Διαβάστε το Μέρος Α’: Στο Ουζμπεκιστάν: Ο Ελληνισμός μεγαλώνει σαν ένα μικρό παιδί…
Στο μακρινό Ουζμπεκιστάν, στην Κεντρική Ασία, ο Κώστας Πολίτης ανέλαβε με δική του πρωτοβουλία να ανασυγκροτήσει την ελληνική παρουσία η οποία είχε μαραθεί μετά την επιστροφή στην Ελλάδα του μεγάλου όγκου των πολιτικών προσφύγων που φιλοξενήθηκαν εκεί μετά την υποχώρηση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας από το Γράμμο, το 1949. Με πυρήνα κυρίως τα παιδιά και τα εγγόνια, από μεικτούς γάμους τα περισσότερα, ανταρτών που παρέμειναν στην Τασκένδη, αλλά και Ποντίων που είχαν εκτοπιστεί στο Ουζμπεκιστάν, ξαναστήθηκε η κοινότητα με τη συμβολή και πολλών άλλων πολιτών που αγαπούν τον ελληνικό πολιτισμό. Το αποτέλεσμα μέσα σε πολύ λίγα χρόνια δικαιώνει και τον τίτλο της σχετικής έκθεσης, «Το μεγάλο θαύμα», που παρουσιάστηκε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.
Η Ασία προοδεύει
Στέλιος Ελληνιάδης: Υπάρχει η εντύπωση στην Ελλάδα, από άγνοια ή προκατάληψη, ότι οι χώρες της κεντρικής Ασίας είναι πάρα πολύ καθυστερημένες, ότι έχουν μείνει πολύ πίσω στην ανάπτυξη. Γενικά, είναι υποτιμημένες από έλλειψη πληροφοριών. Επειδή παρακολουθώ τα γεωπολιτικά και ξέρω ότι αυτές οι ασιατικές χώρες έχουν πολύ στενή και εποικοδομητική συνεργασία με τις δύο μεγάλες δυνάμεις της περιοχής, ότι αναπτύσσουν πολύ δυναμικά τις εμπορικές σχέσεις με τη Ρωσία και κυρίως με την Κίνα, βλέπω ότι φτιάχνουν καινούριες υποδομές, βλέπω πόσο οι πόλεις τους έχουν αναμορφωθεί, όχι μόνο στο Ουζμπεκιστάν, αλλά και στο Καζακστάν και τις άλλες χώρες. Νομίζω ότι συμβαίνει κάτι εν αγνοία των Δυτικών, που είναι πολύ σημαντικό, ότι υπάρχει μια αναγέννηση στη κεντρική Ασία. Ανταποκρίνεται αυτό στην πραγματικότητα;
Κώστας Πολίτης: Ναι, ναι, φυσικά. Αυτή τη στιγμή η Ασία είναι η ήπειρος που αναπτύσσεται γρηγορότερα από οποιαδήποτε άλλη. Θα πρόσθετα και την Ινδία από τον Νότο η οποία κι αυτή μπαίνει στα γεωπολιτικά με μια ιδιαίτερη δυναμική και έτσι αυτοί οι τρεις γίγαντες από γύρω αποτελούν πλέον τους παίκτες που δημιουργούν τη δικιά τους κατάσταση εκεί. Είναι η κεντρική Ασία γεωγραφικά. Η Κίνα, ειδικά στο Ουζμπεκιστάν, θέλει να κάνει ένα hub για τις μεταφορές, γιατί είναι ακριβώς πάνω στον κόμβο που υπάρχει ένα πέρασμα μεταξύ Κίνας και κεντρικής Ασίας ανάμεσα στα βουνά. Άρα υπάρχει ένας ρυθμός εξέλιξης πολύ σημαντικός…
Σ.Ε.: Η Κίνα έχει κάνει ένα πολύ μεγάλο hub στο Σιντζιάνγκ που είναι μια τουρκόφωνη περιοχή στην Κίνα απ’ όπου φεύγουν χιλιάδες τρένα που περνούν από τις χώρες της κεντρικής Ασίας για να φτάσουν στην Ευρώπη.
