Ως σύγχρονος Ρόμπερτ Φλάερτυ, με το εμβληματικό του «Ο Νανούκ του Βορρά» (1922), ο πρωτοπόρος κινηματογραφιστής Γιώργος Αυγερόπουλος ταξίδεψε ως την μακρινή Αρκτική, για να αποτυπώσει στο νέο ντοκιμαντέρ του «Η ύβρις της ανθρωπότητας» τις τραγικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, παράλληλα σε Σιβηρία και Αλάσκα. Ένα αγωνιώδες «σήμα κινδύνου, από τον μακρινό Βορρά για όλους μας», όπως το χαρακτηρίζει, που συνεχίζει να προβάλλεται σε Δαναό, Τριανόν και Σινεάκ.
Συναντήσαμε από κοντά τον Γιώργο Αυγερόπουλο και συζητήσαμε για το νέο του πόνημα.
Πώς αποφάσισες να ασχοληθείς με τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης σε Σιβηρία και Αλάσκα; Ποια είναι η «ύβρις»;
Είχα ασχοληθεί και το 2007-2008, με την κλιματική κρίση στην Αρκτική, γιατί είναι το νούμερο 1 κλιματικό hot spot του κόσμου, θερμαίνεται 4 φορές περισσότερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Η κλιματική κρίση σχετίζεται με την καπιταλιστική οργάνωση της κοινωνίας και θα πρέπει με θάρρος να κοιτάξουμε τη ρίζα του κακού. Οι πολιτικοί δεν μιλάνε πλέον για κλιματική κρίση, αλλά μόνο για την ενεργειακή ασφάλεια, το νέο δόγμα: πώς θα βρεθούν φτηνά καύσιμα, ανεξάρτητα με το τι συμβαίνει στο περιβάλλον. Η κατάσταση δεν αντιμετωπίζεται με το «πράσινο ξέπλυμα» των εταιριών, με πλαστικά καλαμάκια και πλαστικές σακούλες.
Η αποσιώπηση της κλιματικής κρίσης στην Αρκτική με έστρεψε το 2021 να διερευνήσω το φαινόμενο, επί τρία χρόνια. Μαθαίνοντας για το πέρμαφροστ, το επί χιλιετηρίδες παγωμένο έδαφος, που έχει κλείσει μέσα του την εποχή των μαμούθ, τοποθέτησα σκόπιμα το ντοκιμαντέρ εκατέρωθεν του Βερίγγειου Πορθμού, ανάμεσα στις δύο αντίπαλες υπερδυνάμεις Ρωσίας-Αμερικής. Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε εκμετάλλευση ορυκτών καυσίμων στην Αρκτική με τάχιστη επέκταση των εταιριών. Στη Ρωσία έχει αναδειχθεί ως εθνικός στρατηγικός στόχος. Στις ΗΠΑ, παρά τις προεκλογικές δεσμεύσεις του Μπάιντεν, πως θα σταματούσε τις εξορύξεις στην Αρκτική, κλείνοντας τον αγωγό Keystone, τελικά υπέγραψε τα πάντα, συμπεριλαμβανομένου και του σχεδίου εξόρυξης Willow, στην Αλάσκα. Και παρότι οι πολίτες κατάφεραν να το φρενάρουν μετά από μεγάλο δικαστικό αγώνα, επανενεργοποιήθηκε επί Τραμπ.
Τέλη της δεκαετίας του 2000, μιλώντας για την Αρκτική, αναφερόμασταν στο λιώσιμο των παγετώνων και τη μείωση του θαλάσσιου πάγου, δίχως καμία αναφορά στο πέρμαφροστ, το οποίο είχε μεν ξεκινήσει να λιώνει από το ’90, ωστόσο καταρρέει με ταχύτατους ρυθμούς, συμπαρασύροντας όλες τις υποδομές που έχουν χτιστεί πάνω του από το ’50, πόλεις, δρόμους, δίκτυα ηλεκτρισμού, αγωγούς ορυκτών καυσίμων. Θυμάμαι πόσο σαστίσαμε, μόλις το αντικρύσαμε με τον αδερφό μου, Γιάννη Αυγερόπουλο, διευθυντή φωτογραφίας στην Αλάσκα. Σοκαρίστηκα και με την αντιμετώπιση των εταιριών, που τραβούν τη θερμότητα από το υπέδαφος, μέσω ειδικών συσκευών, προκειμένου να κρατήσουν παγωμένο το πέρμαφροστ, για να αντέξει τις βαριές εγκαταστάσεις, συνεχίζοντας την ίδια επικερδή δραστηριότητα. Ο πλανήτης κραυγάζει πως κάτι δεν πάει καλά, αλλά οι εταιρίες επεκτείνονται διαρκώς, σαν να μην συμβαίνει τίποτα. Αυτό είναι η ύβρις: η αλαζονεία και η υπεροψία του ανθρώπου απέναντι στη φύση και η πεποίθηση ότι μπορούμε να επιβιώσουμε σε αυτόν τον πλανήτη, συνεχίζοντας ό,τι κάναμε. Πρόκειται για κάτι απόλυτα καφκικό.
