Μπορούν οι λαοί να κατακτήσουν την εξουσία στον 21ο αιώνα υπερνικώντας την τεχνολογική υπεροχή των ισχυρών;
Γιατί είναι κομβικός ο ρόλος του λαϊκού παράγοντα, των ιδεών και της ηθικής υπεροχής;
Ερωτήματα που απασχολούν κάθε άνθρωπο που θέλει να αλλάξει το σύστημα που έχουν διαμορφώσει οι κυρίαρχες τάξεις σε μια μακριά περίοδο της ιστορίας, θέτει με το βιβλίο του «Η τέχνη του πολέμου για την εξουσία – Από τον Σουν Τσου στους Λένιν, Μάο, Κάστρο» (εκδ. Τόπος), ο συγγραφέας Δημήτρης Καλτσώνης. Τα σχόλια που ακολουθούν έγιναν με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου στο βιβλιοπωλείο Απρόβλεπτο, στην Ηλιούπολη, 13 Φεβρουαρίου 2026.
Χρήσιμοι
Θεωρητικά σίγουρα οι λαοί μπορούν να κατακτήσουν την εξουσία, γιατί ούτε στο παρελθόν που συνέβησαν μεγάλες αλλαγές οι καταστάσεις ήταν πάντα ευνοϊκές. Και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν φαίνονταν ευνοϊκές ούτε στα διαστήματα που ήταν πράγματι, έστω πρόσκαιρα, ευνοϊκές.
Με αυτό κατά νου, ίσως μπορούμε να διατυπώσουμε μια κάπως ικανοποιητική απάντηση, αν και όχι τελεσίδικη, μελετώντας την συσσωρευμένη εμπειρία με όλες τις παραλλαγές της και επισημαίνοντας τα σημεία εκείνα που συναντώνται με μεγαλύτερη συχνότητα και σημαντικότερο ρόλο τόσο στις απόπειρες και αποτυχίες όσο και στις επιτυχίες των λαών για την κατάκτηση της εξουσίας. Αυτό μπορεί να είναι ένα σημείο εκκίνησης του συλλογισμού. Στη συνέχεια, θα πρέπει να κατανοηθούν όσο το δυνατόν σωστότερα οι κάθε φορά τρέχουσες αντικειμενικές συνθήκες και να μετρηθούν ψύχραιμα χωρίς ωραιοποιήσεις οι υποκειμενικές τάσεις και δυνάμεις της κοινωνίας.
Ενώ ο Σουν Τζου, οΛένιν, ο Μάο και ο Κάστρο είναι πραγματικά πολύ χρήσιμοι, όπως είναι και ο Θουκυδίδης, για να καταλάβει κανείς πολύ βασικά πράγματα για τα αίτια, τις πρακτικές και τα προβλήματα των πολέμων και των εκρήξεων για την κατάκτηση της εξουσίας, πρέπει να ληφθεί σοβαρότατα υπόψη ότι οι σημερινές συνθήκες, η κατάσταση του κόσμου, σχεδόν από κάθε άποψη, αλλάζει, που συνεπάγεται και πρόσθετες σκέψεις, συμπεράσματα, εργαλεία, στρατηγικές και τεχνικές για την επίτευξη ενός τόσο φιλόδοξου στόχου όπως είναι η ανατροπή της καθεστηκυίας τάξης και η κατάκτηση της εξουσίας.
Αυτοκρατορίες
Καθώς το θέμα είναι τεράστιο, ας δούμε μερικές πτυχές του.
