Ο πόλεμος που άνοιξαν οι ΗΠΑ / Ισραήλ με την επίθεσή τους στο Ιράν δεν είναι μια πληγή που κλείνει εύκολα. Παρά τις όποιες «εκεχειρίες» μπορεί να επινοηθούν –«ανάγκα και οι Θεοί πείθονται» άλλωστε– το κεφάλαιο «επίθεση στο Ιράν» είναι μέρος μιας «εποχής παγκόσμιων πολέμων» της Δύσης που βρίσκεται σε εξέλιξη. Κάθε μορφής πολέμων (στρατιωτικών διακρατικών, οικονομικών, κοινωνικοταξικών στο εσωτερικό, ιδεολογικοδιανοητικών και πολλών άλλων) και σε διαρκώς νέα μέτωπα.
Τα παραπάνω μάς υποχρεώνουν να θέσουμε βαθύτερα ερωτήματα ως προς το τι εξελίσσεται. Να βγούμε από τον φαύλο κύκλο μιας στάσης παθητικού παρατηρητή καταδικασμένου να παρακολουθεί (όπως κινούνται τα κεφάλια των θεατών στις κερκίδες ενός αγώνα τένις) τις ημερήσιες μεταπτώσεις των τραμπικών ΗΠΑ ανάμεσα στην ανεξέλεγκτη κλιμάκωση και στην αναζήτηση «διαπραγματευτικών προσχημάτων» για απεμπλοκή από τα αδιέξοδα που εν τω μεταξύ τρέχουν, συσσωρεύονται και (όπως γίνεται φανερό) τείνουν να τεθούν εκτός ελέγχου.
Μερικές βασικές διαπιστώσεις
Η κεντρική επιδίωξη αυτού του πολέμου από πλευράς ΗΠΑ τουλάχιστον, υπήρξε η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν και η παράλυση της πολιτικοστρατιωτικής του δυνατότητας να αμύνεται και να αντιπαρατίθεται προς τη δυτική ισχύ. Οι σχετικοί σχεδιασμοί βασίστηκαν στην πεποίθηση ότι θα μπορούσαν να επιβάλουν κάτι τέτοιο μέσα σε μερικές ώρες ή το πολύ μέσα σε 3-4 μέρες. Είναι φανερό ότι αυτοί οι σχεδιασμοί αποδείχθηκαν ανεδαφικοί (ανεξάρτητα από το τι θα συμβεί στη συνέχεια). Και αυτό εγκυμονεί κινδύνους μιας, δίχως προηγούμενο, στρατηγικής ήττας για τον ιμπεριαλισμό των ΗΠΑ. Όλη η ροπή προς την κλιμάκωση από πλευράς τους –στην παρούσα φάση οι ΗΠΑ του Τραμπ ετοιμάζονται για χερσαίες επιχειρήσεις ακραίου ρίσκου, συγκεντρώνοντας όλο και μεγαλύτερες δυνάμεις (από τις 5 ήδη στις 50 χιλιάδες πεζοναύτες)– έχει να κάνει με το ότι ο πόλεμος έχει μετατραπεί σε μεγάλης διάρκειας, με το Ιράν να διαθέτει ισχυρά στρατηγικά χαρτιά με τα οποία κάνει το χρόνο να πιέζει ασφυκτικά την αμερικανική πλευρά. Τόσο με στρατιωτικούς όσο και με οικονομικούς όρους (επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία): Ιρανική προβολή ελέγχου των στενών του Ορμούζ (ούτε καν το τυπικό κλείσιμό τους δεν χρειάστηκε προς το παρόν) και εντεινόμενη στρατιωτική πίεση στις μοναρχίες του Κόλπου (και στο Ισραήλ). Την ίδια στιγμή ο Τραμπ είναι υποχρεωμένος σε διαρκή αναζήτηση διεξόδων από την παράταση ενός πολέμου που δοκιμάζει τις αντοχές του συστήματος – χθες έδωσε και νέα παράταση 10 ημερών «στη διαπραγμάτευση», ενώ ταυτόχρονα απειλεί, «πιάνει με το καλό» και πάει λέγοντας. Παγίδευση που προκαλεί άγχος και συμπτώματα σύγχυσης.
Επιπλέον λειτουργεί η συνιστώσα «Ισραήλ» – πίσω από τα ακραία επιθετικά σχέδια του σιωνιστικού κράτους, οι πιο νεοσυντηρητικές και πολεμοκάπηλες πτέρυγες του βαθέος αμερικανικού συστήματος. Αυτή η συνιστώσα που βρίσκεται σε όλο και πιο δύσκολης διαχείρισης απόκλιση από τους τόνους της διοίκησης Τραμπ, ποντάρει πολύ πιο απροκάλυπτα στο χάος και την πλήρη ανατίναξη της περιοχής. Για να μην υπάρξει κάποια παρεξήγηση, δεν πρόκειται για κάποια αντίθεση «γερακιών-ειρηνόφιλων». Η προώθηση χάους και ανατίναξης χωρών-περιοχών είναι το σταθερό μοτίβο της πολιτικής των ΗΠΑ μετά τον Ψυχρό Πόλεμο (Γιουγκοσλαβία, Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη, Συρία). Όμως το Ιράν είναι πολύ μεγάλη μπουκιά και δεν είναι τυχαίο ότι διαχρονικά ακόμη και οι πιο πολεμοκάπηλοι πρόεδροι των ΗΠΑ «αντιστάθηκαν» στις μόνιμες ισραηλινές προσπάθειες να προσχωρήσουν σε μια από κοινού επίθεση. Το γεγονός ότι τώρα παραβιάστηκε και αυτή η «κόκκινη γραμμή» (παρά μάλιστα τις πολλαπλές προειδοποιήσεις των υπηρεσιών του βαθέος κράτους – ας απελευθερωθούμε από τα φληναφήματα ότι ο «πρόεδρος δεν ήταν καλά πληροφορημένος και παρασύρθηκε» που δείχνουν απελπισία μπροστά στο λογαριασμό που έρχεται), δείχνει περισσότερο αδυναμία διαχείρισης των μεγάλων αντιθέσεων παρά σταθερότητα επιβολής.
Όμως το ουσιώδες ερώτημα είναι διπλό: Ποιοι είναι εν τέλει οι σκοποί αυτού του πολέμου και ποιο το σχέδιο-σχέδια για την διεξαγωγή του.
Και τα δύο σκέλη κάνουν αναγκαία την κατανόηση της πολυπαραγοντικότητας των απαντήσεων.
Τι ορίζει τη «μεγάλη εικόνα»;
Οι σκοποί και οι σχεδιασμοί των ΗΠΑ (και του Ισραήλ) δεν είναι ενιαίοι και δεν εκπορεύονται από ένα συμπαγές κέντρο. Έρχονται κατά ριπάς, φέρνουν την επιρροή πολλών ισχυρών ομάδων συμφερόντων, έχουν χαοτικά στοιχεία και γεννούν δευτερογενείς συνέπειες που εκφεύγουν του ελέγχου των σχεδιαστών. Ακόμη περισσότερο που αυτοί έχουν να αντιμετωπίσουν και την δυσκολία προσαρμογής ως προς το ότι οι συσχετισμοί δυνάμεων έχουν αλλάξει και η περιφέρεια (όχι μόνο η Κίνα ή η Ρωσία αλλά και το Ιράν) «έχουν μάθει και μπορούν» μέσα από πολύ οδυνηρά παθήματα δύο και βάλε αιώνων δυτικής καταδυνάστευσης.
Το βασικό χαρακτηριστικό της περιόδου: Οι ΗΠΑ έχουν περιέλθει σε μια πρωτοφανή πολιτική κρίση. Το πολιτικό τους σύστημα αδυνατεί να τιθασεύσει (με τον τρόπο που το έκανε) τις επιμέρους μερίδες μεγάλων συμφερόντων εντός Δύσης και τους εκρηκτικούς μεταξύ τους ανταγωνισμούς. Οι απεχθείς και αλλόκοτοι τρόποι του Τραμπ προσωποποιούν ακριβώς αυτή η απογύμνωση από την δυνατότητα πολιτικής διαμεσολάβησης των αντιθέσεων. Οι επιθέσεις του στους θεσμούς του διεθνούς συστήματος (ΟΗΕ), στους «συμμάχους» (Ε.Ε., ΝΑΤΟ) αλλά και σε πυλώνες του βαθέος κράτους των ΗΠΑ λένε το ίδιο πράγμα: Οι αντιθέσεις έχουν τεθεί (μέσα από μια μακρά ιστορική περίοδο συσσώρευσης αδιεξόδων) εκτός πολιτικού ελέγχου. Οι μέχρι τώρα πολιτικές μορφές απέρχονται γοργά και η εμφάνιση νέων παραμένει μπλοκαρισμένη και άδηλη ως προς τα πιθανά περιεχόμενα.
Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες, ο πόλεμος επιλέγεται ως όχημα επίλυσης μεγάλων λογαριασμών μεταξύ πόλων του συστήματος: Η «Ευρώπη» για παράδειγμα, ως συνιστώσα του δυτικού καπιταλισμού-ιμπεριαλισμού υφίσταται ήδη γερά χτυπήματα από την ενεργειακή (και όχι μόνο) ασφυξία που της έχει επιβάλει πρώτα ο μεθοδευμένος, από τις ΗΠΑ, πόλεμος της Ουκρανίας και τώρα το κλείσιμο του Περσικού Κόλπου που φέρνει ο πόλεμος με το Ιράν.
Όμως ο πόλεμος –το κύμα επιθέσεων που εγκαινίασε ο Τραμπ από την αρχή της χρονιάς (Βενεζουέλα, Γροιλανδία, Κούβα, και τώρα Ιράν)– δεν αφορά μόνο τους άμεσα πληττόμενους. Το σχέδιο εντάσσεται στην αντιπαράθεση με την Κίνα (και με τη Ρωσία). Και βεβαίως δεν αφορά μόνο τον εφοδιασμό της Κίνας με πετρέλαιο ή τα βραχυπρόθεσμα κέρδη της Ρωσίας από τους υδρογονάνθρακες, αλλά τον κομβικό ρόλο του Ιράν στον έλεγχο της Μ. Ανατολής και στους εμπορικούς δρόμους της Κίνας προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη (και της Ρωσίας προς τον Ινδικό ωκεανό) αλλά και τον έλεγχο «εχθρών και φίλων» σε όλη την Ασία (Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία, Ν. Κορέα αλλά και άλλες μικρότερες αλλά όχι αμελητέες χώρες – Βιετνάμ, Μαλαισία, Ινδονησία). Εδώ τα πράγματα γίνονται εξαιρετικά περίπλοκα και τα κίνητρα και οι σχεδιασμοί του πολέμου καθόλου ευανάγνωστοι. Το ποιοι θα είναι οι νικητές και οι ηττημένοι δεν θα τελεσιδικήσει καθόλου εύκολα. Ούτε άμεσα και με μια «σπαθιά» ή με μια «μάχη των μαχών» στο Ιράν κλπ.
Κάποιες πλευρές του πεδίου της οικονομίας που υπερβαίνουν τους σχεδιασμούς
‒ Οι μοναρχίες του Κόλπου πιέζονται αφόρητα. Μπαίνουν σε υπαρξιακή δοκιμασία «οι μηχανές τους» που τους εξασφάλιζαν αμύθητα κέρδη / εισοδήματα. Το θέμα της ασφάλειας που τους παρείχαν οι ΗΠΑ στο πλαίσιο της εγγύησης της αρχιτεκτονικής της Μ. Ανατολής έχει διασαλευθεί αποφασιστικά. Τα μηνύματα για το τι ερχόταν, είχαν αναγκάσει τη Σ. Αραβία και τα ΗΑΕ να πιάσουν επαφές και με τους BRICS και να βάλουν την Κίνα στο χώρο (μεσολάβηση ανάμεσα σε Σ. Αραβία και Ιράν). Ο πόλεμος, καθόλου τυχαία, ήρθε για να τα βραχυκυκλώσει όλα αυτά. Αλλά ο χρόνος είναι αποφασιστική παράμετρος και το ποιος αντέχει περισσότερο θα φανεί: Οι ΗΠΑ; –ο Τραμπ πέταξε στο τραπέζι κάποια λόγια μέχρι και για παρουσία της Κίνας στον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ!– ή η Κίνα, ή μήπως και η Ινδία σε ειδικούς ρόλους και συνδυασμούς ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή; Πάντως μια ασυνήθιστα σημαντική ροή κεφαλαίων από κάποιες χώρες του Κόλπου προς το χρηματιστήριο του Χονγκ Κονγκ που καταγράφεται τις τελευταίες μέρες έχει τη δική της σημασία.