Τι επιπτώσεις θα έχει αυτός ο φαύλος κύκλος;
Το λιώσιμο του πέρμαφροστ θα επηρεάσει ολόκληρο τον πλανήτη. Ήδη το βιώνουμε και στη Μεσόγειο, θέμα που αναδεικνύω στο επόμενο ντοκιμαντέρ μου. Καθώς λιώνει το πέρμαφροστ, αυτή η καταψυγμένη προϊστορική οργανική χλωρίδα και πανίδα σαπίζει στο σήμερα, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου, που αλλάζουν το κλίμα του 21ου αιώνα, προβλέποντας τριπλασιασμό των αερίων του θερμοκηπίου και αύξηση κατά άλλους 5 βαθμούς. Θα έχουμε έναν αβίωτο θερμότερο κόσμο. Στην Αλάσκα, η θερμοκρασία ανέβηκε τα τελευταία 12.000 χρόνια κατά 9 βαθμούς. Από αυτούς, οι τελευταίοι 3 συνέβησαν από το 1970 και μετά, κατά τη διάρκεια της δικής μου ζωής. Πρόκειται για μια πολύ γρήγορη εξελικτική διαδικασία. Οι επιστήμονες λένε τρομακτικά πράγματα, αλλά δεν τους ακούει κανένας, προτεραιότητα έχουν οι πόλεμοι.
Δείχνεις την εξαγορά μέρους του ντόπιου πληθυσμού από τις εταιρίες στην Αλάσκα, ενώ στη Σιβηρία αναδεικνύεις ένα ελπιδοφόρο πείραμα…
Δεν μπορούμε εύκολα να κατακρίνουμε τους ανθρώπους στην Αλάσκα. Το ότι υποχρέωσαν τις πετρελαϊκές εταιρίες να νοικιάζουν τη γη τους, δεν ήταν δεδομένο. Τουλάχιστον, έχουν ένα εισόδημα για να ζήσουν σ’ ένα αντίξοο περιβάλλον, με νύχτα δύο μήνες το χειμώνα, τρομερό κρύο και μεγάλα ποσοστά αλκοολισμού. Πρόκειται για πολύ απομονωμένες περιοχές, όπου η επικοινωνία γίνεται αεροπορικώς. Ένα λίτρο γάλα κοστίζει 5-6 δολάρια εκεί, γιατί έρχεται από μακριά. Οι κοινότητες αυτές έχουν συνδέσει την ύπαρξή τους με την παρουσία των πετρελαϊκών εταιριών, παγιδευμένες ανάμεσα σε ένα άνετο παρόν και σε ένα τρομακτικό μέλλον.
Στη Σιβηρία επιχειρείται ήδη από το 1985, επί Σοβιετικής Ένωσης, η αναβίωση του προϊστορικού οικοσυστήματος του Πλειστόκαινου, από τον διεθνώς αναγνωρισμένο επιστήμονα Σεργκέι Ζίμοφ. Το πέρμαφροστ εκεί έλιωνε με μικρότερους ρυθμούς, καθώς αποδείχτηκε ότι τα μεγάλα φυτοφάγα ζώα που είχαν μεταφέρει -άλογα, βίσωνες, καμήλες- σκάβοντας για να βοσκήσουν, επέτρεπαν στο ψύχος να φτάσει βαθύτερα, μειώνοντας τη θερμοκρασία κατά 2 βαθμούς, ενώ ταυτόχρονα δεν άφηναν τα δέντρα να αναπτυχθούν. Έτσι, επεκτάθηκαν ξανά οι βοσκότοποι, οι οποίοι αντανακλούν την ηλιακή ακτινοβολία από τα δάση, που απορροφούν τη θερμότητα.
