Πρόσφατα είχαμε δημοσιεύσει μια συνομιλία με τον Δημήτρη Μάλλη για την τέχνη της αφήγησης. Δάσκαλος, μουσικός και μέλος της ομάδας αφήγησης «Παραμυθανθός», έχει καταγράψει με τον δικό του τρόπο μύθους και λαϊκά παραμύθια.
Αυτή τη φορά καταπιάνεται με ένα πραγματικά δύσκολο θέμα, που είναι η απώλεια και το πένθος.
«Λαϊκά παραμύθια και μύθοι για την απώλεια και το πένθος», λέγεται το νέο του βιβλίο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ηδύφωνο και μας ταξιδεύει από τη Γερμανία ως την Ινδία κι από την Αλγερία ως τη Σκωτία, τη Ρουμανία, τη Σαουδική Αραβία, τους Ινδιάνους της Αμερικής, την Ελλάδα κι άλλες γωνιές του πλανήτη.
Σκέφτηκα πως με αφορμή τη Μεγάλη Εβδομάδα, όπου το πένθος πρωταγωνιστεί με τόσο ιδιαίτερο τρόπο, είναι το πιο κατάλληλο ανάγνωσμα που θα μπορούσα να προτείνω.
Μην φανταστείτε πως διαβάζοντας τις ιστορίες θα νιώσετε βάρος. Αντίθετα. Θα έλεγα πως το συναίσθημα είναι ανακούφιση. Ακόμη κι αν σκεφτόμαστε αγαπημένα μας πρόσωπα που δεν είναι πια κοντά μας.
Θα τολμούσα να πω ότι ενδείκνυται να χρησιμοποιήσουμε αυτά τα παραμύθια όταν τα δικά μας λόγια δεν αρκούν. Κι όταν θέλουμε να μιλήσουμε σε κοντινά μας πρόσωπα είτε είναι παιδιά είτε είναι ενήλικες.
Σε κάθε παραμύθι υπάρχει κι ένα μότο που μας βοηθά, όπως:
«Κράτα την ψυχή σου καθαρή για να ανταμώσετε ξανά»
«Ο θάνατος είναι απαραίτητος για να υπάρχει ζωή»
«Οι άξιοι άνθρωποι είναι αναντικατάστατοι»
«Τα δάκρυα που δεν στερεύουν βαραίνουν τις ψυχές»
Και για το τέλος μας δείχνει πως μπορεί να γίνει ακόμη και μια αστεία ιστορία ξεκινώντας από την απώλεια, με πρωταγωνιστές μια ψείρα κι έναν ψύλλο.
Το βιβλίο συνοδεύεται από πλούσια βιβλιογραφία κι υπάρχει παραπομπή στις πηγές.
Λαϊκά παραμύθια και μύθοι για την απώλεια και το πένθος. Πώς αποφάσισες να προχωρήσεις στην έκδοση αυτής της συλλογής;
Προέκυψε από μία ανάγκη που ένιωσα πως υπάρχει να γίνουν γνωστές και να αξιοποιηθούν αυτές οι ιστορίες. Εδώ και πολλά χρόνια παρουσιάζω βιωματικά εργαστήρια για το παραμύθι και την αφήγηση, κυρίως σε εκπαιδευτικούς. Σε αυτά πάντα φροντίζω να συστήνω ένα λαϊκό παραμύθι ή ένα μύθο για το πένθος. Διαπίστωσα λοιπόν πως από τη μία υπήρχε ένα κενό, καθώς ελάχιστες ιστορίες ήταν γνωστές, και από την άλλη πως το ενδιαφέρον ήταν αυξημένο είτε προκειμένου να τις αξιοποιήσουν οι εκπαιδευτικοί στη σχολική τάξη είτε για να διαχειριστούν οι ίδιοι το προσωπικό τους πένθος.
Στους μύθους ο ήρωας κάνει ένα μεγάλο ταξίδι αυτογνωσίας. Στο τέλος, αφού έχει επιτελέσει τον άθλο του, δεν κρατά τη γνώση και τη σοφία που έχει αποκτήσει για τον εαυτό του, αλλά τη μοιράζεται με τους συνανθρώπους του. Πιστεύω πως αυτό το μοτίβο προσφοράς πρέπει να ισχύει και για όσους καλλιτεχνούν ή έχουν δημόσιο λόγο. Πήρα την απόφαση να προχωρήσω στην έκδοση αυτής της συλλογής για να προσφέρω ένα εργαλείο που έχει τη δύναμη να βοηθήσει.
Τι περιλαμβάνει;
Περιλαμβάνει λαϊκά παραμύθια και μύθους από διάφορα μέρη του κόσμου για την απώλεια και το πένθος. Οι ήρωες των ιστοριών βιώνουν τα στάδια του πένθους: δυσκολεύονται να αποδεχτούν την απώλεια, θυμώνουν, προσπαθούν να βρουν τρόπο για να αποτρέψουν το θάνατο του αγαπημένου τους προσώπου ή ακόμα και να το επαναφέρουν στη ζωή, θλίβονται, τα βάζουν με τον Χάρο, χάνουν τον ύπνο τους, χάνουν τη διάθεση για ζωή, θρηνούν χωρίς σταματημό. Διαπραγματεύονται με το θείο ζητώντας μια μελλοντική συνάντηση στον κόσμο των ψυχών. Συμμετέχουν συλλογικά στη διαχείριση του πένθους. Μέχρι να αποδεχτούν πως δεν μπορούν να αλλάξουν την κατάσταση, πως δεν υπάρχει άνθρωπος που δεν έχει χάσει άνθρωπο δικό του και ξαναϋφαίνουν το νόημα της ζωής. Και αν το θέμα δίνει την εντύπωση πως πρόκειται για ιστορίες «βαριές» να τις ακούσει ή να τις διαβάσει κανείς, στην πραγματικότητα είναι ιστορίες που μας παρηγορούν, μας κρατούν το χέρι, ψιθυρίζοντας αλήθειες για να μας προετοιμάσουν ή να μας συντροφεύσουν στη δύσκολη στιγμή.
