Εντάξει. Δεν ζούμε σε μια «εύκολη», ευδιάκριτη, κατανοητή με απλότητα εποχή. Η εποχή μας είναι μεταβατική, πολύπλοκη, πρωτότυπη, με πολλές πρωτόγνωρες καταστάσεις και διαστάσεις, πυκνή, ειδική, ιδιαίτερη. Εποχή γυμνής μετάβασης, που συνδυάζει τα πιο προωθημένα τεχνολογικά στοιχεία (αυτό που κάποτε λέγαμε επιστημονική φαντασία είναι σχεδόν πραγματικότητα) με πολλές αρχαϊκές, περασμένες μορφές υποδούλωσης και εκμετάλλευσης. Ο άμεσος ορίζοντας σημαδεύεται από την επιθετική, αρπακτική προσπάθεια των κοσμοκρατορικών δυνάμεων που κυριαρχούν ως σήμερα, απέναντι σε επίδοξα άλλα κοσμοκρατορικά κέντρα που αναδύονται.
Στον σημερινό πλανήτη υπάρχουν περίπου 7.500 γλώσσες (που μερικές εξαφανίζονται κάθε εβδομάδα, ενώ 25 από αυτές ομιλούνται από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού)· υπάρχουν και 6.500 έθνη και εθνότητες. Η παγκόσμια εικόνα καταγράφει 200 περίπου κυρίαρχα κράτη (ορισμένα είναι πολύ μικρά, αλλά δεν έχει σημασία), και όλα έχουν μια πολιτική ζωή. Ο σύγχρονος καπιταλισμός-ιμπεριαλισμός θεωρεί «αναχρονισμό» ή εμπόδιο αυτή τη «χαρτογράφηση», και διαδίδει ότι αρκετές από τις χώρες δεν έχουν λόγο ύπαρξης ή πρέπει να γίνουν παραρτήματα των «αυτοκρατορικών» επιδιώξεων. Π.χ. οι ΗΠΑ θέλουν όλο το δυτικό ημισφαίριο, θέλουν Καναδά, Μεξικό, Βενεζουέλα, Γροιλανδία. Θέλουν νέο Μεγάλο Ισραήλ, και τη Γάζα ως Ριβιέρα. Θέλουν κατάργηση του ΟΗΕ και δημιουργία ενός ιδιωτικού οργανισμού («Συμβούλιο Ειρήνης»). Ανοιχτά, φωναχτά, χωρίς ντροπή. Και όπου μπορούν, τα επιβάλλουν.
Την ίδια στιγμή στο βαθύ εσωτερικό του Δυτικού στρατοπέδου διεξάγεται μια σκληρή, έως θανάσιμη πάλη ανάμεσα σε διάφορες μερίδες του ισχυρού 1% που κάνει κουμάντο. Χωρίς κανείς να εναντιώνεται στη σχεδόν «αυθόρμητη» (δηλαδή την εγγενή-δομική) τάση προς τον πόλεμο και τη στρατιωτικοποίηση, που συμπαρασύρει και τις υπόλοιπες αναδυόμενες δυνάμεις και κέντρα.
Το στραμπούληγμα του μυαλού
Με το στραμπούληγμα του νου εννοείται η κατάσταση πνευματικής σύγχυσης, το μπλοκάρισμα της σκέψης, το πάγωμά της, ή ακόμα η κίνησή της σε στερεοτυπικά σχήματα του παρελθόντος· ενίοτε και η άρνηση να ειδωθεί η πραγματικότητα.
Οι άρχουσες ελίτ της χώρας μας θέλουν να αποκρύψουν το μεταπρατικό εξαρτημένο χαρακτήρα τους. Θέλουν να αποκρύψουν ότι δεν υπάρχουν ούτε ψήγματα κάποιας αυτονομίας της χώρας μέσα σε ένα εντελώς ταραγμένο περιβάλλον· ότι έχει μετατραπεί σε κάτι που θυμίζει αποικίες παλιότερης εποχής, έχει γίνει ένα νέο Πόρτο Γκρέκο. Δεν θέλουν να παραδεχθούν αυτήν την ποιότητα, και διαδίδουν μια εικόνα πως η χώρα είναι ισχυρή (παρά τη Χρεοκοπία και τα Μνημονιακά δεσμά, καθώς και το Ειδικό Καθεστώς). Πως έχει σοβαρούς συμμάχους (διάβαζε «πλάτες»). Ότι υπάρχει μια «κανονικότητα», ότι όλα βαίνουν σχετικά καλά.
