Ο προφητικός λόγος του διορατικού Βρετανού συγγραφέα Έρικ Άρθουρ Μπλερ, κατά κόσμον Τζώρτζ Όργουελ (1903-1950) ξαναζωντανεύει στο αριστουργηματικό «Όργουελ 2+2=5», του 72χρονου Αϊτιανού Ραούλ Πεκ, σκηνοθέτη του εμβληματικού ντοκιμαντέρ «Δεν είμαι ο νέγρος σου» (2016). Μέσα από μια εκτός κάδρου αφήγηση, ο Πεκ συρράπτει αποσπάσματα από τα ημερολόγια του συγγραφέα, προσωπικές επιστολές και κομμάτια από το θρυλικό κύκνειο άσμα του «1984» (1949), λίγο πριν τον θάνατό του από φυματίωση, στα 46 του χρόνια.
Παράλληλα, στο πλούσιο αρχειακό υλικό με το οποίο επιχειρεί αρχικά να εικονογραφήσει τα εκτός κάδρου αποσπάσματα, με οικογενειακές φωτογραφίες του Όργουελ και εκτενή αποσπάσματα από τις τρεις κινηματογραφικές μεταφορές του «1984» -Ρούντολφ Καρτιέ (1954), Μάικλ Άντερσον (1956) και Μάικλ Ράντφορντ (1984)- περιλαμβάνεται και πλήθος άλλων ταινιών. Ωστόσο, ο εμπεριστατωμένος λόγος και οι προοδευτικές πεποιθήσεις του Όργουελ απογειώνονται όταν συσχετίζονται, μέσω επεξεργασμένου μοντάζ, με τις σημερινές καταστάσεις, από αποσπάσματα ειδησεογραφικών βίντεο και αναλύσεις, που αποδεικνύουν την εφιαλτική ομοιότητα.
Ο Πεκ επιχειρεί να μεταφέρει στις παρούσες συγκυρίες του τραμπισμού τα τρία βασικά πολιτικά σλόγκαν του απολυταρχικού καθεστώτος που περιέγραφε ο Όργουελ, «ο πόλεμος είναι ειρήνη», «η ελευθερία είναι σκλαβιά» και «η άγνοια είναι δύναμη», αποδεικνύοντας ότι κάποιος τυραννικός «Μεγάλος Αδερφός» μας ελέγχει μέσα από ευφυή περίπλοκα τεχνολογικά συστήματα επιτήρησης. Το πρωταρχικό βιογραφικό υλικό διαστέλλεται διαρκώς και μέσα από τους πυκνούς πολιτικούς συνειρμούς του σκηνοθέτη ανασυντίθεται και συσχετίζεται με τα σύγχρονα δεδομένα, τους μηχανισμούς ελέγχου πληροφοριών, σε ΜΜΕ και διαδίκτυο. Ξετυλίγοντας το μπλεγμένο κουβάρι προπαγάνδας, αποχαύνωσης και ελέγχου της κοινής γνώμης, διερευνάται πώς τελικά οι στοχασμοί του Όργουελ, που ακούγονται παράλληλα, έγιναν πράξη, δημιουργώντας ένα πολυεπίπεδο φιλμικό κείμενο, σε μια εκσυγχρονισμένη εκδοχή των πολιτικών δοκιμίων-μανιφέστων της γενιάς των Κρις Μαρκέρ και Ζαν-Λυκ Γκοντάρ.
Στα ημερολόγιά του Όργουελ γίνεται αναφορά στη διαμόρφωση της ταξικής του συνείδησης, από αδιάφορο σνομπ γόνο μεσαίας τάξης, σε ένθερμο αντιφασίστα, πολέμιο του απολυταρχισμού. Ενδεικτική της προέλευσης του συγγραφέα η φωτογραφία του σε βρεφική ηλικία, στην αγκαλιά της Ινδής νταντάς του, ενώ από την εμπειρία της 5χρονης ένταξής του στην Αυτοκρατορική Αστυνομία της Βιρμανίας, συνειδητοποίησε πως «ήταν ο ίδιος μέρος του μηχανισμού της δεσποτείας».
Αναφερόμενος στην νοοτροπία της τάξης του, ο Όργουελ εξηγεί με σαφήνεια το λόγο που οι περισσότεροι Άγγλοι στράφηκαν προς Ινδία, Κένυα και Νιγηρία, καθώς εκεί, «με φτηνά άλογα, ελεύθερο κυνήγι και πλήθη μαύρων υπηρετών, μπορούσαν εύκολα να παραστήσουν τους αριστοκράτες».