Κ.Π.: Ακριβώς, όπως παράλληλα και κάτω στο Πακιστάν γίνεται μια σιδηροδρομική γραμμή από το Καράτσι που θα ανεβαίνει μέχρι τη Ρωσία. Αυτό θα συντομεύσει πάρα πολύ το χρόνο μεταφοράς και θα κάνει ακόμη φτηνότερα τα κοστολόγια. Δηλαδή, τα καράβια θα φεύγουν από την Κίνα, θα κάνουν το γύρο του Ινδικού ωκεανού και θα καταλήγουν στο Καράτσι απ’ όπου τα φορτία θα μπαίνουν στο τρένο. Δημιουργούνται τεράστιες υποδομές τις οποίες κυρίως τις κάνουν οι Κινέζοι οι οποίοι χρηματοδοτούν και εκτελούν τα έργα αυτά.
Σοβιετική κληρονομιά
Σ.Ε.: Κώστα, τι κληρονομιά άφησε η Σοβιετική Ένωση στο Ουζμπεκιστάν για να μπορεί να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που προσφέρονται σήμερα;
Κ.Π.: Η Σοβιετική Ένωση είχε δημιουργήσει υποδομές σε όλες τις περιοχές που εξαπλώθηκε, ακόμη και στο Αφγανιστάν. Οι ίδιοι οι Αφγανοί μού έλεγαν ότι ό,τι υπάρχει από βιομηχανίες και από κοινωνικά ιδρύματα είχαν γίνει επί σοβιετικής περιόδου. Ήταν ένα εντελώς διαφορετικό Αφγανιστάν εκείνη την εποχή, με κοπέλες που φορούσαν μίνι. Ήταν μια κοινωνία πολύ αναπτυγμένη. Στο Ουζμπεκιστάν είναι το ίδιο φυσικά. Ό,τι έχει να κάνει με τη βαριά βιομηχανία και τα μέταλλα είναι σοβιετική υποδομή, είναι έργα που έγιναν πριν από δεκαετίες και είναι συμβόλαια τα οποία διαρκούν ακόμη για δεκαετίες. Παράλληλα, έχω δει χάρτες, μεγάλους άτλαντες των γεωλογικών στρωμάτων, δηλαδή είχαν κάνει έρευνες και ό,τι πληροφορίες υπάρχουν σήμερα είναι απ’ αυτούς τους χάρτες, δεν έχουν ξαναγίνει άλλες τέτοιες έρευνες.
Σ.Ε.: Μορφώσανε και όλο τον κόσμο, δεν τους άφησαν αναλφάβητους όπως έκαναν οι Δυτικοί στις αποικίες.
Κ.Π.: Φυσικά. Οι παππούδες μού έλεγαν, εμείς σταθήκαμε τυχεροί μεσ’ την ατυχία μας. Φύγαμε από την Ελλάδα αρμέγοντας γελάδια και ήρθαμε εδώ και σπουδάσαμε. Η εκπαίδευση ήταν το βασικό, το κύριο χαρακτηριστικό. Όποιοι μπορούσαν έμπαιναν στα πανεπιστήμια και όποιοι δεν μπαίναν στα πανεπιστήμια πήγαιναν σε πραγματικές τεχνικές σχόλες. Δεν υπήρχε η έννοια του ανειδίκευτου εργάτη. Όλοι είχαν μια ειδίκευση. Και αυτός ακόμη που γύριζε τις βίδες σε ένα εργοστάσιο, ήξερε να διαβάσει τεχνικά σχέδια.
Σ.Ε.: Έχει ενδιαφέρον να τα λες εσύ αυτά ως διαπίστωση, γιατί είσαι 20 χρόνια ενεργός πολίτης στο Ουζμπεκιστάν και έχεις μια πολύ άμεση και τεκμηριωμένη αντίληψη για το πως είναι η ζωή εκεί. Και επειδή είσαι μορφωμένος άνθρωπος, ξέρεις ιστορία, έχεις σπουδάσει στην Ελλάδα και έχεις κάνει ειδικές σπουδές στη Γαλλία και είσαι κοσμοπολίτης καθώς έχεις ταξιδέψει και εργαστεί σε όλη την ανθρωπότητα, γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα το δικό σου κριτήριο. Η εντύπωση που έχουν οι άνθρωποι γι’ αυτούς τους λαούς και για την ιστορία τους είναι εντελώς ελλιπής και λανθασμένη.
