Το καινούργιο έργο του Φοίβου Οικονομίδη είναι ένα πυκνογραμμένο βιβλίο 860 σελίδων, από τα πιο ολοκληρωμένα για την Επανάσταση του ‘21.
Με ενδιαφέρει το θέμα, με τον συγγραφέα κάνουμε συχνά συζητήσεις και έχω διαβάσει προηγούμενα βιβλία του, όπως «Οι προστάτες», «Το Σύνδρομο του Οδυσσέα», «Το Παγκόσμιο Παιχνίδι στα Βαλκάνια», «Ο Δεκέμβρης του ‘44» και τώρα το 12ο. Βιβλία των 700, 600 ή 500 σελίδων, με εκτενή έρευνα σε πολλά αρχεία ελληνικά, αλλά και ρωσικά, βρετανικά, βαλκανικά κ.λπ. Πολύ ευανάγνωστα, με συνεχή ροή, αναγνώσματα που μπορείς να τα διαβάσεις χωρίς δυσκολία ακόμα κι αν εγκύπτεις για πρώτη φορά στο θέμα που πραγματεύεται. Συγκινήθηκα διατρέχοντας το βιβλίο. Αυτός ο ηρωικός αγώνας του ελληνικού λαού για την επανάσταση του 1821, από τους ηρωικότερους όλων των λαών, έχει και πολύ δράμα στην αντιπαράθεση με τον κύριο εχθρό, έχει δράμα και στο εσωτερικό πεδίο, στις πολιτικές και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Ενώ το βιβλίο «Ο Ιωάννης Καποδίστριας και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος στην Επανάσταση του 1821 – συγκλίσεις και αντιθέσεις» (εκδόσεις ΚΨΜ) ουσιαστικά καταπιάνεται με όλες σχεδόν τις πτυχές της Επανάστασης, όχι μόνο όσον αφορά τους εσωτερικούς παράγοντες, αλλά και τους εξωτερικούς, δίνει μια ιδιαίτερη διάσταση στη σχέση του Καποδίστρια με τον Μαυροκορδάτο που είναι δύο από τα σημαντικότερα πρόσωπα της Ελληνικής Επανάστασης και της ελληνικής ιστορίας. Δεν ξέρω αν κανείς μπορεί σε αυτό το θέμα να καταλήξει οριστικά, αλλά ο συγγραφέας βάζει πάρα πολλά ζητήματα που επιτρέπουν στον αναγνώστη να βγάλει και τα δικά του συμπεράσματα.
Η συζήτηση που ακολουθεί έγινε στη ραδιοφωνική μου εκπομπή Στο Κόκκινο 105.5, στις 15 Φεβρουαρίου 2026.
Νέα εποχή
Φοίβος Οικονομίδης: Για να αντιληφθούμε ένα γεγονός πρέπει να το κοιτάξουμε από το παρελθόν του. Έχω ασχοληθεί αρκετά επισταμένα με τους δύο αγώνες εθνικής ανεξαρτησίας των Ελλήνων, την Επανάσταση του 1821 και την Εθνική Αντίσταση στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Υπάρχει μία αναλογία, σε διαφορετικές συνθήκες. Πάντως, το αντιστασιακό κίνημα της περιόδου του Β΄ΠΠ στην Ελλάδα είχε ως μοντέλο την Επανάσταση του 1921. Και θυμάμαι το υπέροχο τραγούδι «Στ’ άρματα, στ’ άρματα» που λέει «Ξαναζωντάνεψε τ’ αρματολίκι, τα μπράτσα σίδερο, φλόγα η ψυχή, λουφάζουν έντρομοι οι ξένοι λύκοι στο πέρασμά μας…».
Στέλιος Ελληνιάδης: Οι αγωνιστές του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας επικαλούνταν με κάθε ευκαιρία την επανάσταση του 1821.
Φ.Ο.: Βεβαίως, βεβαίως, και τους ήρωες του ‘21 όπως τους έβλεπαν ρομαντικά εκείνη την εποχή. Αλλά πρέπει να δούμε και τι συνέβη στη διεθνή σκηνή λίγο νωρίτερα από την Ελληνική Επανάσταση. Ξεκινώντας από το 1776 που γίνεται η επανάσταση της ανεξαρτησίας της Βόρειας Αμερικής απέναντι στους Άγγλους αποικιοκράτες και τα σχετικά. Μάλιστα, ο Καποδίστριας είναι συνομήλικος με την αμερικάνικη επανάσταση, έχει γεννηθεί το 1776, κατά σύμπτωση, παρόλο που δεν έβλεπε απολύτως θετικά αυτές τις επαναστάσεις.