Σήμερα, επειδή ακόμα διανύουμε την περίοδο της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού, δύο συγγενή και αλληλοκαλυπτόμενα κακά σε ένα, μπορούμε να αντλήσουμε χρήσιμα στοιχεία από το πώς έφτασαν στο τέλος τους οι μεγάλες αυτοκρατορίες που διακυβέρνησαν την ανθρωπότητα για δύο τουλάχιστον χιλιάδες χρόνια, με έμφαση -για προφανείς λόγους- στους τελευταίους αιώνες. Πρέπει επίσης να δούμε από κοντά μερικά από τα βασικά γνωρίσματα των πιο πετυχημένων και των πιο αποτυχημένων εγχειρημάτων αλλαγής που έχουν συμβεί, καθώς και να εντοπίσουμε τις πιο σημαντικές μεταβολές που γίνει στις σύγχρονες κοινωνίες και στη σύμπασα γεωπολιτική σφαίρα, προς τη θετική και την αρνητική πλευρά, στα τελευταία διακόσια χρόνια και ιδίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Μια πρώτη ικανοποιητικά τεκμηριωμένη διαπίστωση είναι ότι οι αυτοκρατορίες κατέρρευσαν κυρίως εκ των έσω. Ενδεικτικά, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετά από μερικούς αιώνες μεγάλων κατακτήσεων, πολιτιστικών επιτευγμάτων και ανάλογης δόξας δεν μπορούσε ούτε τους υποδεέστερους εξωτερικούς εχθρούς της να αντιμετωπίσει έχοντας φθαρεί -πολιτικά, οικονομικά, ηθικά κ.λπ.- εκ των έσω. Η διάδοχη κατάσταση, της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, γνωστότερη ως Βυζαντινή, κι αυτή μετά από πολλούς αιώνες κυριαρχίας, αλλά και αύξουσας εσωτερικής σήψης, λεηλατήθηκε από συγγενείς χριστιανούς και παραδόθηκε ως φάντασμα του εαυτού της σε ξένους. Αποτελεί δε πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα φθοράς που μπορεί να διαρκέσει αιώνες μέχρι να εξαντληθεί πλήρως η αυτοκρατορία και να διαλυθεί ή να αλωθεί.
Η Μογγολική, η μεγαλύτερη αυτοκρατορία στην ιστορία σε συνεχόμενα εδάφη, υπερεπεκτάθηκε, κατακερματίστηκε σε βασίλεια και απορροφήθηκε από τους λαούς, Κινέζους, Πέρσες, Ινδούς και άλλους, που είχε κατακτήσει. Οι αυτοκρατορίες της Ισπανίας, της Γαλλίας, της Πορτογαλίας και της Ολλανδίας κατάφεραν να αποκομίσουν τεράστια κέρδη από τις αποικίες τους, αλλά αυτό στην πορεία δεν τις έσωσε ούτε από τους ανταγωνιστές τους ούτε από τους λαούς που είχαν υποδουλώσει. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία επαναπαυμένη άργησε να εκσυγχρονιστεί και καθώς ξεπεράστηκε οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά και στρατιωτικά, διαμελίστηκε και αυτοκαταργήθηκε. Η Βρετανική Αυτοκρατορία έχοντας βάλει χέρι στην Ινδία, την Κίνα, τη Βόρεια Αμερική και σε δεκάδες άλλες κτήσεις ανά τον κόσμο, παρ’ όλο που για μια μεγάλη φάση πλεονεκτούσε φανερά με τη Βιομηχανική Επανάσταση, χρεοκόπησε τελικά και παρέδωσε τα κλειδιά στην ανερχόμενη αυτοκρατορία των ΗΠΑ χάνοντας την πραγματικά παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της μέσα σε λίγα χρόνια.
Η πτώση
Είναι εξαιρετικά εντυπωσιακό πως με δύο παγκόσμιους πολέμους που οι ίδιοι προκάλεσαν και εκτέλεσαν εναντίον αλλήλων, ξόφλησαν, τελείωσαν οριστικά και αμετάκλητα, μέσα στον 20ο αιώνα, σχεδόν όλοι οι «μεγάλοι»! Ως αποτέλεσμα, οι τρανές κοσμοκράτειρες αυτοκρατορίες κατέβηκαν ταπεινωμένες από τους θρόνους τους: Ισπανία, Γαλλία, Πορτογαλία, Ολλανδία, Γερμανία, Ιαπωνία, Αυστρο-Ουγγαρία, Βρετανία, Ρωσία και Οθωμανική Αυτοκρατορία έχασαν εν ριπή οφθαλμού τον τίτλο της αυτοκρατορίας και έγιναν απλά εθνικά κράτη! Κάποιες διατήρησαν μερικές κτήσεις, αλλά το αυτοκρατορικό τους σκήπτρο είχε γίνει έκθεμα σε μουσείο.