Κ.Π.: Ναι, ειδικά στη Δύση υπάρχει μια πολύ λανθασμένη εντύπωση και κάθε φορά που συζητάω το επιβεβαιώνω. Είχα μια συνάντηση με κάποιον υπουργό στην Ελλάδα που ήταν παλιός γνωστός και μου έκανε την ερώτηση πώς σκέφτεται ο κόσμος στο Ουζμπεκιστάν. Κι όταν του είπα ότι οι άνθρωποι πραγματικά αναπολούν ευχάριστα τη σοβιετική περίοδο, μου λέει πώς είναι δυνατό αφού δεν υπήρχε δημοκρατία κι όποιος έλεγε κάτι εναντίον του καθεστώτος τον έβαζαν φυλακή; Του απάντησα ότι το έχω ακούσει από τη Δύση αυτό το πράγμα, αλλά πίστεψε με, εγώ δεν έχω πολιτικό προσανατολισμό, κανένας ποτέ από τους κατοίκους της Τασκένδης που μίλησα, τους ταξιτζήδες, τους εμπόρους, δεν μου ανέφερε ότι μπήκε φυλακή. Δεν αμφιβάλλω ότι κάποιοι θα μπήκαν φυλακή, αλλά η πρώτη κουβέντα που ακούω στην Ελλάδα είναι ότι τους βάζαν φυλακή! Εντάξει, κι εγώ έχω διαβάσει Σολζενίτσιν…
Με παπούτσια
Σ.Ε.: Δεν έχεις ακούσει να λένε ότι όλα αυτά που πέτυχαν οι Κινέζοι έγιναν επειδή ζουν με ένα μπολάκι ρύζι κάθε μέρα;
Κ.Π.: Ναι, ναι, ναι!
Σ.Ε.: Το λένε και μορφωμένοι άνθρωποι!
Κ.Π.: Θεωρούνται από τους εαυτούς τους μορφωμένοι. Αλλά ειλικρινά σου λέω, πάντα ρωτάω τι ήταν το σημαντικό εκείνη την εποχή και όλοι μου απαντάνε με μια λέξη: σταθερότητα. Είχαμε δουλειά, είχαμε μισθό, απαγορευόταν να μείνεις χωρίς δουλειά. Πάνω από δυο μήνες αν ήσουν άνεργος σου έριχναν πρόστιμο. Σε θεωρούσαν τεμπέλη και οι τεμπέληδες ήταν ό,τι χειρότερο σε εκείνη την κοινωνία. Οι πολίτες έπρεπε να είναι υγιείς και υπήρχε συνεχές κοντρόλ της υγείας στα σχολεία και στα εργοστάσια. Μια φορά το χρόνο πήγαιναν σε κέντρα ανάπαυσης και αναψυχής που έφτιαχνε το κράτος. Εντάξει, μπορεί να φορούσανε το ίδιο παλτό ή τα ίδια παπούτσια, αλλά τα παπούτσια ήταν ποιοτικά, κρατούσαν 20 χρόνια.
Σ.Ε.: Και είναι βασικό ότι φορούσαν παπούτσια! Έβλεπα στις φωτογραφίες τα παιδιά των πολιτικών προσφύγων που έφυγαν από εδώ διαλυμένοι και κουρελήδες, με αναπηρίες και τραύματα, έχοντας χάσει και μέλη των οικογενειών τους, πόσο καλοντυμένα είναι και πόσο φροντισμένες είναι οι τάξεις στο σχολείο, το 1953 και το 1956. Ακριβώς την ίδια περίοδο στα ελληνικά χωριά, αν υπήρχαν σχολεία, τα παιδιά πήγαιναν ακόμα και το χειμώνα ξυπόλυτα! Στα σοσιαλιστικά κράτη υπήρξε μεγάλη φροντίδα από την αρχή. Και εσύ λες ότι όλοι σπούδασαν ή είχαν τη δυνατότητα να σπουδάσουν, δηλαδή, είχαν μια μεταχείριση η οποία δεν ήταν μόνο για τους δικούς μας που ήταν πρόσφυγες, ήταν η κοινή κατάσταση για όλους τους κατοίκους αυτών των περιοχών. Δεν ήταν κάποιοι προνομιούχοι οι δικοί μας, εντάχθηκαν σε ένα οικοσύστημα στο οποίο ανήκαν ισότιμα όλοι.