Σ.Ε.: Και αμέσως έπεται η Γαλλική Επανάσταση.
Φ.Ο.: Η Γαλλική Επανάσταση άρχισε στις 14 Ιουλίου 1789 και ήταν το ηφαίστειο που η λάβα του πυρπόλησε το μεσαιωνικό οικοδόμημα του κόσμου! Δηλαδή, άρχισε μια νέα εποχή και το 1793, για πρώτη φορά σε μια κατάσταση όπου η απόλυτη μοναρχία κυριαρχούσε παντού, περνάει από την γκιλοτίνα τον Λουδοβίκο τον 16ο και τη Μαρία Αντουανέτα, οπότε δημιουργείται ένας πανικός στο κατεστημένο, τι θα γίνει και με εμάς αν οι επαναστάσεις έρθουν και χτυπήσουν και τη δική μας πόρτα.
Σ.Ε.: Προς τα τέλη του 18ου αιώνα και ίσως λίγο νωρίτερα είναι η περίοδος της βιομηχανικής επανάστασης… είναι το θέμα του διαφωτισμού, κυρίως οι Γάλλοι, ο Βολτέρος και οι άλλοι οι οποίοι έχουν ανανεώσει τον κοινωνικό στοχασμό…
Φ.Ο.: Θυμίζουν και την Αρχαία Ελλάδα όπου υπάρχουν διαφορετικές σχολές σκέψης, έτσι και οι εγκυκλοπαιδιστές, όλοι αυτοί, πραγματικά δίνουν ένα νέο πνεύμα, ένα νέο δρόμο.
Σ.Ε.: Κι αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον. Πώς αυτοί, οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές και στη Γαλλική Επανάσταση, συνδέουν την Αρχαία Ελλάδα, ακόμα και οι μοναρχικοί το κάνουν αυτό για δικούς τους σκοπούς. Υπάρχει ένα πολύ μεγάλο ρεύμα που είναι σχεδόν καθολικό υπέρ της Αρχαίας Ελλάδας. Έχει την υστεροβουλία του, αλλά έχει και μια αλήθεια.
Φ.Ο.: Η Αρχαία Ελλάδα άθελά της συνέβαλε και στην Ελληνική Επανάσταση, γιατί πράγματι οι φιλελληνικές εταιρείες δημιουργήθηκαν, παρουσιάστηκαν σαν τα μανιτάρια σε όλη την Ευρώπη και όχι μόνο. Ο Τρικούπης αναφέρει ότι και ένας Κινέζος έμπορος έδωσε τον οβολό του, δηλαδή και γι’ αυτόν κάτι σήμαινε…
Αποικιοκρατία
Σ.Ε.: Συμβαίνουν και πολύ κακά πράγματα τότε… Υπάρχει νέα έξαρση της αποικιοκρατίας μετά από τις κατακτήσεις των κονκισταδόρες. Είναι και η εποχή του δουλεμπορίου, δεν είναι καλά τα πράγματα. Είναι οι αντιφάσεις που λέμε…
Φ.Ο.: Υπάρχουν οι αντιφάσεις και το δουλεμπόριο υπάρχει αιώνες πριν…
Σ.Ε.: Ναι, αλλά το κάνουν οι «πολιτισμένοι» πια…
Φ.Ο.: Βεβαίως! Ο φιλέλληνας ιδρυτής της Ιονίου Ακαδημίας στην Κέρκυρα Φρέντερικ Νόρθ, κόμης του Γκίλφορντ, ήταν κυβερνήτης στην Κεϊλάνη, στη Σρι Λάνκα, στα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 19ου. Νομίζω ότι πέρασε και ο λόρδος ύπατος Αρμοστής των Ιονίων Νήσων Τόμας Μέτλαντ από την Κεϊλάνη, δηλαδή έχει αρχίσει η αποικιοκρατία να απλώνει τα πλοκάμια της, κυρίως η Αγγλική, η οποία ως θαλασσοκράτειρα δύναμη έχει