του Διονύση Ασημιάδη
Το βιβλίο «Jacques Derrida: Φαντάσματα του πολιτικού και ελευσόμενη δημοκρατία» του Σπύρου Μακρή δεν είναι απλώς μια εισαγωγή στη σκέψη του Γάλλου φιλοσόφου αλλά μια δημιουργική συνομιλία μαζί του, μια απόπειρα να αναμετρηθεί με τις πιο απαιτητικές όψεις της ντερινταϊκής γραφής, οδηγώντας τες στο σήμερα. Μέσα από τέσσερις αναγνωστικές δοκιμές, ο συγγραφέας ξεδιπλώνει με ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο, η έννοια της δημοκρατίας δεν αποτελεί ένα στατικό πολιτικό δεδομένο, αλλά μια ανοιχτή υπόσχεση, μια μόνιμη πρόκληση που μας καλεί σε εγρήγορση. Η γλώσσα του συγγραφέα ισορροπεί ανάμεσα στη φιλοσοφική αυστηρότητα και στην ποιητική φόρτιση, κατορθώνοντας να αποδώσει τη δυσκολία και την ομορφιά της ντερινταϊκής φαντασματολογίας χωρίς να καταφεύγει σε υπερβολικό θεωρητικισμό. Η γραφή παραμένει προσιτή ακόμη και όταν αγγίζει σύνθετες έννοιες, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να οδηγείται ομαλά σε βάθος χωρίς να αισθάνεται ότι παρασύρεται σε δυσπρόσιτες ατραπούς. Η εν λόγω ισορροπία χαρίζει στο κείμενο μια ιδιαίτερη δυναμική. Η φιλοσοφική σκέψη διατηρεί την απαιτητικότητά της, ενώ ταυτόχρονα αποκτά λογοτεχνική ένταση, ικανή να κρατά ζωντανό το ενδιαφέρον του αναγνώστη σε κάθε σελίδα.
ΚΕΝΤΡΙΚΟΣ άξονας του βιβλίου είναι η ανάδειξη της ετερότητας ως θεμελίου κάθε αληθινά δημοκρατικής σχέσης. Υπογραμμίζεται ότι η συνάντηση με τον «άλλο» δεν είναι ποτέ μια εύκολη διαδικασία, αλλά μια διαρκής δοκιμασία φιλοξενίας, εμπιστοσύνης και ρίσκου. Η φιλοσοφική ανάγνωση του Derrida φωτίζει την αδυνατότητα να κλείσουμε τον άλλο μέσα σε δικά μας σχήματα, επιμένοντας ότι μόνο μέσα από την αποδοχή της διαφοράς του μπορεί να υπάρξει πολιτικοηθική κοινότητα. Επομένως, η φιλία, το χρέος και η υπευθυνότητα δεν αντιμετωπίζονται ως αφηρημένες έννοιες, αλλά ως ζωντανές πράξεις που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο κατοικείται η πόλη και συναρθρώνεται η συλλογικότητα. Η τελευταία δεν περιορίζεται σε μια τυπική συνύπαρξη, αλλά αναφέρεται σε μια δυναμική διαδικασία, όπου η κοινή ζωή συγκροτείται μέσα από συνεχείς διαπραγματεύσεις, παραμένοντας ανοιχτή σε ότι απρόβλεπτο προκύπτει.
Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ δεν εμφανίζεται ως σταθερό πολίτευμα ούτε ως κεκτημένο που διατηρείται χωρίς αμφισβήτηση. Αντιθέτως, προσεγγίζεται ως ανοιχτή υπόσχεση, μια κατάσταση συνεχούς αναβολής που απαιτεί διαρκή επαγρύπνηση και ετοιμότητα. Η φασματική της διάσταση δείχνει ότι πάντα ξεγλιστρά από την πλήρη κατοχή, παραμένοντας αίτημα που επανέρχεται, προσδοκία που καλεί, παρουσία που δεν ολοκληρώνεται. Μέσα σε αυτήν την αβεβαιότητα κρύβεται και η δύναμή της. Η δημοκρατία δεν φυλακίζεται σε τελικούς ορισμούς αλλά τρέφεται από την ανοιχτότητα, την αναμονή, τη συνεχή συνάντηση με το διαφορετικό.
