Η συζήτηση με τον ιστορικό Φοίβο Οικονομίδη έγινε «Στο Κόκκινο 105.5» με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Ο Ιωάννης Καποδίστριας και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος στην Επανάσταση του 1821 – συγκλίσεις και αντιθέσεις» (εκδόσεις ΚΨΜ).
Διαβάστε το Μέρος Α’
Φοίβος Οικονομίδης: Ο Καποδίστριας, το 1809, λόγω της παρουσίας των Ρώσων και των Οθωμανών στα Επτάνησα, έχει γνωριστεί με τους Ρώσους οι οποίοι τον έχουν εκτιμήσει ιδιαίτερα και τον προσκαλούν επισήμως. Είναι ιδεολογικά κοντά με τη Ρωσία. Όπως λένε και διάφοροι Ρώσοι ιστορικοί σε σύγκριση με τα ακραία στοιχεία που υπάρχουν μπορεί να είναι και μετριοπαθής.
Στέλιος Ελληνιάδης: Γράφεις επίσης ότι έχει ένα θαυμασμό για τα θεσμικά επιτεύγματα των Άγγλων.
Φ.Ο.: Το λέει ο ίδιος στον πατέρα του, ότι είναι καλό που θα περάσουν τα Επτάνησα υπό αγγλική προστασία, γιατί στη Γαλλία ο τσάρος Αλέξανδρος επαναφέρει την απόλυτη μοναρχία. Κι όπου αλλού κινδυνεύει την ενισχύει.
Σ.Ε.: Βέβαια, και ο Ναπολέων δεν ήταν λιγότερο απολυταρχικός, αν και προερχόταν από τη Γαλλική Επανάσταση. Ούτε είναι περίεργο να είναι κανείς φιλομοναρχικός, γιατί αυτό το καθεστώς επικρατεί σε όλη την Ευρώπη. Τη δημοκρατία τότε πρέπει κανείς να την επινοήσει.
Φ.Ο.: Ναι, αλλά για τους Έλληνες πνευματικούς ανθρώπους δεν μπορεί να είναι ένα καθεστώς που μοιάζει με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, πρέπει να είναι κάτι πιο ελεύθερο όπου οι άνθρωποι θα λένε τη γνώμη τους…
Σ.Ε.: Νομίζω ότι το πρόβλημα με την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ότι είχε χάσει τη φάση του εκσυγχρονισμού, είχε μείνει πίσω. Δεν νομίζω ότι οι Οθωμανοί ήταν πιο καταπιεστικοί από ό,τι ήταν οι Βρετανοί ή οι Γάλλοι στις αποικίες τους και οι Ρώσοι στους πολυεθνείς υπηκόους τους. Οι Έλληνες, οι Ρωμιοί, είχαν θρησκευτική ελευθερία που ήταν το κεντρικό για αυτούς.
Φ.Ο.: Θρησκευτική ελευθερία είχαν και στις άλλες χώρες, τις ευρωπαϊκές.
Σ.Ε.: Είχαν; Πάντως, εξ αρχής, αυτό ήταν το σύστημα των Οθωμανών, τα μιλέτ, δηλαδή η θρησκευτική και πολιτισμική αυτονομία των μη μουσουλμάνων υπηκόων, όπως το «Ρουμ μιλέτ». Πολύ πριν από τους αιματηρότατους θρησκευτικούς πολέμους στην Ευρώπη. Ειδικά από το Τανζιμάτ, ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης και της Τραπεζούντας γνώρισε μια εκπληκτικά ανθηρή περίοδο. Από το 1840 μέχρι το 1920, είναι μια χρυσή εποχή. Κατά τη γνώμη μου, η Οθωμανική Αυτοκρατορία καθυστέρησε στον εκσυγχρονισμό και δεν μπορούσε να είναι πρότυπο, ενώ από τη Δύση έρχονταν νέοι θεσμοί και καινούργιες ιδέες.