Νέα αρχή
Κ.Π.: Ναι, και αυτό δημιούργησε την κοινότητα η οποία για κάποιες δεκαετίες λειτούργησε άψογα και γι’ αυτό ονόμασα την έκθεση «το ελληνικό θαύμα», ακριβώς γιατί δημιουργήθηκε ένα θαύμα, δηλαδή, οι άνθρωποι αυτοί που βόσκανε πρόβατα μέσα σε μια δεκαετία ασχολήθηκαν όχι απλώς με τις επιστήμες, αλλά και με τις τέχνες και τα γράμματα, έκαναν θέατρα… Υπάρχουν οι στατιστικές από την πολιτιστική, καλλιτεχνική και βιομηχανική δραστηριότητα των Ελλήνων, δηλαδή τα επιτεύγματα αυτών των αγράμματων. Το 95% ήταν απόφοιτοι του Δημοτικού του βουνού και όμως, αυτοί οι άνθρωποι παρήγαγαν πολιτισμό χάρη στην υποδομή που τους έδωσε η τοπική κοινωνία. Τέτοιο πολιτισμό που για τους Ουζμπέκους ήταν πρωτόγνωρος. Αυτό το έκαναν οι Έλληνες, δεν το έκαναν οι Αρμένηδες, δεν το έκαναν οι Γεωργιανοί…
Εντάξει, οι Ρώσοι ήταν η άρχουσα τάξη, αλλά οι Έλληνες που ήταν πρόσφυγες, μέσα σε λίγα χρόνια, το 1964, δηλαδή 15 χρόνια από το 1949, έχτισαν το μεγάλο θέατρο που έχουμε μέχρι σήμερα! Οι Ουζμπέκοι μού έλεγαν, ψάχναμε να βρούμε Έλληνες φίλους να μας βάλουν μέσα! Και αυτό ήταν ένα θαύμα! Βέβαια, μετά δημιουργήθηκε αυτό που ονόμασα «τα σκοτεινά χρόνια», που για μένα ήταν ντροπή να βλέπω την κοινότητα να έχει περιέλθει σε τέτοια παρακμή. Και τώρα πιστεύω ότι σύντομα θα φτάσουμε στο επίπεδο το οποίο ήταν η κοινότητα παλιά. Στη ζωή, όλα τα σημαντικά πράγματα συμβαίνουν αναπάντεχα και είναι κάποιες στιγμές που λειτουργούμε σαν ο «από μηχανής θεός». Έτσι εξηγώ την εμπλοκή μου στην κοινότητα, ενώ δεν ήταν καθόλου στις προθέσεις μου.
Σ.Ε.: Έβαλες μπελάδες στο κεφάλι σου. Αυτό είναι super full time δουλειά, δεν είναι part time.
Κ.Π.: Το περιγράφεις πολύ σωστά. Το αστείο είναι ότι όταν ανέλαβα και κάναμε την πρώτη εθνική γιορτή, εγώ δεν ήξερα να πάρω τα πόδια μου και μου λέγανε τα παιδιά, μα τι Έλληνας είσαι, δεν ξέρεις να χορεύεις καλαματιανό; Ευτυχώς κάτι μου είχε μείνει απ’ αυτό το πράγμα, το βήμα που λέει ο Σαββόπουλος, και με τον καιρό άρχισα να χορεύω κι εγώ χασάπικο και συρτό. Έγινα πιο Έλληνας από ότι ήμουνα!
Σ.Ε.: Ωραίο είναι αυτό που λες, πολύ ωραίο…
Με περηφάνια
Κ.Π.: Είναι αλήθεια∙ έζησα αυτά τα πράγματα και αυτή τη στιγμή αισθάνομαι ευγνώμων σ’ αυτή την κοινότητα που μου δόθηκε αυτή η ευκαιρία να παίξω το ρόλο του πατέρα, σαν να υιοθέτησα δυο παιδάκια και να τα μεγαλώνω∙ είναι μεγάλη αυτή η χαρά.