Ένα συμπέρασμα που βγαίνει αβίαστα είναι ότι ούτε οι πανίσχυρες αυτοκρατορίες είναι άτρωτες και αιώνιες, ακόμα κι αν έχουν απλωθεί σε όλη τη γη, κι αν έχουν αποκομίσει ασύλληπτα οφέλη, κι αν έχουν διαρκέσει ακόμα και χίλια χρόνια, κι αν γνωρίζουν πάρα πολύ καλά την τεχνική του ελέγχου των υπηκόων τους! Η κοινή τους κατάληξη δείχνει ότι και οι αυτοκρατορίες είναι ζωντανοί οργανισμοί που νομοτελειακά έχουν αρχή, ακμή και τέλος. Και η Σοβιετική Ένωση, αν και με διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά, δεν απέφυγε το μοιραίο και, μάλιστα, πολύ γρήγορα, καθώς η εσωτερική της αποσύνθεση ήταν από κάποιο σημείο και μετά καλπάζουσα.
Ένα δεύτερο, επακόλουθο, συμπέρασμα είναι ότι, τηρουμένων των αναλογιών, και οι εξουσίες με μικρότερη εμβέλεια, ενός μικρού, μεσαίου ή μεγάλου κράτους, είναι ευάλωτες και θνητές, άρα η δυνατότητα ανατροπής τους παραμένει ανοιχτή μέχρι να ωριμάσουν οι αντικειμενικές και υποκειμενικές συνθήκες για την αντικατάστασή τους από μία λαϊκή εξουσία.
Όσον αφορά το ζήτημα της τεχνολογικής υπεροχής, ανέκαθεν οι εξουσίες υπερείχαν υπέρμετρα των υπηκόων και υποτελών, τουλάχιστον από την εποχή του Δαρείου και του Μεγαλέξανδρου. Κι αυτή, όμως, η υπεροχή δεν έσωσε καμία αυτοκρατορία. Ούτε, πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τους Πέρσες και τους Μακεδόνες, δεν στάθηκε αρκετή για να εμποδίσει τους Ρώσους και τους Κινέζους επαναστάτες να νικήσουν τους πολύ καλύτερα εξοπλισμένους στρατούς των κυρίαρχων καθεστώτων, της ρωσικής και της ιαπωνικής αυτοκρατορίας. Ούτε εμπόδισε μια χούφτα Κουβανούς να νικήσουν τον οργανωμένο στρατό του δικτάτορα Μπατίστα ή τους εξεγερμένους του Ιράν απέναντι στη μυστική αστυνομία, τη φοβερή ΣΑΒΑΚ, και το στρατό του Σάχη το 1979. Και υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα από τους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες των λαών που επικράτησαν τελικά έναντι υπέρτερων αντιπάλων, ντόπιων και ξένων, από την Αλγερία με τους Γάλλους ως το Βιετνάμ με τους Γάλλους αρχικά και τους Αμερικάνους με τους συμμάχους τους στη συνέχεια.
Ο λαός
Ενώ είναι μάλλον ευκολονόητη η σημασία του ρόλου του λαϊκού παράγοντα, ακόμα κι όταν δεν είναι ο αποκλειστικός πρωταγωνιστής, μπορεί να μην είναι το ίδιο κατανοητή η σημασία των ιδεών και της ηθικής υπεροχής στην ανατροπή και την αναμόρφωση του πολιτικού καθεστώτος ή συστήματος.
Αν και τα παραδείγματα είναι εντελώς ανόμοια, μπορεί κανείς να δει το ρόλο που έπαιξαν οι «ιδέες» αφενός στην περίπτωση της Ρώσικης, της Κινέζικης, της Κουβανέζικης και της Ιρανικής Επανάστασης και αφετέρου στις πιο περίπλοκες περιπτώσεις της Ισπανικής Επανάστασης και, πιο πρόσφατα, των βαλκανικών εμφυλίων που υποκινημένοι από τη Δύση συνέβαλαν στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και τη δημιουργία ξεχωριστών κρατών.