τη δυνατότητα να ταξιδεύει παντού. Όμως, στην Αγγλία, υπάρχει, όπως λέει ο Χομπσμπάουμ, και μια σιωπηλή επανάσταση νωρίτερα που έχει κατακτήσεις, δηλαδή, μιλάνε ελεύθερα, υπάρχει ένα κοινοβούλιο. Παρ’ όλο που δεν είναι στην ιδανική του μορφή, σε σύγκριση με τις απόλυτες μοναρχίες έχει μια διαφορά όσον αφορά το εσωτερικό καθεστώς. Δεν είναι τυχαίο, και το σκεφτόμουν πρόσφατα, ότι και ο Καρλ Μαρξ αναζήτησε διέξοδο στην Αγγλία όπου και πέθανε. Εκεί έγραφε ελεύθερα…
Σ.Ε.: Σε άρθρα του αντιπαραθέτει και το καθεστώς το βρετανικό στο καθεστώς το ρωσικό και το οθωμανικό…
Φ.Ο.: Αναφέρεται και στον Αμερικανική Επανάσταση ως ανταποκριτής αμερικανικών εφημερίδων. Δεν μπόρεσα να πάω ποτέ, αλλά υπάρχει και ένα άγαλμα στον τάφο του. Η Ελληνική Επανάσταση δεν μπορεί παρά να επηρεάστηκε απ’ όλα αυτά τα γεγονότα. Όπως λέει και ο Εμμανουήλ Ξάνθος, η Φιλική Εταιρεία σχηματίστηκε στα πρότυπα της μασονίας, μιας μυστικής εταιρείας…
Σ.Ε.: …Με την οποία ο Ξάνθος, όπως γράφεις, ήρθε σε επαφή στη Λευκάδα…
Φ.Ο.: Είδε πώς είναι η οργάνωσή τους, μια μυστική οργάνωση με κάποιους σκοπούς και λέει να φτιάξουμε κάτι σε αυτό το μοντέλο, κάπως έτσι, και γύρισε μετά στην Οδησσό και την έκανε μαζί με δύο Ηπειρώτες, τον Τσακάλωφ και τον Σκουφά.
Διαχρονικά επίκαιρο
Σ.Ε.: Φοίβο, το βιβλίο σου είναι πολύ επίκαιρο επειδή η έκδοσή του συμπίπτει τυχαία με την ταινία του Σμαραγδή που προκάλεσε μεγάλη συζήτηση για το θέμα Καποδίστριας και Μαυροκορδάτος και επειδή η ίδια η ταινία με την επιτυχία της απέδειξε ότι οι διαχρονικοί ήρωες του ’21 είναι πολύ ζωντανοί μέσα στην ψυχή των ανθρώπων καθώς πήγε λαϊκός κόσμος πήγε μαζικά στους κινηματογράφους. Τους γύρισε στο σινεμά ο Καποδίστριας!
Είναι πολύ εντυπωσιακό σε μια τέτοια εποχή με μεγάλη στενότητα να πάνε 800.000 άνθρωποι να δουν μια ταινία για τον Καποδίστρια, άνθρωποι που βομβαρδίζονται κάθε μέρα από τα άθλια θέματα και θεάματα της τηλεόρασης και της πολιτικής δημαγωγίας και κενολογίας, θα έλεγες ότι έχουν πάθει καθολική πλύση εγκεφάλου και όμως αφήνουν τους καναπέδες τους, πηγαίνουν και εκδηλώνονται βλέποντας την ταινία ως ενεργοί πολίτες και όχι ως παθητικοί και αδιάφοροι. Αν κάποιοι πάρουν και το βιβλίο θα δουν όλη την ιστορία στις πραγματικές της λεπτομέρειες. Με όποιες προσωπικές διαφοροποιήσεις κι αν έχω, το βιβλίο δίνει το υλικό που χρειάζεται ένας σκεπτόμενος άνθρωπος για να κατανοήσει ένα πάρα πολύ σημαντικό και σύνθετο φαινόμενο.
Φ.Ο.: Πριν την έναρξη της επανάστασης, ιδρύεται η Φιλική Εταιρεία κατά τα πρότυπα μυστικών οργανώσεων της εποχής, όπως ήταν οι μασονικές στοές που λειτουργούσαν επειδή υπήρχε ανελευθερία. Επειδή οι απόλυτες μοναρχίες έβλεπαν αρνητικά κάθε πολιτική κίνηση, δημιουργούνταν μυστικές συνωμοτικές ομάδες. Έτσι συστάθηκε η Φιλική Εταιρεία. Το περίεργο είναι ότι η ρωσική πλευρά μαθαίνει το 1816 από τον ίδιο τον Καποδίστρια, αλλά και από τη δική της οργάνωση, τη μυστική της αστυνομία, τη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας, με τον Νικόλαο Γαλάτη που συλλαμβάνεται. Τότε, αρχηγός της αστυνομίας στην Πετρούπολη, ήταν ο ελληνικής καταγωγής Ιωάννης Γοργόλης. Την αφήνουν, όμως, να λειτουργεί γιατί πιστεύουν ότι η Φιλική Εταιρεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί την κατάλληλη στιγμή κατά των Τούρκων. Οι Ρώσοι θέλουν να κερδίσουν εδάφη και αν μπορέσουν να ανατρέψουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Σ.Ε.: Πάντως, έχεις την άποψη ότι οι Ρώσοι δεν μπορεί να μην ξέρουν.
Φ.Ο.: Το ξέρουν αποδεδειγμένα, το ομολογεί ο Καποδίστριας ο οποίος τους ενημέρωνε, καθώς ως υπουργός Εξωτερικών της Αυτοκρατορίας δεν μπορούσε παρά να είναι συνεπής απέναντι στον τσάρο.
Σ.Ε.: Ο Καποδίστριας ήταν ο Λαυρόφ της εποχής, μεγάλος ρόλος.
Φ.Ο.: Ναι, πολύ μεγάλος. Μαζί με τον Νέσερλοντ, ήταν οι δύο υπουργοί Εξωτερικών. Πηγαίνει στον Αλέξανδρο Α΄ και του λέει έχει έρθει εδώ ο αντιπρόσωπος της Φιλικής, ο Νίκος Γαλάτης…
Σ.Ε.: Έτσι εξηγείται η ανεκτικότητα του τσάρου, γιατί οι αυτοκρατορίες ενώ συνεννοούνται μεταξύ τους και συντονίζονται για να εμποδίσουν τις λαϊκές εξεγέρσεις, βρίσκονται σε συνεχή αντιπαράθεση και σύγκρουση μεταξύ τους.
Φ.Ο.: Παράλληλα με λυκοφιλίες και συνεργασίες…
Τραστ καταστολής
Σ.Ε.: Την εποχή που μιλάμε, στην αρχή του 1800, έχουμε την εισβολή των Γάλλων και των συμμάχων τους με τον Ναπολέοντα στη Ρωσία που φτάνουν μέχρι τη Μόσχα. Μπορεί ο τσάρος ή και άλλοι ηγέτες της Ευρώπης στο πίσω μέρος του μυαλού τους να επηρεάζονται και από το γεγονός ότι πρόκειται για την Ελλάδα και τους Έλληνες και όχι για έναν οποιονδήποτε λαό ο οποίος εξεγείρεται, γιατί βλέπω ότι αφήσανε τους Γάλλους να καταπνίξουν τους Ισπανούς, αφήσανε τους Αυστριακούς να εισβάλουν στην Ιταλία για να καταστείλουν τους Καρμπονάρους…
Φ.Ο.: Έχουν μια δέσμευση δεδομένου ότι ο τσάρος παρουσιάζεται ως προστάτης των Ορθοδόξων και των Ελλήνων, αλλά και των Σέρβων, των Βουλγάρων… Είναι σημαντικό αυτό.
Σ.Ε.: Πάντως, οι μεγάλες δυνάμεις εκείνη την περίοδο με την Ιερή Συμμαχία κάνουν ένα τραστ που στόχος του είναι να αποτρέψει κάθε εξέγερση λαϊκή, κάθε προσπάθεια ανατροπής των μοναρχικών καθεστώτων, οπουδήποτε…
Φ.Ο.: Το 1812 ο Ναπολέων εισβάλλει στη Ρωσία, συντρίβεται και υποχωρεί. Στη μάχη της Λειψίας χάνει πάλι από τις συμμαχικές δυνάμεις των Ρώσων. Έχουν ενωθεί με τον τσάρο Αλέξανδρο και άλλες δυνάμεις…
Σ.Ε.: Αυστριακοί, Πρώσοι και άλλοι.