‒ Με μια δόση σχηματικότητας. Η Κίνα είναι η παραγωγική μηχανή σε παγκόσμιο επίπεδο, οι ΗΠΑ και το νομισματικό σύστημα του δολαρίου είναι (για την ώρα) το χρηματοπιστωτικό παγκόσμιο κέντρο που ελέγχει τις ροές κεφαλαίου. Η υπερχρηματιστικοποίηση των ΗΠΑ στο πλαίσιο αυτού του διπόλου με την Κίνα ίσως είναι το πιο δυναμικό και δυσανάγνωστο στοιχείο της διεθνούς κατάστασης. Οι πόλεμοι Τραμπ –οικονομικοί / δασμολογικοί και στρατιωτικοί– σχετίζονται με τις διεξόδους που αναζητούνται μπροστά στις πιέσεις που δημιουργούν οι ανισορροπίες αυτού του συνδυασμού. Με τη σειρά του όμως ο πόλεμος με το Ιράν γεννά νέες παρενέργειες που θέτουν σε κίνδυνο την ευστάθεια του παγκόσμιου εμπορίου αλλά (πράγμα πολύ κρισιμότερο) και τη συνέχιση από τις ΗΠΑ της εξασφάλισης ελέγχου των ροών κεφαλαίου. Το διακύβευμα είναι τεράστιο. Η διαχείριση κινδύνου γίνεται σε όλα τα επίπεδα (εταιρικά, κρατικά, δυτικού συστήματος εν συνόλω) ίσως ο κρισιμότερος πολιτικός παράγοντας. Και αυτή τη στιγμή, η απώλεια ελέγχου όσον αφορά τη διάρκεια του πολέμου, επάγει μη διαχειρίσιμη αβεβαιότητα και συνεπώς εκτοξεύει τους κινδύνους. Άρα μεγεθύνεται ο πειρασμός ελέγχου της διάρκειας του πολέμου – τόσο μέσω της «επαρκούς» δηλαδή της απεριόριστης κλιμάκωσής του («μπρος βαθύ») όσο και μέσω της αναζήτησης βραχυκυκλωτικών για τους αντιπάλους εκβιαστικών «παύσεων πολέμου» («πίσω ρέμα»).
‒ Οι κερδισμένοι και οι χαμένοι αυτών των πολέμων δεν είναι μόνο κράτη – υποτιθέμενοι «συμπαγείς» γεωπολιτικοί παίκτες. Είναι και τεράστια κλαδικά εταιρικά συμφέροντα που βγάζουν ασύλληπτα κέρδη και άλλα που επηρεάζονται πολύ ασύμμετρα και συμπιέζονται, ξεπέφτουν και κανιβαλίζονται. Πόλεμος – τεράστια κέρδη και επίλυση ενδοκαπιταλιστικών λογαριασμών σε μια περίοδο όπου καθόλου τυχαία οι ανοιχτοί αυτοί λογαριασμοί έχουν συσσωρεύσει εκρηκτικά φορτία. Η Δύση αλλά και το παγκόσμιο σύστημα εγκυμονεί τεράστια κρίση και τα μαχαίρια έχουν βγει από τα θηκάρια.
Εν τέλει μόνο οι μεγάλες κοινωνικές πλειοψηφίες που καλούνται να «πληρώσουν» όλες τις συνέπειες (φτωχοποίηση, πόλεμος, απολυταρχισμός) κρατούν τους σπόρους της ελπίδας για συγκράτηση αυτής της πορείας.