Στη Ρώσικη Επανάσταση το επιστημονικό έργο του Μαρξ, του Λένιν, του Τρότσκι, του Στάλιν και άλλων σημαντικών διανοητών έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη σύλληψη και την προετοιμασία για την Επανάσταση, αλλά και για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Και σε παγκόσμια κλίμακα, επιμόρφωσε, διαμόρφωσε και σφυρηλάτησε γενιές επαναστατών που κίνησαν τα νήματα σε όλες τις ηπείρους με χειροπιαστά αποτελέσματα. Οι αναλύσεις και οι θέσεις του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό, το κόμμα και άλλα θέματα ζωτικής σημασίας για την απελευθέρωση των λαών από την εξάρτηση, την καταπίεση και την εκμετάλλευση, έγιναν οδηγός δράσης για τα κινήματα σε όλο τον κόσμο. Και οι στοχασμοί του Μάο για τις αντιθέσεις, την τέχνη, τον παρατεταμένο πόλεμο και το δημοκρατικό συγκεντρωτισμό προσέλκυσαν, διαπαιδαγώγησαν και κινητοποίησαν τα πιο σημαντικά μυαλά, αλλά και τους λαούς ανεβάζοντας το επίπεδο της πολιτικής σκέψης και προσανατολισμού σε ανώτερα επίπεδα. Αμφότεροι, διαδοχικά, επεξεργάστηκαν το μαρξισμό και μορφοποίησαν τις συνιστώσες του αγώνα για την ανεξαρτησία και το σοσιαλισμό, τροφοδοτώντας με την αναγκαία πνευματική ύλη πολλές γενιές επαναστατών.
Υψηλό επίπεδο
Η μαρξιστική σκέψη πριν από εκατό χρόνια ήταν κτήμα λίγων φωτισμένων ανθρώπων, ο τρόπος διεξαγωγής της επανάστασης άγνωστος και η οικοδόμηση του σοσιαλισμού δρόμος αχαρτογράφητος. Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο ότι ένας από τους πιο σημαντικούς λόγους που τα κατάφεραν οι κομμουνιστές στις νικηφόρες επαναστάσεις ήταν ότι είχαν πολύ υψηλού επιπέδου επαναστάτες-στοχαστές.
Από άλλη σκοπιά, με άλλη ιδεολογία, οι Ιρανοί ισλαμιστές, συντηρητικοί πολιτικά, είχαν μια ισχυρή πνευματική πλατφόρμα με ρίζες σε ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού του Ιράν που ήταν ενοποιητική και ικανή να ανατρέψει ένα διεφθαρμένο καθεστώς που είχε ξεπουλήσει τα χρυσαφικά της χώρας στον ξένο δυνάστη.
Αντίθετα, σήμερα, τα πολιτικά κινήματα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ υστερούν πολύ σε προσωπικότητες με έργο που εμπνέει και με ικανότητες να τεθούν επικεφαλής και να δώσουν δημιουργική διέξοδο στη λαϊκή δυσαρέσκεια. Η θεωρία υστέρησε, η ανάλυση της πραγματικότητας έμεινε στην επιφάνεια, οι διανοούμενοι είναι αποκομμένοι από το κοινωνικό σώμα. Υπάρχουν πολλοί καλοί σχολιαστές, αλλά λείπουν οι φωτισμένοι ηγέτες. Και ο κόσμος έχει ξεκινήσει να αλλάζει ερήμην αυτών που μένουν πίσω.
Η αποτυχία του ελληνικού εγχειρήματος το 2015 άπτεται αυτών των σοβαρών αδυναμιών. Δεν είναι ξεκομμένη από το ναυάγιο της Αριστεράς στη Δύση. Ειδικά μετά την καταλυτική κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, έγινε φανερό πόσο χαμηλό ήταν το επίπεδο πολιτικής σκέψης, πόσο σημαντική η έλλειψη εμπειρίας, πόσο μεγάλος ο επαρχιωτισμός σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης και πόσο διάχυτη η ηττοπάθεια που διαπερνάει το αριστερό δυτικό οικοσύστημα σπρώχνοντάς το προς την εσωστρέφεια, το δογματισμό, το συμβιβασμό και τη μοιρολατρία, στοιχεία που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην αποτυχία και τη συρρίκνωση των αριστερών κινημάτων σε όλη την Ευρώπη. Όχι μόνο οι «ιδέες» που προβλήθηκαν ήταν ρηχές, αλλά, ακόμα χειρότερα, η απογοήτευση του κόσμου ήταν τόσο μεγάλη που κάηκε το πλεονέκτημα της ηθικής υπεροχής που είχαν χρειαστεί πολυετείς ηρωϊκοί αγώνες, μεγάλες θυσίες, για να κερδηθεί και το οποίο είχε παίξει πάρα πολύ σημαντικό ρόλο όταν αναζητώντας μια έσχατη αλλά έντιμη επιλογή, ένα εκπληκτικά μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας που είχε χάσει κάθε εκτίμηση για το κυρίαρχο πολιτικό προσωπικό έκανε την αριστερή στροφή που ξάφνιασε όλη την Ευρώπη.