Σ.Ε.: Νομίζω ότι είναι βάσιμη η υποψία μου ότι τα παιδιά που συμμετέχουν στις δραστηριότητες, είτε για να χορέψουν είτε για να μάθουν ελληνικά, έρχονται με τη συναίνεση και την ενθάρρυνση των γονιών τους ακόμα κι αν οι γονείς τους δεν είναι και οι δύο ελληνικής καταγωγής, έτσι δεν είναι;
Γιατί μου έχεις πει ότι μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, από 20 άτομα, τα μέλη της κοινότητας, τα εγγεγραμμένα μέλη, έχουν φτάσει τα 350!
Κ.Π.: 350, που είναι λίγο πολύ ενεργά. Και κάθε εβδομάδα έρχονται καινούργιοι άνθρωποι που μου λένε «η γιαγιά μου ήταν από την Ελλάδα», που κάπου ίσως έχουν απωλέσει την ελληνικότητα αν η μία γιαγιά ήταν από την Ελλάδα και η άλλη γιαγιά ήταν από το Γερεβάν, οπότε πάνε και στον αρμενικό σύλλογο. Οι Αρμένιοι είναι πάρα πολλοί, όπως ένα καιρό οι Έλληνες, άρα είναι λογικό αυτά τα παιδιά που έχουν μια καταγωγή ελληνική να πηγαίνουν και στον αρμενικό σύλλογο.
Σ.Ε.: Το παιδί που έχει διπλή καταγωγή και ζει στο Ουζμπεκιστάν, μπορώ να πω ότι μαθαίνει ουζμπέκικα, τη γλώσσα της χώρας που ζει, μαθαίνει και αρμένικα αν έχει μια ρίζα αρμένικη, μαθαίνει και Ελληνικά και σαν γλώσσα διεθνή μαθαίνει ρώσικα ή αγγλικά;!
Κ.Π.: Βέβαια. Και όσον αφορά τα ελληνικά και την ελληνική ταυτότητα ή συνείδηση, με το κέντρο που έχουμε φτιάξει και την ανταπόκριση του κόσμου, αισθάνονται καμάρι τα παιδάκια να έρχονται στο ελληνικό κέντρο, διότι, αν εξαιρέσουμε τους Ρώσους και τους Κορεάτες, καμία άλλη εθνότητα, κοινότητα, δεν έχει τέτοιο χώρο όπως έχουμε εμείς. Ακόμη και οι Τούρκοι που είναι ο μεγάλος αδερφός των Ουζμπέκων, νοικιάζουν ένα διαμέρισμα, δεν έχουν χώρους. Και έτσι υπάρχει αθέμητος ανταγωνισμός, ας πούμε. Και οι άλλοι οι πρόεδροι μας λένε «αχ, εσείς που έχετε». Και οι Γεωργιανοί δεν έχουν τίποτε, ενώ έχουν πάρα πολύ κόσμο και επιχειρηματίες και χρήματα, δεν έχουν οργανωθεί όπως εμείς. Εμείς έχουμε αυτή την οργάνωση, έχουμε το θέατρο που συμμετέχουν πάρα πολλά παιδιά και προσελκύουμε παιδιά που πιο πριν ήταν στην πολωνική κοινότητα, στη γερμανική κοινότητα, στην αρμένικη, στη γεωργιανή και έρχονται σε εμάς σε σημείο που οι πρόεδροι των άλλων κοινοτήτων παραπονούνται σε μένα ότι κάνω προσηλυτισμό!
Πράγματα με αξία
Σ.Ε.: Πολύ ωραία! Είδα τόσα θέματα, είδα τις αφίσες, είδα και τα παιδιά με τις ωραίες ενδυμασίες που χόρεψαν στο «Μελίνα» ουζμπέκικους και ελληνικούς χορούς, χόρεψαν δημοτικά και λαϊκά, το πρόγραμμα ήταν πλήρες.