Σιγά-σιγά κι οι ίδιες οι ελίτ αρχίζουν να πιστεύουν ότι ισχύει αυτό το παραλήρημα, και αφού προς το παρόν συνεχίζουν να πλουτίζουν (διαλύοντας τη χώρα), νομίζουν ότι δεν υπάρχει κανένα σοβαρό πρόβλημα. Οι πραγματικοί πάτρωνες γνωρίζουν το μέγεθος και τη σημασία της Ελλάδας. Κι έχουν το μυαλό τους ήσυχο, επειδή θεωρούνται «όλοι δεδομένοι» και υποτακτικοί. Άρα με οποιαδήποτε συνταγή πολιτικού προσωπικού, η κυριαρχία τους δεν απειλείται. Το Πόρτο Γκρέκο είναι καλά «δεμένο»…
Πρώτο παράδειγμα
Εδώ το πρώτο μεγάλο σφάλμα (στραμπούληγμα) έγκειται στο ότι μέσα σε 15 χρόνια η Ελλάδα έχει χρεοκοπήσει, έχει αλλάξει ο πολιτικός χάρτης, έχει γνωρίσει μεγάλα ξεσπάσματα, και τώρα βρίσκεται σε ένα χώρο μεγάλων γεωπολιτικών αναδασμών, περικυκλωμένη από αναθεωρητικές δυνάμεις (Τουρκία, Ισραήλ αλλά και Αίγυπτος) και καθηλωμένη από την εξάρτηση Ε.Ε.-ΗΠΑ.
Δεν τρέχει τίποτα, θα πουν οι κυβερνώντες. Ο Σαμαράς θα προβεί σε σοβαρές καταγγελίες για την πρόσφατη συμφωνία με την Chevron· ο Βενιζέλος θα αποφανθεί ότι η χώρα είναι «μη κυβερνήσιμη», και θα τονίζει ότι η υπόθεση των υποκλοπών συνιστά «θεσμικό έγκλημα που διαπράχθηκε από συμπράττουσες εκδοχές παρακράτους».
Η δημοκρατορία κτίζεται σύμφωνα με αμερικανικά και ευρωπαϊκά πρότυπα, και μάλιστα σε μια εκδοχή που μπορεί να φοριέται σε μια μετανεωτερική αποικία. Για αυτό κανένας δεν κάνει λόγο, ούτε δείχνει τις πραγματικές αιτίες, πόσο μάλλον μια πιθανή διέξοδο από αυτήν την ποιότητα. Ορισμένοι νομίζουν ότι είναι σκέτο «καθεστώς Μητσοτάκη» και πως αν αυτός εκλείψει, τότε όλα τα κακά σβήνονται και η χώρα επανέρχεται όντως στην κανονικότητα. Αλήθεια, ποια «κανονικότητα»; Και πώς «κανονικότητα»;
Η αριστερά όλων των αποχρώσεων (από ελαφρύ ροζ έως σκληρό ταξικότατο κόκκινο), δεν λέει τίποτα για τις ποιότητες Εξάρτηση, Μεταπρατισμός, Δημοκρατορία, πολιτικά σκάνδαλα πρώτης γραμμής (Τέμπη, Υποκλοπές, ΟΠΕΚΕΠΕ). Βλέπει μόνο κέρδη, κερδοφορία κεφαλαίου, δημοκρατικό καπιταλισμό, αλλά όχι απαλλαγή από δημοκρατορία, νέα μορφή χούντας και εξάρτησης, διάλυση κοινωνίας, οικονομίας και υποδομών, μετατροπή της χώρας σε αποικία-μπανανία. Ασχολείται με τα επιμέρους χωρίς να συνολικοποιεί, χωρίς να καλεί σε συνολικό πολιτικό αγώνα, ενώ δεν βλέπει διόλου την ποιότητα της Εξάρτησης (η Ελλάδα είναι χώρα καπιταλιστική, υπάρχει κεφάλαιο και κέρδη, εκμετάλλευση… κλασικά πράγματα). Και συνεχίζει: Μια μεγάλη κοινωνική αλλαγή είναι πάρα πολύ μακριά, ο κόσμος δεν κουνιέται εύκολα, έχει τεράστια σημασία να πάμε καλά στις εκλογές. Με ιδιότυπο τρόπο συμμετέχουν κι αυτοί οι αριστεροί στον «καταμερισμό εργασίας» για τη διατήρηση της κατάστασης, και ειδικά για να μην ξεφύγουν τα «πράγματα» από τον έλεγχο
Το μεγάλο στραμπούληγμα-αρρώστια είναι ότι όλα επενδύονται στις επόμενες εκλογές, στα ποσοστά, στις μικρές ανακατατάξεις. Δεν βλέπουν την «αλλαγή φρουράς» που θέλουν το σύστημα και οι Πρεσβείες, χωρίς αλλαγή της ουσίας. Ενδιαφέρονται για μια καλύτερη θέση, να αποφύγουν έναν πιθανό υποβιβασμό τους – έως εκεί.