Άλλη πραγματικότητα
Φ.Ο.: Η Ελληνική Επανάσταση επηρέασε και την Οθωμανική Αυτοκρατορία στις αποφάσεις της. Οι επαναστάτες προσπάθησαν να κάνουν μεταρρυθμίσεις γιατί ήταν το πρώτο ανεξάρτητο κράτος που αποσπάστηκε από την Αυτοκρατορία. Αυτό πρέπει να μας γίνει μάθημα και να προσέχουμε την Τουρκία πως εξελίχθηκε. Να μην την αγνοούμε και να μην βλέπουμε μόνο προς τη Δύση. Πρέπει να βλέπουμε όλη την Ανατολή με σοβαρότητα. Πρέπει να γίνουν σχολές ειδικές που να ασχολούνται με τη Μέση Ανατολή, με την Τουρκία…
Σ.Ε.: Στο Πανεπιστήμιο, δεν είναι πολλά τα χρόνια που έβαλαν την τουρκική γλώσσα και ακόμη δεν έχουν ιδρύσει έδρα κινεζικών σπουδών, σαν να μην έχουν αντιληφθεί πόσο σημαντική είναι η Κίνα! Τόσο καθυστερημένοι!
Φ.Ο.: Δεν καταλαβαίνουμε ότι είμαστε στο σταυροδρόμι αυτών των κόσμων. Ο μουσουλμανικός κόσμος είναι ακριβώς δίπλα μας. Αν πάρουμε μια βάρκα και περάσουμε στο Κουσάντασι, θα δούμε μια άλλη πραγματικότητα. Αν βλέπαμε καλύτερα, δεν επρόκειτο η Ελλάδα να χρεοκοπήσει. Όταν έχεις τον αντίπαλο απέναντι, δεν επιτρέπεται ποτέ να χρεοκοπήσεις, επειδή η εθνικιστική του πλευρά μπορεί να ζητάει μία ρεβάνς…
Η Ελληνική Επανάσταση επηρέασε και την Ευρώπη και την Τουρκία. Και προσπάθησε να κάνει αυτά που λες, σε μια προσπάθεια να προχωρήσει πιο αποφασιστικά καθώς υπάρχει ένα ρεύμα μεγάλο που δεν θέλει τους Φράγκους. Και στην περίοδο του Βυζαντίου, οι ανθενωτικοί προτιμούν την ημισέληνο από την παπική τιάρα. Επομένως είναι πολλά πράγματα που συγχέονται και μπερδεύονται σε αυτή την ιστορία.
Σ.Ε.: Και πρέπει αυτοί οι καημένοι οι Έλληνες που δεν έχουν καν κράτος να διαχειριστούν όλη αυτή την πολυπλοκότητα! Γι’ αυτό υπογραμμίζω συνέχεια ότι πρέπει ακόμη και για τα λάθη τους να είμαστε επιεικείς. Ποιος θα μπορούσε να χειριστεί καλύτερα τόσο δύσκολες καταστάσεις;
Η αφετηρία
Φ.Ο.: Φυσικά. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι είτε αγγλόφιλοι είτε ρωσόφιλοι είτε γαλλόφιλοι, ήταν όλοι πατριώτες που είχαν διαφορετικές απόψεις. Δεν υπήρχαν προδότες, ελαχιστότατες εξαιρέσεις μπορεί να υπήρξαν.
Σ.Ε.: Αυτή πρέπει να είναι η αφετηρία και μετά να κάνουμε την κριτική μας.
Φ.Ο.: Είτε συμφωνούμε με τον Καποδίστρια είτε διαφωνούμε, ήταν ένας πατριώτης, το ίδιο ισχύει και για τον Μαυροκορδάτο, ήταν ένας πατριώτης που κοίταξε τα συμφέροντα του τόπου. Και μην ξεχνάμε ότι ο Μαυροκορδάτος είναι ο πατέρας της γραμμής που όλη η άρχουσα τάξη η ελληνική μέχρι σήμερα ακολουθεί∙ το είπε καθαρά ο Καραμανλής με το «ανήκομεν εις την Δύσιν».
Σ.Ε.: Ακόμα και στην Αριστερά υπάρχει αυτό.
Φ.Ο.: Βεβαίως, υπάρχει και στην Αριστερά. Είναι η θεωρία των δύο πόλων που ανέδειξε ο Νίκος Ζαχαριάδης, ότι ο βόρειος πόλος είναι η Σοβιετική Ένωση και τα βαλκανικά κράτη και ο νότιος η Αγγλία, για να αντιρροπίζει η μία την άλλη. Βλέπει και τη Δύση. Δεν θέλουμε να κυριαρχείς και να είσαι αποικιοκράτης ή ιμπεριαλιστής, αλλά θέλουμε καλές σχέσεις μαζί σου.