Κ.Π.: Το συγκρότημά μας το χορευτικό είναι η προμετωπίδα μας. Είναι συνολικά γύρω στα 22 παιδιά, δημιουργήθηκε εκ του μηδενός με πολύ ενθουσιασμό, γιατί για τα παιδιά είναι η χαρά τους να έρθουν, τρεις φορές τη βδομάδα οι πρόβες, και τις Κυριακές από το πρωί μέχρι το βράδυ, αυτό που λέμε Κυριακάτικο Σχολείο. Μαζεύονται 40-50 παιδιά που εκπαιδεύονται σε διάφορους τομείς, χορός, τραγούδι, γλώσσες, χειροτεχνία, όλη μέρα. Είναι ένα πανέμορφο θέαμα να βλέπεις τα παιδάκια να τρέχουν μέσα στην αυλή, από 4 χρονών μέχρι 17-18. Υπάρχει δάσκαλος χορού επαγγελματίας, έχουμε δάσκαλο για τα φωνητικά, δάσκαλο για το τραγούδι… Θέλουμε κι έναν εθελοντή μάγειρα από την Ελλάδα, που θα του καλύψουμε τα ναύλα και τη φιλοξενία για να δείξει στους ντόπιους την ελληνική κουζίνα!
Σ.Ε.: Είδα και αφίσες στην έκθεση από ένα συγκρότημα που είχαν οι πολιτικοί πρόσφυγες, το «Μπουζούκι»! Έπαιζαν και σε άλλες χώρες, έφταναν μέχρι τις ευρωπαϊκές…
Κ.Π.: Το «Μπουζούκι» είναι ένας θρύλος της εποχής. Κάνανε περιοδείες, μέχρι τη Βαρσοβία. Όπως μου είπαν οι ίδιοι οι συντελεστές, ζουν κάποιοι από αυτούς, ήταν στο top 5 της Σοβιετικής Ένωσης, δηλαδή θρύλοι!
Σ.Ε.: Έπαιζαν Θεοδωράκη πάρα πολύ, αλλά έπαιζαν και ρώσικα! Τους έχω ακούσει να παίζουν το τραγούδι «Καλίνκα»!
Κ.Π.: Ε, καλά, το «Καλίνκα» είναι σαν το συρτάκι!
Το συρτάκι ήταν πολύ δημοφιλές στη Σοβιετική Ένωση. Όλοι ζητάνε να ακούσουν αυτό το κομμάτι. Τα παιδιά με ρωτούσαν, θα χορέψουμε συρτάκι στην Αθήνα; Κι εγώ τους είπα, μην τολμήσετε, θα μας πετάξουν γιαούρτια!
Σ.Ε.: Πράγματι, το συρτάκι δεν λειτούργησε θετικά στην Ελλάδα, γιατί εδώ έχουμε το χασάπικο. Εντούτοις, είναι πολύ σημαντική η δημοτικότητα που εξακολουθεί να έχει το συρτάκι παγκόσμια, είναι σπάνιο φαινόμενο, χωρίς κάποιος επίσημος φορέας να το προβάλλει. Το συρτάκι έχει από μόνο του παγκόσμια απήχηση, που δείχνει και τις δυνατότητες που έχει ο ελληνικός πολιτισμός, ο σύγχρονος, όχι μόνο ο αρχαίος, με την κατάλληλη μορφή και παραλλαγή, να απλωθεί στον κόσμο, αλλά αυτά, όταν δεν συμβαίνουν τυχαία, θέλουν κοινωνίες με ηγεσίες εμπνευσμένες, να έχουν σχέδιο, να έχουν όραμα. Αυτά δεν υπάρχουν εδώ. Υπάρχουν μεμονωμένοι άνθρωποι σαν και σένα, αυτοσχεδιαστές, που παίρνουν την πρωτοβουλία να υπηρετήσουν ένα σκοπό αξιοποιώντας μια ευκαιρία, έχοντας το μικρόβιο που υπάρχει μέσα σε κάθε άνθρωπο που αγαπάει τον τόπο του, που αγαπάει την πατρίδα του, που αγαπάει τον πολιτισμό του και θέλει να επικοινωνήσει με άλλους. Έτσι διασώζονται τα πράγματα που έχουν αξία.