Δεν βλέπουν και δεν κάνουν τίποτα όταν κυκλοφορούν ελεύθεροι οι πραγματικοί υπεύθυνοι του εγκλήματος των Τεμπών, όταν η ηγεσία της δικαστικής εξουσίας δεν κάνει τίποτα για να ριχτεί φως στο έγκλημα, όταν υπάρχει μπάζωμα και παράνομα φορτία. Όταν διώκεται όμως ο κ. Βαρουφάκης (για… διάδοση ναρκωτικών) επειδή δήλωσε ότι κάποτε στα νιάτα του δοκίμασε μια ναρκωτική ουσία; Δεν λένε λέξη όταν 38 νέοι φοιτητές συλλαμβάνονται και ξεβρακώνονται από όργανα της αστυνομίας επειδή έβλεπαν μια ταινία μετά τις 10 το βράδυ στο ΑΠΘ… Όταν γιατρός συλλαμβάνεται, απομονώνεται και τον παρουσιάζουν ως λάφυρο στο έξαλλο ακροδεξιό υπουργό. Όταν αγρότες παραπέμπονται για σύσταση συμμορίας.
Από όλα αυτά θα έπρεπε να πηγάζει απλά το: Τέλος στη δημοκρατορία! Εκδημοκρατισμός παντού και σε βάθος! Πραγματική δημοκρατία, τιμωρία των ενόχων, διάλυση του παρακράτους!
Δεύτερο παράδειγμα
Στραμπούληγμα δεύτερο του νου: Δεν μπορούμε να περιμένουμε ή να επενδύουμε στις κάλπες για μεγάλες αλλαγές. Χρειάζεται ένα μεγάλο πολιτικό και κοινωνικό κίνημα για να αντιμετωπιστεί το Υπαρξιακό Πρόβλημα της χώρας. Κίνημα, κι όχι άλλο ένα κόμμα πλάι σε αυτά που υπάρχουν. Κίνημα πολιτικό, ενωτικό, με ορίζοντα μια άλλη Ελλάδα, δημοκρατική, ανεξάρτητη, παραγωγική, με πολιτισμό και παιδεία, με δική της φωνή στα διεθνή φόρα. Κίνημα που να ανοίξει δρόμους για άλλους συσχετισμούς μέσα στη χώρα. Κίνημα με διαδικασίες, δημοκρατικό, προωθητικό, που να οικοδομεί μια εναλλακτική πρόταση για τη χώρα. Κίνημα με ορίζοντα μια Ελλάδα δημοκρατική, ελεύθερη, ανεξάρτητη, κοινωνικά δίκαιη. Όχι μεταπρατικό τζουτζέ και αποικία.
Γενικότερος ορίζοντας και στραμπούληγμα του νου
«Πέρα από το Κεφάλαιο»
Μπορούμε να οραματιστούμε έναν κόσμο που θα αποδράσει από τα δεσμά του καπιταλισμού; Είναι αναγκαία μια Έξοδος της ανθρωπότητας από αυτά τα δεσμά και την τερατώδη μορφή που ήδη παίρνουν, και θα πάρουν περισσότερο στο μέλλον;
Είμαστε καταδικασμένοι, ως ανθρωπότητα, να ζούμε αυτό που σήμερα υπάρχει και καταστρέφει τη ζωή, το περιβάλλον, τη βιοποικιλότητα, την ποικιλία λαών, εθνών, πολιτισμών, γνώσης, κοινωνικότητας, θεσμών, χωρών, ηπείρων; Δεν μπορούμε να αναλογιστούμε μια άλλη μορφή οικονομικής – παραγωγικής – κοινωνικής συνάρθρωσης και ύπαρξης της ανθρωπότητας; Είναι παραλογισμός να σκεφτούμε τέτοια πράγματα; Είναι ουτοπικά ρομαντικά σχέδια; Ή είναι σκέψεις-απαυγάσματα ανάγκης και καημών της ίδιας της ανθρωπότητας;
Ναι, θα μας απαντήσουν με «κατανόηση», σαν να είμαστε άρρωστοι. Αλλά «αυτά δεν γίνονται· και όπου επιχειρήθηκαν απέτυχαν». Άρα η αποτυχία των πρώτων αποπειρών μετάβασης σε ένα άλλο κοινωνικό σύστημα επιστρατεύεται για να παρακολουθούμε το «θέαμα» των θαυμάτων του σύγχρονου καπιταλισμού, του κόσμου του κεφαλαίου ως μοναδικής και αιώνιας κοινωνικής σχέσης, ως νέας Θεότητας.