Παρατηρούμε μια εθνογραφική έγνοια, με πλάνα από τις παραδόσεις των αυτοχθόνων.
Στην Αλάσκα υπάρχουν οι Ινουπιάτ και στη Σιβηρία οι Σαχά, που είναι ανεμιστές, πιστεύουν στα πνεύματα. Τα πάντα εκεί σχετίζονται με τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη φύση, κάνοντας τελετές. Στη γιορτή Νανούκα Τακ, του θερινού ηλιοστασίου των Ινουπιάτ, είχα την τιμή να παρακολουθήσω το μοίρασμα της πρώτης φάλαινας που πιάστηκε, όπου μαζεύεται όλη η κοινότητα, για να μοιραστεί την τροφή. Εκεί, δεν υπάρχουν σουπερμάρκετ, κυνηγάνε συνεχώς, σε θάλασσα και ξηρά. Δοκίμασα μαζί τους ωμή φάλαινα, γιατί δεν ψήνουν, τρώνε την τροφή τους σιτεμένη. Πρόκειται για αρχαίους λαούς, πολύ πριν την έλευση των σύγχρονων ανθρώπων.
Μίλησέ μας για το μοντάζ και την πρωτότυπη μουσική.
Με τέσσερις συνολικά μοντέρ χρειαστήκαμε πάνω από 6 μήνες για το ποστ-προντάκσιον. Οι πολύτιμοι συνεργάτες μου αγκάλιασαν την ταινία, δίνοντάς της ρυθμό και υπόσταση.
Με τον συνθέτη Γιάννη Παξεβάνη γνωριζόμαστε χρόνια. Επιστρέφοντας, του περιέγραψα τις εικόνες που είδα. Δεν δείχνω ποτέ υλικό, αλλά συζητάμε πολύ. Ο Γιάννης με τη μουσική του απέδωσε την αιώνια στατικότητα στην Αρκτική, που έβγαζε απεραντοσύνη, αλλά κρατούσε και ρυθμό, παράλληλα με μια υπόγεια ένταση.
Τι γνώμη έχεις για την εκβιαστική βουλιμία του Τραμπ για τη Γροιλανδία;
Δεν πρόκειται για την ασφάλεια των ΗΠΑ, υπάρχει ήδη εκεί η αμερικάνικη βάση Πιτουφίκ, την οποία θα μπορούσαν να την επεκτείνουν στρατιωτικά, υπάρχει σύμφωνο. Βασικός λόγος είναι οι σπάνιες γαίες και τα ορυκτά καύσιμα της περιοχής. Το μνημόνιο συνεργασίας που υπεγράφη το 2007, μεταξύ κυβέρνησης και εκπροσώπων των πετρελαϊκών εταιριών, δεν προχώρησε, γιατί οι Γροιλανδοί επέλεξαν το περιβάλλον και τα ψάρια τους. Είναι Ινουίτ, κρατάνε συγκεκριμένες αξίες. Το να προσπαθήσεις να τους εξαγοράσεις είναι εξευτελιστικό για αυτούς, όπως είναι εξίσου εξευτελιστικό και για την Ευρώπη. Η στάση της είναι θλιβερή, λες και δεν μπορούν να αντισταθούν στον νταή της τάξης.
Τελικά, μπορεί να υπάρξει σωτηρία στο καπιταλιστικό σύστημα;
Όλοι παραδέχονται, ότι αυτό το σύστημα μας φέρνει στο χείλος της αβύσσου. Μια σχολή σκέψης υποστηρίζει ότι ο καπιταλισμός μπορεί να γίνει συμβατός με τη φύση, συνεχίζοντας να λειτουργεί με τα δικά του εργαλεία, κάτι που συμβαίνει ήδη, χωρίς αποτέλεσμα. Η άλλη άποψη θεωρεί πως ο καπιταλισμός δεν επιδέχεται επιδιορθώσεις, καθώς συνεχίζει να παράγει κρίσεις, πολέμους, κοινωνική ανισότητα. Θα πρέπει να «εφεύρουμε» ένα καινούργιο σύστημα. Ποιο θα είναι και πώς θα διαμορφωθεί αποτελεί παγκόσμια συζήτηση. Δεν έχω άμεση απάντηση, αν συνεχίσουμε όμως έτσι, είναι σαν να τρέχουμε με χίλια, καταπάνω σε τοίχο.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός-κριτικός κινηματογράφου, ifigenia.kalantzi@gmail.com