Οι λόρδοι
Οι Εγγλέζοι ήταν στις αποικίες sir, gentlemen, ladies, καλοντυμένοι ευρωπαϊκά, με τίτλους, οικόσημα, τρόπους και εκλεπτυσμένες συνήθειες, με εφημερίδες και βιβλία, με γυαλιά και ρολόγια, με σύγχρονα μέσα μεταφοράς και εξελιγμένα όπλα, με δικά τους θέατρα, ορχήστρες και τραγούδια, με χριστιανικές εκκλησίες, με νέους πολιτειακούς θεσμούς και σύγχρονη διοίκηση, με εξελιγμένες τεχνολογίες επικοινωνίας, με ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, ποντοπόρα πλοία, τράπεζες και βιομηχανικά προϊόντα με ετικέτα. Το ίδιο και οι Γάλλοι, οι Ολλανδοί και οι λοιποί αποικιοκράτες. Συνδυασμός πολύ σκληρής καταπίεσης και εκμετάλλευσης των ιθαγενών που προκαλούσε απέχθεια από τη μια και με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό που έλειπε από τις παραδοσιακές κοινωνίες και προκαλούσε θαυμασμό και μίμηση από την άλλη. Το ένα χωρίς το άλλο θα αποδυνάμωνε εξ αρχής πάρα πολύ την αποικιοκρατική επίδραση και κυριαρχία. Μόνο με τα όπλα δεν θα μπορούσαν μερικές δεκάδες χιλιάδες Βρετανοί να επιβληθούν σε 300 εκατομμύρια Ινδούς για διακόσια χρόνια. Το ίδιο και στον υπόλοιπο κόσμο. Είχαν πολιτιστική υπεροχή που αφόπλιζε πνευματικά τους υπόδουλους των οποίων ο πολιτισμός ήταν πλήρης και επαρκής γι’ αυτούς, αλλά στερείτο διεθνούς εμβέλειας, επιβεβαιώνοντας συγκριτικά την ανωτερότητα των κατακτητών. Πέρα από άλλους παράγοντες, είναι αυτή η υπεροχή που συνέτεινε καθοριστικά στη δημιουργία πλήθους οπαδών της αποικιοκρατίας μεταξύ των υποδουλωμένων γηγενών. Καταπιεσμένοι, αλλά υπό την επήρεια του εκδυτικισμού-εκσυγχρονισμού. Μια επιρροή που αποφέρει καρπούς μέχρι σήμερα καθώς επιτρέπει στους αποικιοκράτες ακόμα κι όταν έχουν αποσυρθεί από τις αποικίες να έχουν ντόπια ερείσματα.