Αποδεχόμενοι την πρόκληση και αρνούμενοι το στραμπούληγμα του νου, οι εκδόσεις Α/συνεχεια προχώρησαν σε μια έκδοση παράτολμη, που δεν υπακούει σε μόδες της εποχής, και δεν συμβαδίζει με καμία οικονομική λογική. Πρόκειται για το πιο σημαντικό έργο ενός μαρξιστή διανοητή, του Ιστβάν Μεσάρος (1930-2017), με τίτλο «Πέρα από το κεφάλαιο, προς μια θεωρία μετάβασης» το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε το 1995 – αφού είχαν αποτύχει τα βασικά εγχειρήματα μετάβασης. Πρόκειται για ένα ογκώδες έργο (δύο τόμοι 700 + 613 σελίδες), όπου το πνεύμα του συγγραφέα συνθέτει και αναμετριέται με το ίδιο το μαρξιστικό θεωρητικό έργο, αλλά και τις απόπειρες μετάβασης (σοσιαλισμού) που γνωρίσαμε. Στέκεται αυτοκριτικά και κριτικά για διάφορες πλευρές, φωτίζει πολλά ζητήματα. Δίκαια θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μαρξιστικά έργα του 20ού αιώνα. Η ματιά του Μεσάρος είναι στραμμένη προς το μέλλον (Πέρα από το κεφάλαιο) αλλά αναμετριέται με το παρελθόν και το παρόν χωρίς υπεκφυγές.
Είμαι διπλά συγκινημένος και περήφανος που, παρά τις ισχνές δυνατότητές μας, κατορθώσαμε να εκδώσουμε αυτό το έργο. Ξεκινήσαμε την εκδοτική μας προσπάθειας τη δύσκολη δεκαετία του 1980 με το εμβληματικό έργο του Καρλ Μαρξ Grundrisse, ένα πραγματικό εργαστήριο της μαρξιστικής σκέψης. Τώρα, ενώ συμπληρώνεται το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, εκδίδουμε το «Πέρα από το Κεφάλαιο» του Ιστβάν Μεσάρος, κόντρα σε κάθε «λογική». Επειδή πρέπει να πάμε «πέρα από το κεφάλαιο» σε πλανητική κλίμακα. Επειδή το κεφαλαιοκρατικό σύστημα έχει γεράσει, «ζει» μέσα από τη λεηλασία, την καταστροφή, τον πόλεμο, την εξόντωση της ζωντανής εργασίας και της κοινωνικότητας του ανθρώπου. Επειδή αλυσοδένει την ανθρωπότητα, την ελευθερία, την πνευματικότητα, τον πολιτισμό.
Αισθάνομαι την ανθρώπινη ανάγκη να αναφερθώ στους συντελεστές της ελληνικής έκδοσης: Στους μεταφραστές Αλέξη Θεοδωρίδη, Κώστα Δημητριάδη και Σπύρο Τσούγκο. Στους επιμελητές της έκδοσης Στέλλα Γιασουρίδου και Βύρωνα Λάμπρου. Το έργο τους είναι σημαντικότατο.