Σ.Ε.: Και ο μαρξισμός είναι δυτικό δημιούργημα…
Φ.Ο.: Είτε είσαι μαρξιστής είτε δεν είσαι, είναι από τη Δύση.
Σ.Ε.: Ακόμα και οι Κινέζοι, με πλήρη ανεξαρτησία, έχουν στο επίκεντρο τον μαρξισμό. Ο κινέζικος δρόμος για το σοσιαλισμό με απευθείας αναφορά στον Μαρξ. Ανατολή και Δύση σε συνδυασμό. Υπάρχουν άνθρωποι που προσπαθούν να τα μηδενίσουν αυτά με άγνοια και πολύ απλουστευτική προσέγγιση…
Φ.Ο.: Το λέω αυτό επειδή στο κινηματογραφικό έργο (του Σμαραγδή) ο Μαυροκορδάτος παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που παίζει μόνο αρνητικό ρόλο…
Ξένος παράγοντας
Φ.Ο.: Μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β΄ υπάρχει πάντα η ελπίδα των Ελλήνων ότι θα έρθει η στιγμή που θα απελευθερωθούμε ξανά και σ’ αυτό θα είναι το ξανθό γένος, ο Ρώσος, το ομόδοξο γένος που θα παίξει τον αποφασιστικό ρόλο. Και έτσι ξεκινάει μια παράδοση φιλορωσική που πηγάζει και από την πραγματικότητα. Ότι είναι ο μόνος σύμμαχός μας, είμαστε αδέρφια, είμαστε χριστιανοί ορθόδοξοι. Αυτό είναι το σημαντικό και πράγματι ο Ελληνισμός βρίσκει εκεί αποκούμπι. Και δεν είναι τυχαίο ότι αναπτύσσονται μια σειρά έμποροι που εξελίσσονται πολύ θετικά. Ελληνικά πλοία με ρωσική σημαία τα περισσότερα συγκεντρώνουν χρήματα και οικονομικό πλούτο. Έτσι είναι η αρχή της ιστορίας, αλλά στην πορεία η Γαλλική Επανάσταση επηρεάζει τα πράγματα και προς μια άλλη κατεύθυνση. Οι Γάλλοι μάς δίνουν την ευκαιρία να προχωρήσουμε προς την εθνική μας απελευθέρωση. Και ο Ρήγας Φεραίος είναι καθαρά προς αυτή την κατεύθυνση. Είναι ο άνθρωπος που φτιάνει Σύνταγμα παρόμοιο με της Γαλλικής Επανάστασης. Είναι φυσιογνωμία ο Ρήγας.
Σ.Ε.: Να ξεκαθαρίσω ότι δεν εξαντλούμε τα θέματα, απλά βάζουμε ιδέες στους ανθρώπους για να τα σκεφτούν, γιατί είναι η κοινή μας ιστορία, αυτά μας συνδέουν με το παρελθόν και το παρόν μας. Και επειδή έχουμε απορίες, αμφιβολίες και ερωτηματικά, είναι πάρα πολύ χρήσιμα τα βιβλία που γράφεις για τα Βαλκάνια, την Εθνική Αντίσταση και το 1821.
Φ.Ο.: Ο Μαυροκορδάτος έχει γράψει κάποιες σημαντικές εκθέσεις. Σε μία απ’ αυτές με τίτλο «Μια ματιά στην Τουρκία» αναλύει τον Ελληνισμό, τις δυνάμεις, τον πληθυσμό κ.λπ. Στην έκθεσή του αυτή προς τον Γκεντς, τον στενό συνεργάτη του Μέτερνιχ, μιλάει για την επανάσταση, ότι είναι επικείμενη, γιατί η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκεται σε στάδιο βαθιάς παρακμής και δεν μπορεί τίποτα να τη σώσει. Πράγματι, προβλέπει σωστά και είναι σαν να τους λέει, γιατί εσείς την υποστηρίζετε; Και ότι μπορεί η Ελλάδα, ένα νέο έθνος, με επικράτεια εδαφική, να παίξει ένα σημαντικό ρόλο. Αυτό το λέει ακόμα καλύτερα και προς τους Άγγλους, ότι θα είμαστε ένα φράγμα για τη μη κάθοδο της Ρωσίας.