Παρακμή
Οι Αμερικάνοι πήραν τη σκυτάλη από την Ευρώπη, τον τόπο καταγωγής τους, και εφάρμοσαν τις πρόσφορες πολιτικές σε πιο επιτηδευμένο επίπεδο και με πιο σύγχρονα μέσα. Εκτός από την υπεροπλία τους, έκαναν τεράστια επένδυση, ποιοτικά και ποσοτικά, στις εναλλακτικές μορφές επιβολής και χειραγώγησης. Ακόμα και οι πιο αθώες συνήθειες, δράσεις και αξίες χρησιμοποιήθηκαν έντεχνα ως όπλα διείσδυσης και διάβρωσης. Κάθε στοιχείο προόδου ή οπισθοδρόμησης, από την τεχνολογία ως τη θρησκεία, με την κατάλληλη συσκευασία και τα πιο σύγχρονα μέσα προώθησης, έγινε εργαλείο διάρρηξης των συνειδήσεων και διαμορφωτής πεποιθήσεων που υπηρετούν άμεσα ή έμμεσα, φανερά ή καλυμμένα, την επιβολή των ΗΠΑ σε όλη την ανθρωπότητα. Από την μουσική ως τα ναρκωτικά, από τον κινηματογράφο ως την πορνογραφία, από τη μοντέρνα ζωγραφική ως το φαστ φουντ, από το ντύσιμο ως την κόκα κόλα, από την ελευθερία ως τη λευκή ανωτερότητα, από τη δημοκρατία ως τη δημοσιογραφία, από τα γρήγορα αυτοκίνητα ως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, από την ιστορία ως τη φιλανθρωπία, τα πάντα χρησιμοποιήθηκαν για να υπηρετήσουν τον κεντρικό στόχο: την ηγεμονία, η οποία συνεπάγεται εξάρτηση, υποδούλωση, βία, εκμετάλλευση και υπανάπτυξη.
Στρατιωτική εξάπλωση, πολιτική χειραγώγηση, οικονομική λεηλασία και πολιτισμική αλλοτρίωση αποτελούν άξονες επιβολής και κυριαρχίας της δυτικής αποικιοκρατίας. Και οι ΗΠΑ, ως ο νεότερος και πιο εξελιγμένος γόνος της δυτικής αλυσίδας, ανέβασε στο ανώτερο δυνατό επίπεδο την αποικιοκρατία. Ταυτόχρονα, όμως, φαίνεται ότι μπορεί να είναι και ο τελευταίος. Όχι γιατί αδυνάτισε στρατιωτικά, αλλά γιατί έχει εμφανίσει σοβαρά σημάδια αποσύνθεσης και σήψης. Οικονομικά αμφισβητείται έμπρακτα η αμερικανική ισχύς, πολιτισμικά χάνει το ολιγοπώλιο και τη λάμψη που είχε και ηθικά έχει εισέλθει με ελεεινούς τρόπους στη φάση του εκφυλισμού.
Το σκάνδαλο Τραμπ-Έπστιν όπως ξετυλίγεται ξεφτιλίζει ό,τι είχε απομείνει από το κύρος και την ακτινοβολία των ΗΠΑ, αφαιρώντας από την υπερδύναμη το υπερόπλο της πολιτισμικής και ηθικής υπεροχής. Η εξόφθαλμη θεσμική και εξωθεσμική διαφθορά, ο ηθικός εκφυλισμός, οι τερατώδεις ανισότητες, τα συσσωρευμένα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, η αλαζονεία και ο εφησυχασμός των ισχυρών, μετατρέπουν την αυτοκρατορία σε μεγάλη παράγκα.
Η ζημιά που προκαλούν οι υπεράνω πάσης αμφιβολίας αποκαλύψεις για τη σαπίλα του αμερικανικού εποικοδομήματος, των ηρώων του αμερικανικού ονείρου, των πιο πετυχημένων οικονομικά και κοινωνικά, μπορεί να αποδειχτεί σε βάθος χρόνου πολύ μεγαλύτερη σε επίπεδο δραστικότητας από την ισχύ που έχουν οι 800 στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ σε όλο τον κόσμο, όλα τα αεροπλανοφόρα και τα βομβαρδιστικά αεροπλάνα μαζί με το πυρηνικό τους οπλοστάσιο, χωρίς υπερβολή. Η απομυθοποίηση της Αμερικής στο ηθικό και πολιτισμικό επίπεδο μπορεί να ξεσκεπάζει και να φανερώνει όλο το μέγεθος της παρακμής των ΗΠΑ και της Δύσης γενικότερα, με δεδομένο ότι και η Ευρώπη σέρνεται όλο και πιο χαμηλά αφενός ως εξάρτημα των ΗΠΑ και αφετέρου σαν ξεφουσκωμένο ομοίωμα του καλύτερου εαυτού της.
Αν μη τι άλλο, ζούμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα εποχή…