Φ.Ο.: Και οι Άγγλοι έχουν άχτι τον Ναπολέοντα. Οι Ρώσοι μπαίνουν στο Παρίσι και δίπλα στον Αλέξανδρο είναι και ο Καποδίστριας… Όχι μόνο τον έχει ο τσάρος, είναι στην πρώτη γραμμή των ναπολεόντιων πολέμων ο Καποδίστριας. Τον στέλνει αρχικά στη στρατιά του Δούναβη, είναι με τον Τσιτσακόφ, τον ναύαρχο, μετά αντικαθίσταται ο Τσιτσακόφ, συνεχίζει και κάποια στιγμή του λέει ο τσάρος σε θέλω δίπλα μου τώρα. Δεν θέλω πια να μου τα στέλνεις γραπτά.
Σ.Ε.: O Καποδίστριας έφτασε στα ύψιστα αξιώματα με την αξία του!
Φ.Ο.: Οπωσδήποτε! Έφτασε με την αξία του, ήταν ένα φωτεινό πρόσωπο, είχε ικανότητες, αλλά η ιδεολογική του πίστη…
Σ.Ε.: Και δεν ήξερε καν ρώσικα! Γαλλόφωνος ήταν.
Φ.Ο.: Ήξερε και ιταλικά. Μετά έμαθε ρώσικα. Είχε, λέει ο ίδιος, ένα λεξικό και μάθαινε. Ο Καποδίστριας, για να φανεί και ο χαρακτήρας του, όταν φτάνει στο Παρίσι στέλνει ένα γράμμα στον πατέρα του και του λέει δυστυχώς δεν μου κάνει το Παρίσι γιατί είναι έξω από το χαρακτήρα μου, είναι έξαλλο. Είναι ένας άνθρωπος συντηρητικός, είναι μοναχικός άνθρωπος, αδέκαστος, έχει ικανότητες για την τσαρική Ρωσία, και όχι μόνο… τον βλέπουν ως αντίπαλο και οι Αυστριακοί…
Σ.Ε.: Ο Μέτερνιχ δεν τον χώνευε…
Λυκοφιλίες
Φ.Ο.: Ούτε ο Φραγκίσκος της Αυστρίας. Ο Καποδίστριας λέει ότι μίλησε άσχημα για το πρόσωπό του. Αλλά ο Καποδίστριας έχει ιδεολογικές απόψεις οι οποίες μπορούν να χαρακτηριστούν συντηρητικές, δηλαδή δεν πιστεύει στις επαναστάσεις όπως δεν πιστεύει και η τσαρική Ρωσία. Δεν πιστεύει στους Καρμπονάρους και στις μυστικές εταιρείες, όλα αυτά τα θεωρεί αρνητικά φαινόμενα και αυτό αποδεικνύεται διότι συμβαίνει ένα πολύ σημαντικό γεγονός. Το 1797, τα γαλλικά στρατεύματα που έχουν νικήσει τους Ενετούς φτάνουν στα Επτάνησα και πια αγγίζουν την Ελλάδα, την κατεχόμενη, γιατί βέβαια τα Επτάνησα δεν ήταν υπό οθωμανικό ζυγό. Η νεολαία, όπως γράφουν ορισμένοι ιστορικοί της εποχής, τρελάθηκε από τη χαρά της, έκαψαν το Λίμπρο ντ’ όρο, θα μιλάνε ελεύθερα κ.λπ. Τότε, οι Ρώσοι συμμαχούν με τους Οθωμανούς και έρχονται για να ανατρέψουν τους Γάλλους, το οποίο θεωρείται προδοσία από ορισμένους. Εν πάση περιπτώσει, μετά την ήττα του Ναπολέοντα, οι Άγγλοι έχουν καταλάβει τα Επτάνησα κι εκεί αναπτύσσεται και η προσωπικότητα του Καποδίστρια.
Σ.Ε.: Αποσύρονται οι Ρώσοι με τους Οθωμανούς που έχουν εκδιώξει τους Γάλλους και παραλαμβάνουν τα νησιά οι Άγγλοι! Συνεχώς αλλαξοτέτοιες!
Φ.Ο.: Ακριβώς! Κι εδώ δείχνει μια ομοιότητα με το σήμερα. Δεν υπάρχουν φιλίες μεταξύ των μεγάλων κρατών, υπάρχουν προσωρινές φιλίες, διαφορετικά συμφέροντα κ.λπ. τα οποία φαίνονται από εκείνη την εποχή και νωρίτερα.