Ενωτικός
Σ.Ε.: Τα ερωτήματα που θέτουμε είναι για συζήτηση, γιατί ίσως βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τα ιστορικά γεγονότα και να δούμε το βαθμό θετικής ή αρνητικής συμμετοχής τού κάθε παράγοντα. Ο Μαυροκορδάτος έχει ένα στοιχείο που δεν είναι τόσο ισχυρό στον Καποδίστρια.Είναι κατά κάποιον τρόπο διασπαστικός. Κάνει ένα διαχωρισμό. Ο Καποδίστριας, ενώ είναι φανερό ότι συνδέεται με τη Ρωσία, νομίζω ότι στην πολιτική του προσπαθούσε να είναι πιο ενωτικός απέναντι στις μεγάλες δυνάμεις, γιατί όλες παίζουν ένα σημαντικό ρόλο και αν πας με τη μία κινδυνεύεις από τις άλλες.
Μου φαίνεται ότι ο Καποδίστριας έχει πιο ισορροπημένη στάση. Παρ’ όλα αυτά δεν μπορεί να ικανοποιήσει όλες τις πλευρές γιατί οι μεγάλες δυνάμεις θέλουν τον καθέναν μόνο για πάρτη τους. Δεν ανέχονται ούτε καν κάποιον που είναι με όλους. Και απόδειξη ότι τον Καποδίστρια τον σκοτώνουν εν ψυχρώ.Τον Μαυροκορδάτο δεν τον σκότωσαν οι ξένοι, πέθανε, όμως, φτωχός και αποσυρμένος στην Αίγινα, εγκαταλειμμένος κι από τους Άγγλους που τον είχαν σύμμαχο.
Φ.Ο.: Γινόταν μια πάλη ακόμα, δεν είχαν επικρατήσει πλήρως.
Σ.Ε.: Ναι, αλλά είναι οι ισχυρότεροι παράγοντες σε αυτό το γεωπολιτικό παιχνίδι. Κι ενώ ήταν χρήσιμος στους Δυτικούς ο Μαυροκορδάτος, κάποια στιγμή τον ξεφορτώνονται.Τον στέλνουν πρέσβη εκτός Ελλάδας, τον εξοστρακίζουν.
Φ.Ο.: Ναι, δεν τον θέλουν, ξέρουν ότι εκφράζει αντιρρήσεις.Και όσον αφορά την εκτέλεση του Κολοκοτρώνη, όλη η φιλοαγγλική ομάδα ανθίσταται έντονα. Ο Τρικούπης, ο Πολυζωίδης, ο Εμμανουήλ Αντωνιάδης, ο ίδιος ο Μαυροκορδάτος και άλλοι.
Σ.Ε.: Νομίζω ότι έχουν εξιδανικεύσει αυτά τα περί δημοκρατίας στη Μεγάλη Βρετανία. Δεν νομίζω ότι η Βρετανία ήταν δημοκρατική. Ήταν μοναρχική και πολύ σκληρή. Υπήρχε ελευθερία στις ελίτ, αλλά όχι για τον κοσμάκη. Βέβαια, θεσμικά, κι αυτό δεν ήταν ασήμαντο.
Φ.Ο.: Πάντως, ήταν οπωσδήποτε μια πιο φιλελεύθερη χώρα, σε σύγκριση με την τσαρική Ρωσία, όπου ήταν ελέω θεού βασιλιάς.
Επιρροές
Φ.Ο.: Όταν οι Ρώσοι και ο τσάρος μπαίνουν στο Παρίσι γίνεται η παλινόρθωση της μοναρχίας. Μετά επανέρχεται ο Ναπολέων Α΄ και το 1815 γίνεται η μάχη του Βατερλώ, στην οποία συντρίβεται.