Θυμάμαι, σαν σήμερα, σε ένα καφέ στο Γαλάτσι της Αθήνας, όταν συνομιλούσα με τον Αλέξη Θεοδωρίδη, έναν νέο άνθρωπο, σχετικά με το βιβλίο του Ιστβάν Μεσάρος. Μου δήλωσε πρόθυμος να ξεκινήσει τη μετάφρασή του· κουβεντιάσαμε το «όνειρο» της έκδοσης του βιβλίου και μας φάνηκε εξαιρετικά δύσκολο για πολλούς λόγους, κυρίως οικονομικούς. Ο ενθουσιασμός του Αλέξη και αν θέλετε μια «τρέλα» μου, οδήγησε να μάθουμε για δικαιώματα και δυνατότητες έκδοσης. Πάνε από τότε 4 χρόνια. 4 χρόνια επίμονης δουλειάς της ομάδας που εργάστηκε. Μάθαινα την πορεία της εργασίας, αλλά μέσα μου θεωρούσα εξαιρετικά δύσκολο πράγμα την έκδοση. Κι όμως αυτή τώρα υπάρχει, είναι πραγματικότητα. Δεν ξέρω οικονομικά πώς θα τα καταφέρουμε να συγκεντρωθούν τα έξοδα της έκδοσης, αλλά αυτό έχει ξανασυμβεί στον κόσμο του βιβλίου τόσες και τόσες φορές…
Ο διττός ορίζοντάς μας
Ο ορίζοντάς μας είναι διττός και αλληλένδετος. Θέλουμε μια ελεύθερη χώρα, με ελεύθερο το λαό της. Θέλουμε την Ελλάδα να υπάρχει, να είναι ελεύθερη, δημοκρατική, κοινωνικά δίκαιη, να στηρίζεται στις δυνάμεις της και στον πολιτισμό της. Θέλουμε να σταθεί όρθια και να μην συρρικνωθεί κι άλλο μέσα στους ταραγμένους καιρούς, τις απειλές και τους γεωπολιτικούς αναδασμούς. Θέλουμε να συμβάλουμε στην οικοδόμηση ενός συλλογικού Εμείς που να κινηθεί και στηρίξει μια τέτοια κατεύθυνση. Που να αντιμετωπίσει με θετικό τρόπο το Υπαρξιακό Πρόβλημα της χώρας. Αυτός ο ορίζοντας έχει άμεσο πρακτικό αντίκτυπο, θέτει άμεσα και τρέχοντα καθήκοντα.
Παράλληλα ο ορίζοντάς μας είναι «πέρα από το κεφάλαιο», πέρα από την κεφαλαιοκρατική πραγματικότητα και τις σύγχρονες μορφές του ιμπεριαλισμού. Επιτρέπεται ή είναι εξωπραγματικό να διανοηθούμε καν μια μετακαπιταλιστική πραγματικότητα; Μια κοινωνία όπου δεν θα είναι όλα εμπορεύματα, μια κοινωνία αξιών χρήσης και όχι εμπορευμάτων φορέων ανταλλακτικής αξίας; Τόσο παράλογο και αντιιστορικό είναι να το σκεφτόμαστε ή να το θεωρήσουμε μια ανάγκη και μια πιο φυσιολογική κατάσταση για ελεύθερους και χειραφετημένους ανθρώπους; Για τον άνθρωπο ως κοινωνικό, πολιτικό ον; Ως ον μέσα σε κοινωνία και μέσα σε τέτοια συνθήκη ελευθερίας και χειραφέτησης, ανάπτυξης όλων των ιδιαίτερων κλίσεων και αναγκών, χωρίς την υποδούλωση σε έναν εκμεταλλευτικό καταμερισμό εργασίας. Μπορούμε να φανταστούμε τον άνθρωπο, την κοινωνία, την ανθρωπότητα μέσα από μια πορεία χειραφέτησης και ξεπεράσματος των αλλοτριώσεων που επιβάλλει η σχέση κεφάλαιο;
Αυτός ο διττός ορίζοντας είναι η «ταυτότητά» μας. Η ταυτότητα είναι στοιχείο που επιτρέπει στο έδαφος της Πολιτικής να ενωνόμαστε με τους πολλούς, και όχι στοιχείο διαχωρισμού και κλεισίματος στο καθαρό ιδεολογικό μας «καβούκι».
Το κεντρικό ζήτημα της εποχής μας, από όποια πλευρά και αν εξεταστεί, τοπικά, περιφερειακά, παγκόσμια, είναι το ζήτημα του υποκειμένου. Του υποκειμένου που δεν μπορεί να συγκροτηθεί χωρίς μια νέα συνείδηση και μια νέα θεωρία, χωρίς να έχει κάνει τους λογαριασμούς του με το ίδιο του το παρελθόν. Στις σύγχρονες συνθήκες δεν είμαστε πλέον μπροστά στην ιδέα πως μια πρωτοπόρα τάξη θα αναλάβει έναν απελευθερωτικό αγώνα που θα συμπαρασύρει όλο τον κόσμο. Τώρα, σε πλανητική κλίμακα, τίθεται το ζήτημα της Εξόδου της Ανθρωπότητας πέρα από την πραγματικότητα του Κεφαλαίου.