Την έκδοση προλογίζει η Ελένη Παναγιωτακοπούλου, Ψυχολόγος ενώ η εισαγωγή φέρει την υπογραφή της Φωτεινής Εγγλέζου, Δρ. Ρητορικής, Πρόεδρος του Ινστιτούτου Ρητορικών Σπουδών και Επιστημών (Ι.Ρ.Ε.Σ.Ε.). Και οι δύο με εξαιρετική τεκμηρίωση αναδεικνύουν τη διαχρονική ισχύ και την αξία των λαϊκών παραμυθιών και των μύθων. Η Έλενα Λεώνη με την εικονογράφησή της αφηγείται εκ βαθέων, ξεκλειδώνοντας πόρτες που οδηγούν στον βυθό των ιστοριών.
Σε ποιόν βαθμό έβαλες τη δική σου πινελιά στις αφηγήσεις;
Επιχείρησα να αποδώσω τα παραμύθια ελεύθερα, με τον δικό μου τρόπο, με σεβασμό προσπαθώντας να μην προδώσω το νόημα και το μεδούλι των ιστοριών. Πιστεύω πως είμαστε παροδικοί, οι ιστορίες αθάνατες ζουν πριν και μετά από μας, αλλά στο κέρασμα, όπως και στο καλό κρασί, αποκτούν, εκτός των άλλων, το άρωμα του δοχείου που τις φύλαξε και το σχήμα της εποχής. Το βιβλίο απευθύνεται στον μελετητή ή στον αφηγητή που αναζητά σχετικό υλικό, αλλά και στον ενήλικα αναγνώστη ή το παιδί που αγαπά τα παραμύθια και επιθυμεί τη συντροφιά τους.
Πιστεύεις πως το παραμύθι μας βοηθά να διαχειριστούμε το πένθος; Με ποιον τρόπο;
Για κάθε αρρώστια υπάρχει κι άλλο φάρμακο και για τον λυπημένο ο συμπαθητικός λόγος των φίλων, σύμφωνα με τον Ευριπίδη. Η λαϊκή σοφία, όπως καταγράφεται μέσα από τις προφορικές αφηγήσεις, μπορεί να αποτελέσει υλικό που θα μας προετοιμάσει για το πένθος ή θα μας παρηγορήσει θυμίζοντάς μας πως δεν είμαστε μόνοι και δεν είμαστε οι μόνοι.
Στο λαϊκό παραμύθι και στο μύθο μας δίνεται η δυνατότητα να παρακολουθήσουμε τη δράση του ήρωα από την ασφάλεια της απόστασης και με τη σιγουριά ότι συνήθως το τέλος θα είναι καλό. Έτσι, ακολουθώντας τα βήματά του, αναγνωρίζουμε και διαπραγματευόμαστε ζητήματα που μας αφορούν, βαθύτερες μας επιθυμίες, πανανθρώπινους φόβους. Παραδειγματιζόμαστε από τα δικά του σφάλματά χωρίς να έχουμε συνέπειες, κατανοούμε κοινά αδιέξοδα, για να μοιραστούμε στο τέλος τη σοφία που αποκτά. Όλα αυτά χωρίς διδακτισμό και με τη δυνατότητα να βιώσουμε την ιστορία του ξανά και ξανά απολαμβάνοντάς την και ανακαλύπτοντας νέα νοήματα.
Όταν τα αφηγείσαι με τον «Παραμυθανθό» πώς αντιδρά το κοινό;. Προκαλούν ίσως κάποια θλίψη;»
Με αυτά τα παραμύθια έχει συμβεί κάτι πολύ συγκινητικό. Φίλοι του «Παραμυθανθού» μετά την παράσταση να μας στείλουν μηνύματα για να μοιραστούν μαζί μας πόσο τους άγγιξε μια ιστορία και πόσο τους βοήθησε. Την ώρα της αφήγησης νιώθουμε από τη σιωπή του κοινού ότι μοιραζόμαστε την ίδια θεμελιώδη υπαρξιακή αγωνία. Επειδή οι ιστορίες έχουν καλό τέλος, τις περισσότερες φορές ακούμε ένα αναστεναγμό λύτρωσης και ακολουθεί ένα πολύ ζεστό χειροκρότημα. Τα παραμύθια συνδέουν τους ανθρώπους. Με τα παραμύθια το ατομικό βίωμα μετατρέπεται σε συλλογικό βίωμα κι αυτό είναι απελευθερωτικό.
Όμως υπάρχουν και δύο ιστορίες αστείες μέσα στο βιβλίο. Ιστορίες δημιουργήματα του λαού για να ακουστούν από μικρά παιδιά. Τη μία, που λέγεται «Η ψείρα και ο ψύλλος», την έχω μεταγράψει σε ποίημα και την αφηγούμαστε τραγουδιστά στους μικρούς μας φίλους, οι οποίοι ξεκαρδίζονται στα γέλια. Αυτή είναι η δύναμη των παραμυθιών.