Σ.Ε.: Μέσα σε αυτή την κατάσταση, όπως την περιγράφεις, οι φουκαράδες οι Έλληνες οι οποίοι έχουν αυτό το όραμα και την ιδέα να απαλλαγούν από το δυνάστη και να δημιουργήσουν ένα εθνικό κράτος, πρέπει να μπουν μέσα σε αυτό το πράγμα και να το διαχειριστούν! Και με δεδομένο ότι εκείνη την εποχή οι επικοινωνίες δεν είναι εύκολες. Λες στο βιβλίο ότι όταν ο Καποδίστριας φεύγει από εδώ για να πάει στη Ρωσία που τον έχει καλέσει ο τσάρος, από τη Βιέννη για να φτάσει στην Πετρούπολη κάνει 19 μέρες! Σκέψου, λοιπόν, η αλληλογραφία πόσες μέρες έκανε. Όλα είναι δύσκολα. Πολλές φορές συμβαίνουν κάποια γεγονότα πολύ σημαντικά που ενώ μπορεί να σε επηρεάζουν τα μαθαίνεις με μεγάλη καθυστέρηση.
Φ.Ο.: Γι’ αυτό μέχρι να φτάσει η πραγματική είδηση, η αληθινή είδηση, πολλές φορές κυριαρχούν οι φήμες και οι ψεύτικες πληροφορίες.
Διασπορά και αρματολίκι
Σ.Ε.: Μπορεί να μην έχει αντιληφθεί και ένας μορφωμένος άνθρωπος το εύρος της ελληνικής Διασποράς που το περιγράφει κάποια στιγμή σε μια αναφορά του ο Καποδίστριας. Μπορεί κάποια στοιχεία να μην είναι πολύ ακριβή, δίνουν όμως την έκταση του φαινομένου, πόσο μεγάλη ελληνική παρουσία υπάρχει και αυτοί οι άνθρωποι που είναι έξω είναι μορφωμένοι, είναι έμποροι, είναι εύποροι, ένας κόσμος πολύ διαφορετικός από την αγροτική Ελλάδα.
Φ.Ο.: Οπωσδήποτε. Υπάρχει αυτός ο συνδυασμός και λειτουργεί υπέρ της επανάστασης. Δηλαδή, έχει λόγιους, έχει ένα πνευματικό κόσμο…
Σ.Ε.: Οι οποίοι είναι πολλοί!
Φ.Ο.: Είναι πολλοί, δεν μιλάμε για ένα-δύο άτομα, ανθρώπους που δεν ξέρεις και βλέπεις ότι γράφουν τόσο ωραία, και σκέψεις ενδιαφέρουσες. Επίσης έχει αξιόμαχους αρματολούς και κλέφτες οι οποίοι είναι συνηθισμένοι στα βουνά, με πολεμική εμπειρία…
Σ.Ε.: Και αυτοί είναι πολλοί!
Φ.Ο.: Και αυτοί είναι πολλοί. Και ο Κολοκοτρώνης λέει ότι ακριβώς επειδή μάθαμε στις κακουχίες και στη βρώμα, είχαμε αντοχή και πράγματι έχει μεγάλη ανθεκτικότητα η Ελληνική Επανάσταση. Είναι πολλά χρόνια, δεν είναι ένας χρόνος, έχει διάρκεια, διότι ο Σουλτάνος αρνείται πεισματικά ότι ένα τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μικρό μεν, θα χαθεί.
Σ.Ε.: Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, κάνοντας πάλι ένα άλμα, τι δυσκολίες είχαν οι αντάρτες του ΕΛΑΣ ή του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, 120 χρόνια μετά, οι οποίοι πολεμούν στο βουνό, δεν είναι ούτε κλέφτες ούτε αρματολοί, είναι νοικοκυραίοι οι οποίοι ξαφνικά γίνονται «πολεμικοί», γίνονται στρατιώτες και πρέπει να πολεμήσουν στα κατσάβραχα και με υποτυπώδη μέσα. Πόση δυσκολία και πόσο ηρωικός είναι και αυτός ο αγώνας του ΕΛΑΣ και του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας!
(Συνεχίζεται)