Όταν γίνεται η Γαλλική Επανάσταση, μια σειρά στενοί συνεργάτες του Λουδοβίκου 16ου, Γάλλοι αριστοκράτες, καταφεύγουν στη Ρωσία. Και ορισμένοι από αυτούς παίρνουν και θέσεις, όπως ο Αρμάν Ρισελιέ, ο οποίος ήταν συνεργάτης του Λουδοβίκου και γίνεται διοικητής της Οδησσού. Έτσι έρχεται σε επαφή και με τους Έλληνες. Όταν, λοιπόν, γίνεται η παλινόρθωση, την περίοδο 1915, οι Ρώσοι επιβάλλουν ως πρωθυπουργό τον Ρισελιέ, με τη σύμφωνη γνώμη των Βουρβόνων που νιώθουν ευγνωμοσύνη αφού τους ξαναφέρνουν στην εξουσία οι Ρώσοι.
Ως εκ τούτου, στο βάθος, η γαλλική πλευρά ακολουθεί μια φιλορωσική πολιτική. Και όταν γίνεται η τριμερής, Αγγλία-Ρωσία-Γαλλία, με τη συμφωνία της 6ης Ιουλίου 1827, ο Γάλλος αντιπρόσωπος και ο Ρώσος, υποστηρίζουν πιο έντονα τον Καποδίστρια, ενώ οι Άγγλοι είναι διστακτικοί, επειδή νιώθουν ότι δεν είναι κοντά τους. Το λέω αυτό για να φανεί ότι έχει την έγκριση των Ρώσων, ο Καποδίστριας, χωρίς αμφιβολία.
Όσο δε αφορά την ελληνική υπόθεση, τον Ιούλιο του 1830 γίνεται μια νέα επανάσταση και ανατρέπονται οι Βουρβόνοι. Και από τότε αρχίζει η γαλλική μεταστροφή απέναντι στον Καποδίστρια καθώς οι Γάλλοι από μια στιγμή και μετά νιώθουν ότι είναι απομονωμένοι. Οι Ρώσοι έχουν τον κύριο ρόλο στα ελληνικά πράγματα διαμέσου του Καποδίστρια. Οπότε, οι Γάλλοι και οι Άγγλοι καταλήγουν εκεί που καταλήγουν.
Διαφωνία
Φ.Ο.: Ο Καποδίστριας είχε την ρωσική έγκριση, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είχε αντιρρήσεις.Το 1822, όταν αρχίζει η Ελληνική Επανάσταση, ο ίδιος γράφει στο υπόμνημα που κάνει προς τον τσάρο, ότι πρέπει να έχουμε μια δυναμική στάση απέναντι στην Τουρκία. Ενώ ο τσάρος λέει όχι, υπάρχει κίνδυνος, είναι οι Καρμπονάροι, είναι οι μυστικές εταιρείες, ο Καποδίστριας του γράφει ότι εγώ δεν μπορώ να απαρνηθώ την Ελλάδα, είμαι πατριώτης και δεν συμφωνώ με αυτή τη γραμμή που παίρνετε, δηλαδή να συνεργαζόμαστε με τους Αυστριακούς σιωπηρά εναντίον της Ελληνικής Επανάστασης εγκαταλείποντας τους Έλληνες επαναστάτες. Και του λέει ότι πρέπει να επέμβετε και έτσι θα λυθεί το ανατολικό ζήτημα. Δεν λύνεται δια της διπλωματίας. Τα λέει ολοκάθαρα ο Καποδίστριας. Εντάξει, μπορεί να έχετε αυτή τη θέση, αλλά εγώ δυστυχώς δεν μπορώ να την ακολουθήσω. Και τότε του απαντάει ο τσάρος, αν είναι έτσι πρέπει να αποχωριστούμε, αλλά θα μείνεις στην υπηρεσία μας. Και αποχωρεί ο Καποδίστριας παραμένοντας όμως στη ρωσική υπηρεσία.