ΟΙ ΔΟΚΙΜΕΣ που συγκροτούν τον τόμο προβάλλουν τη φιλοσοφία ως άσκηση ευθύνης απέναντι στον χρόνο, την ιστορία και τον άλλον. Η ανάγνωση του Derrida λειτουργεί ως συνεχής διερώτηση, όχι για να παγιωθεί μια αλήθεια, αλλά για να καλλιεργηθεί στάση ανοιχτότητας και αναστοχασμού. Το πολιτικό δεν εξαντλείται στους θεσμούς· αναδύεται ως υπαρξιακή εμπειρία, τρόπος να κατοικείται ο κόσμος με επίγνωση του ανολοκλήρωτου και σεβασμό στη διαφορά. Το έργο λοιπόν υπερβαίνει τα στενά όρια της ακαδημαϊκής ερμηνείας, αγγίζοντας τον πυρήνα της ανθρώπινης συνύπαρξης. Πρόκειται για μια κοινή πορεία που δεν παγιώνεται ποτέ, αλλά μεταβάλλεται συνεχώς μέσα από αλληλεπιδράσεις, συγκλίσεις και αποκλίσεις. Ο δεσμός με τον άλλον αποκτά χαρακτήρα ζωντανό, εύθραυστο και ταυτόχρονα δημιουργικό, καθώς διατηρεί την ένταση ανάμεσα στην οικειότητα και την απόσταση. Η συλλογική ζωή δεν ορίζεται ως άθροισμα ατόμων, αλλά ως πεδίο στο οποίο η ποικιλία των εμπειριών και των φωνών μετασχηματίζει τις συγκρούσεις σε γόνιμο έδαφος ανανέωσης.
Η ΣΥΜΒΟΛΗ του βιβλίου στη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία γίνεται αισθητή σε τρεις καίριες κατευθύνσεις. Αναδεικνύει τη δημοκρατία ως ανοιχτή διαδικασία που δεν ολοκληρώνεται ποτέ, προσεγγίζει τη φιλοξενία ως θεμελιακή πράξη συγκρότησης κοινότητας ενώ αναπτύσσει την ετερότητα ως δημιουργικό έδαφος της συλλογικής ζωής. Μέσα από αυτές τις εστιάσεις, το έργο παρεμβαίνει ουσιαστικά στον διάλογο για την κρίση των δημοκρατικών θεσμών, τη διαχείριση της προσφυγικής εμπειρίας επισημαίνοντας τις εντάσεις της πολυπολιτισμικότητας. Η ανάγνωση του Derrida αποκτά έτσι απτό βάρος για το σήμερα, λειτουργώντας ως εργαλείο κατανόησης πάνω στις προκλήσεις που διαμορφώνουν το πολιτικό παρόν.
ΤΟ ΕΡΓΟ του Σπύρου Μακρή κατορθώνει να κρατήσει ζωντανό το νήμα μιας από τις πιο απαιτητικές φωνές της σύγχρονης φιλοσοφίας, χωρίς να εγκλωβίζεται σε σχολαστική αναπαραγωγή όρων ή σε ακαδημαϊκές στεγνότητες. Με λόγο καθαρό αλλά και στοχαστικά φορτισμένο, ανοίγει έναν χώρο όπου η σκέψη του Derrida συναντά τις πιο πιεστικές ανησυχίες της εποχής: την αβεβαιότητα της δημοκρατικής διαδικασίας, την ανάγκη για πραγματική φιλοξενία, την πρόκληση της συνύπαρξης με τον άλλον. Δεν προσφέρεται απλώς μια ερμηνευτική προσέγγιση, αλλά μια πράξη φιλοσοφικής ευθύνης, που αποδεικνύει πως η θεωρία δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά εργαλείο προσανατολισμού μέσα σε έναν κόσμο ασταθή και αντιφατικό. Σε μια συγκυρία όπου οι θεσμοί δοκιμάζονται και οι κοινωνίες αγωνίζονται να συμφιλιώσουν ετερότητες, το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη κατάκτηση, αλλά ανοιχτή δυνατότητα, που απαιτεί διαρκή προσπάθεια, ευαισθησία και θάρρος. Οι «τέσσερις αναγνωστικές δοκιμές» συνιστούν, συνεπώς, όχι μόνο συμβολή στον διάλογο με τον Derrida, αλλά και πρόσκληση για επανεξέταση του ρόλου κάθε πολίτη και κάθε σκεπτόμενου υποκειμένου μέσα σε μια δημοκρατία η οποία, όσο κι αν παραμένει ατελής, εξακολουθεί να αποτελεί την πιο ελπιδοφόρα προοπτική του πολιτικού μέλλοντος.
* O Διονύσης Ασημιάδης είναι υπ. Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ
