Αβέρωφ έθεσαν τους άξονες της ελληνικής πολιτικής στη Κύπρο, έτσι όπως ο Νιχάτ Ερίμ το είχε κάνει για τη τουρκική πλευρά, με τη διαφορά ότι η ελληνική πολιτική ήταν υιοθέτηση του ελάχιστου στόχου της Τουρκίας για τη Κύπρο, που ήταν η διχοτόμηση. Ο μέγιστος στόχος της Τουρκίας είναι ο στρατηγικός έλεγχος ολόκληρης της Κύπρου, κάτι που δεν έχει μέχρι σήμερα επιτευχθεί (σελ. 80).
Με βάση έγγραφα που αποχαρακτηρίσθηκαν, τα οποία είδαν τη δημοσιότητα στις 27 Σεπτεμβρίου 2013, και κάλυπταν την περίοδο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα (σχετικό τηλεγράφημα Κυπριακού Πρακτορείου), η αποικιοκρατία αναγνωρίζει την αποτυχία της να αντιμετωπίσει την ΕΟΚΑ. Παράλληλα προετοιμαζόταν για τη διχοτόμηση. Επιστολή του Φόρεϊν Όφις προς τη βρετανική πρεσβεία στην Αθήνα με ημερομηνία 2/4/1959 σημείωνε ότι δεν θα ήταν ορθό να δοθεί στην ελληνική κυβέρνηση η μελέτη για πιθανή διχοτόμηση της Κύπρου που είχε συνταχθεί τον Μάιο του 1957. Το υπουργείο παρέπεμπε σε τοποθέτηση του Βρετανού πρωθυπουργού Μακμίλαν στη Βουλή των Κοινοτήτων στις 18/12/1958, όταν είχε πει ότι η μελέτη έδειχνε πως τεχνικά ήταν δυνατή η διχοτόμηση, αλλά θα προκαλούσε «ανυπόφορες κακουχίες» και επομένως θα αποτελούσε «ομολογία αποτυχίας». Το θέμα είχε ανακινηθεί τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή διότι είχε ζητήσει τη μελέτη ο υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας Αβέρωφ.
Η στάση της αριστεράς στον αγώνα
Ο καθηγητής- ερευνητής Κυριάκος Ιακωβίδης, στο βιβλίο του με τίτλο «Τρεις Αριστερές (ΕΔΑ, ΚΚΕ, ΑΚΕΛ) και το κυπριακό ζήτημα», των εκδόσεων Επίκεντρο, αναφέρεται στην περίοδο πριν την ανεξαρτησία, του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Συγκρίνοντας τις πολιτικές που ακολουθούσαν τα τρία κόμματα, σημειώνει πως το ΚΚΕ είχε πολλές φορές διαφορετικές προσεγγίσεις. Ήταν πιο προχωρημένο και πιο απόλυτο στις θέσεις του.
Μια σημαντική πληροφορία, που περιέχεται στο βιβλίο, ήταν πως το ΚΚΕ είχε υποδείξει στο ΑΚΕΛ να συμμετάσχει στον ένοπλο απελευθερωτικό αγώνα. Θέση που δεν αποδέχθηκε το ΑΚΕΛ, σε σημείο που τα δύο κόμματα να φθάσουν σχεδόν σε ρήξη. Το ΚΚΕ αναγνώριζε την αντικομμουνιστική μορφή της ΕΟΚΑ, θεωρούσε ωστόσο ότι, λόγω της δημοφιλίας της Οργάνωσης, θα έπρεπε να ενταχθεί στον αγώνα. Η πρόταση του ηγετικού στελέχους του ΚΚΕ, Μιλτιάδη Πορφυρογένη, θεωρήθηκε ρηξικέλευθη, καθώς πρότεινε τη συμμετοχή του ΑΚΕΛ στην ΕΟΚΑ με στόχο να την ελέγξει. Η πρόταση απορρίφθηκε, αλλά στη συνέχεια και μετά που «φαγώθηκαν» οι Ζαχαριαδιακοί, περιλαμβανόμενου και του Πορφυρογένη, η νέα ηγεσία την υιοθέτησε. Το ΑΚΕΛ δεν μπορούσε να αποδεχθεί τέτοια πρόταση, αλλά ούτε και ο Γρίβας θα δεχόταν μαζική προσχώρηση ΑΚΕΛικών στον αγώνα. Συμμετοχή, πάντως, αριστερών στην ΕΟΚΑ υπήρχε, με τη μορφή της Οργάνωσης Αριστερών Πατριωτών (Λυσσαρίδης, Κακογιάννης, Σαββίδης κ.ά.).