Πολεμικά ντοκουμέντα από το βομβαρδισμένο Βερολίνο του 1945, παράλληλα με στρατιωτικές επιχειρήσεις σε Μιανμάρ το 2017 και Ουκρανία το 2022, δημιουργούν αντιστοιχίες καταστροφής, ενώ αποικιοκρατικές φωτογραφίες με γηγενείς αχθοφόρους της Βιρμανίας συνδιαλέγονται με πορτρέτα αγροτών από τη σύγχρονη Μιανμάρ. Με τη ρήση του Όργουέλ «ο απολυταρχισμός απαιτεί τη συνεχή αλλοτρίωση του παρελθόντος και μακροπρόθεσμα την άρνηση της ίδιας της ύπαρξής της αντικειμενικής αλήθειας» συνταιριάζεται η σκηνή του «1984», που χάρισε τον τίτλο στο ντοκιμαντέρ, όπου ο πρωταγωνιστής διερωτάται αν τα 4 δάχτυλα που του δείχνουν είναι όντως 4, γιατί όπως ισχυρίζονται «μερικές φορές 2+2 κάνει 5».
Αποσπάσματα του βιβλίου για δημόσιες εκτελέσεις συνοδεύονται με τα συγκλονιστικά πλάνα αρχείου από το «Μπάμπι Γιαρ» (2021/Σεργκέι Λοζνίτσα), με τη μαζική δημόσια εκτέλεση 12 ναζί, που παρακολουθείται από τεράστιο πλήθος, σε σχέση με σύγχρονα πλάνα από το Καπιτώλιο, το 2021, με την επίθεση φανατισμένων οπαδών του Τραμπ, πεπεισμένων από τις διαδόσεις περί νοθείας.
Με την ανασκόπηση απαγορευμένων βιβλίων γίνεται αναφορά στη «Φάρμα των Ζώων», που απαγορεύτηκε το 1948 στην ΕΣΣΔ, στην «Αυτοβιογραφία του Μάλκολμ Χ», που απαγορεύτηκε το 1965 στη Νότιο Αφρική γιατί ασκούσε κριτική στη Λευκή υπεροχή, στο «Δεύτερο Φύλο» της Σιμόν Ντε Μπουβουάρ, που απαγορεύτηκε το 1956 στον καθολικό κόσμο, ενώ το «1984» απαγορεύτηκε το 2022 στη Λευκορωσία, γιατί θεωρήθηκε ναζιστικό. Φιλμάκια από καύση βιβλίων στη ναζιστική Γερμανία του 1933 συσχετίζονται με καύση βιβλίων στη Χιλή του 1973, αλλά και στη Γάζα του 2024. Το μοντάζ σκηνών στρατιωτικών παρελάσεων με βήμα χήνας, από τους φασίστες του Φράνκο στην Ισπανία του 1936, μέχρι σύγχρονες στρατιωτικές παρελάσεις σε Κίνα και Ρωσία, παραπέμπει στη ρήση του Όργουελ «το βήμα της χήνας, απλή επίδειξη γυμνής δύναμης, ενσαρκώνει το όραμα μιας μπότας που συντρίβει ένα πρόσωπο». Σε γράμμα του από το μέτωπο της Ισπανίας το 1937, εθελοντής στο πλευρό Βρετανών αντιφασιστών, στη Διεθνή Ταξιαρχία, η αναφορά του σε αιματηρές μάχες κλείνει με την πίκρα για την εξέλιξη της καταστολής του POUM, του κόμματος στην πολιτοφυλακή του οποίου υπηρέτησε. Ανάμεσα σε φωτογραφίες και έγχρωμα φιλμάκια με αγωνιστές με κόκκινα μαντήλια, υψωμένες γροθιές και κόκκινα πανό «no pasaran», επικρατούν οι σκηνές από το «Γη και Ελευθερία» (1995/Κεν Λόουτς), με τη συνέλευση για τις κολεκτίβες. Η ρήση του πως «οι θηριωδίες πιστεύονται ή απορρίπτονται με καθαρά πολιτικά κριτήρια», συνοδεύεται από σύγχρονη εικόνα κατεδάφισης σπιτιών Παλαιστινίων, από Ισραηλινές μπουλντόζες στη Δυτική Όχθη, το 2024, ενώ βομβαρδισμοί στην Ισπανία του 1936 συνταιριάζονται με σύγχρονες εικόνες βομβαρδισμών στο Ιράκ το 2003, στην Υεμένη το 2014 και στη Γάζα το 2023, με εναέρια πλάνα στα ισοπεδωμένα σπίτια, καθώς και εικόνες από συντρίμμια στο Λίβανο το 2024, στο Μπαγκλαντές το 2021. Ανάμεσα σε πιο προσωπικά αποσπάσματα για την ασθένειά του, επιλέγεται το ηχητικό μοτίβο ανθρώπου που βαριανασαίνει, υπενθυμίζοντας τις δύσκολες συνθήκες υπό τις οποίες ο φυματικός Όργουελ ολοκλήρωσε το «1984», σε συσχετισμό και με την έλλειψη ανάσας του δολοφονημένου Τζωρτζ Φλόιντ.