Ο Μαυροκορδάτος αυτό το βλέπει ως θετικό γεγονός. Και το αναφέρει, λέγοντας ότι έχουμε αυτά τα μηνύματα από τη Ρωσία. Ο Μαυροκορδάτος δεν είναι μόνο ότι υποστηρίζει ένα καθεστώς ας το πούμε φιλελεύθερο. Καθώς θεωρεί ότι η Ρωσία έχει και ανταγωνιστικό ρόλο απέναντι στις ελληνικές επιδιώξεις στη Μικρά Ασία, στην Κωνσταντινούπολη, ακόμα και στα Βαλκάνια, υποστηρίζει ολοκάθαρα ότι πρέπει να επεκταθούμε μέχρι τη Μακεδονία και τη Θράκη. Θεωρεί ότι η κάθοδος των Ρώσων θα περιορίσει τα δικά μας όρια, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι Ρώσοι συνέβαλαν αποφασιστικά στη δημιουργία της Σερβίας και της Βουλγαρίας όπου τέθηκαν ζητήματα αμφισβήτησης εδαφών.
Πρώτη αναγνώριση
Σ.Ε.: Οι συμφωνίες που κάνουν οι Άγγλοι, Γάλλοι και Ρώσοι (καλοκαίρι 1827 – άνοιξη 1829), ερήμην των Ελλήνων και των Οθωμανών, είναι ότι θα δημιουργηθεί ένα μικρό ελληνικό κράτος το οποίο θα πληρώνει φόρο υποτέλειας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.Αυτό αλλάζει όταν το 1828-29 κατεβαίνει ο ρώσικος στρατός από τα Βαλκάνια και φτάνει έξω από την Κωνσταντινούπολη αναγκάζοντας τους Οθωμανούς για πρώτη φορά να αποδεχτούν το ελληνικό κράτος, που είναι υπό διαμόρφωση, ως ανεξάρτητο χωρίς το βάρος της υποτέλειας. Με τη Συνθήκη της Αδριανούπολης μεταξύ Ρώσικης και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το φθινόπωρο του 1829, οι Οθωμανοί αποδέχονται πια το ελληνικό κράτος ως γεγονός.Η κάθοδος και η απαίτηση των Ρώσων είναι αποφασιστική για την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Μετά, το 1830, ακολουθεί το Πρωτόκολλο του Λονδίνου με το οποίο και οι τρεις μεγάλες δυνάμεις δηλώνουν ότι αναγνωρίζουν την Ελλάδα ως πλήρως ανεξάρτητο κράτος, επιβεβαιώνοντας ουσιαστικά το περιεχόμενο της Συνθήκης της Αδριανούπολης. Τελικά, το 1832, με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης μπαίνουν όλες οι υπογραφές, των τριών δυνάμεων και των Οθωμανών για την ανεξαρτησία της Ελλάδας, με απλή ενημέρωση των Ελλήνων στους οποίους έχουν εντωμεταξύ φορτώσει και τη μοναρχία, έχοντας δια της γνωστής μεθόδου απαλλαγεί από τον Καποδίστρια!
Φ.Ο.: Με τον στρατηγό Φον Ντίμπιτς Ζαμπαλκάνσκι επικεφαλής, είναι η πρώτη φορά που πραγματικά απειλείται με κατάληψη η Κωνσταντινούπολη. Είναι η στιγμή που αν συμφωνούσαν και οι Άγγλοι και οι Γάλλοι θα μπορούσαν να διαλύσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά δυστυχώς τη διατήρησαν για όλους αυτούς τους λόγους, απέναντι στη Ρωσία κ.λπ.
Σ.Ε. Και οι Ρώσοι δεν ήθελαν να δυσαρεστήσουν πάρα πολύ τους Εγγλέζους γι’ αυτό και ήταν εγκρατείς. Αν και οι Άγγλοι και οι Γάλλοι τούς τη φέρανε μετά που χτύπησαν μαζί με τους Οθωμανούς την Κριμαία το 1853!
Φ.Ο.: Ο Μαυροκορδάτος έχει διάφορους λόγους που θέλει ένα ανεξάρτητο ελληνικό κράτος το οποίο θα αποτελεί και φράγμα απέναντι στην πρόθεση της Ρωσίας να φτάσει στη Μεσόγειο. Σε κάθε περίπτωση, αυτή είναι η γενικότερη θέση που ακολούθησαν μέχρι σήμερα όλοι οι μεταγενέστεροι ηγέτες στην Ελλάδα από τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον δικτάτορα Μεταξά ως τον Καραμανλή.
(Συνεχίζεται)