Σχετικά με τις σκηνές παρακολούθησης πολιτών από το «1984», η κοινωνιολόγος Ζεϋνέπ Τουφεκσί επιμένει «χρησιμοποιούν αλγόριθμούς για να μας παρακολουθούν, να μας κρίνουν και να μας κατευθύνουν για να εντοπίζουν ταραξίες και αντάρτες», ενώ ο Έντουαρντ Σνόουντεν συμπληρώνει «δεν χρειάζεται να έχεις κάνει κάτι κακό, αρκεί κάποια στιγμή να μπεις στο στόχαστρο και τότε μπορούν να χρησιμοποιήσουν το σύστημα για να σου επιτεθούν, αντλώντας υποψίες από μια αθώα ζωή, για να σε παρουσιάσουν ως παραβάτη». Ο παραγωγός τηλεοπτικών προγραμμάτων Ντάνι Σέχτερ σχολιάζει «Νομίζουμε λανθασμένα ότι ζούμε σε δημοκρατία, ενώ έχουμε καταλήξει σε μιντιοκρατία, όπου τα ΜΜΕ, αντί να ελέγχουν την εξουσία, διαμορφώνουν την προπαγάνδα». Η δυναμική παρέμβαση της Αμερικανο-Φιλιππινέζας δημοσιογράφου Μαρία Ρέσα «Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαδίδουν ψέματα πιο γρήγορα από τα γεγονότα. Δεν μπορείς να εμπιστευτείς τα μάτια και τα αυτιά σου, αντί για γεγονότα υπερισχύει η «σαπίλα» του διαδικτύου. Όσο περισσότερα σκουπίδια, τόσο περισσότερη προπαγάνδα και χειραγώγηση πληροφορίας». Παράλληλα με την άνοδο της ακροδεξιάς επιχειρείται να αναδειχθεί η παραπλάνηση των σύγχρονων πολιτικών, με ενσωμάτωση συγκεκριμένου λεξιλογίου, αλλάζοντας το νόημα. Τρανό παράδειγμα διαστρεβλωτικής παραπλάνησης, η επιμονή του Νετανιάχου πως «το Ισραήλ επιδιώκει ειρήνη». Η επισήμανση του Όργουελ «η πολιτική γλώσσα είναι φτιαγμένη ώστε το ψέμα να ακούγεται αληθινό και ο φόνος αξιοσέβαστος» συνοδεύεται από λίστα με λέξεις που ακούμε καθημερινά στις ειδήσεις, ενώ επιχειρείται η αποκατάστασή τους, με τρανταχτά παραδείγματα «νομική χρήση βίας=αστυνομική βαρβαρότητα» και «αντισημιτισμός 2024= αποσιώπηση κριτικής για τις ισραηλινές στρατιωτικές ενέργειες». Κόντρα στο τραγικό τέλος του «1984» όπου τα πάντα συνθλίβονται, ο Πεκ επιχειρεί να ανακινήσει την ελπίδα, εισάγοντας πλάνα από μαζικές αγωνιστικές συλλογικές δράσεις. Διεκδικήσεις υγειονομικών και γιατρών για δημόσια υγεία στις ΗΠΑ το 2020, αντιμιλιταριστικές διαδηλώσεις στο Χαρτούμ και στο Σουδάν το 2022, αντιφασιστικές εκδηλώσεις στη Γαλλία, πλήθος κόσμου στην κηδεία του Ναβάλνι το 2024 στη Μόσχα, γυναικείες διαδηλώσεις στο Ιράν μετά τον θάνατο της Μάχσα Αμίνι το 2022, οι μαζικές διαδηλώσεις των «black live matters» το 2020. Αυτό το αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ κλείνει άκρως ουμανιστικά με πορτρέτα γηγενών αγροτών και εργατών των τριτοκοσμικών χωρών, των κολασμένων αυτής της γης.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός-κριτικός κινηματογράφου, [email protected]
