Με πληθώρα ντοκιμαντέρ στα Διαγωνιστικά τμήματα κύλισε το 28ο ΦΝΘ, με λαμπερούς καλεσμένους, όπως η Ζυλιέτ Μπινός και αξιόλογα αφιερώματα, κυρίως αυτό στον Αμερικανό σκηνοθέτη Μπιλ Μόρισον, που ανασυνθέτει αποκλειστικά σπάνιες αρχειακές εικόνες σε στοχαστικά, πολύ επεξεργασμένα ντοκιμαντέρ, ανάμεσά τους και το αριστουργηματικό εγχείρημα δίχως διαλόγους «Οι Ύμνοι των ανθρακωρύχων» (2011), με πρωτότυπη μουσική του αείμνηστου Ισλανδού συνθέτη Γιόχαν Γιόχανσον.
Κύριο χαρακτηριστικό στα φετινά ελληνικά ντοκιμαντέρ η διαρκώς συρρικνούμενη θεματική πολιτικών και ιστορικών θεμάτων, που είχε ιδιαίτερη άνθηση μετά την είσοδο της χώρας στα μνημόνια. Στη φετινή επιλογή επικρατούν προσωπικές ιστορίες και πορτρέτα, μεταφέροντας ακροθιγώς τα ευρύτερα προβλήματα της βαλτωμένης και πτωχευμένης ελληνικής κοινωνίας.
Μοναδικό δείγμα καθαρόαιμου ιστορικοπολιτικού ντοκιμαντέρ παρουσίασε ο πολιτικοποιημένος κινηματογραφιστής Λεωνίδας Βαρδαρός με τις «Γυναίκες Μαχήτριες-Μέρος Γ΄(1960-1974)» -προβάλλεται ήδη στο Τριανόν- ολοκληρώνοντας την τριλογία του μετά τα δύο σπουδαία ντοκιμαντέρ με μαρτυρίες γυναικών από την Αντίσταση και το Αντάρτικο. Στο νέο του ντοκιμαντέρ εστιάζει στις αγωνίστριες της ταραγμένης δεκαετίας του ’60, της νεολαία Λαμπράκη, του αναδυόμενου φοιτητικού κινήματος και του αντιδικτατορικού αγώνα, με εκτεταμένες μαρτυρίες από τις φυλακίσεις και τα βασανιστήριά τους, στην περίοδο της χούντας. Ανάμεσά τους και η Νάντια Βαλαβάνη -πρώτη μεταφράστρια του περίφημου «Τσελεμεντέ του Αναρχικού»- που περιγράφει συγκλονιστικά τις βαναυσότητες των Μάλλιου και Μπάμπαλη. Με πιστούς συνοδοιπόρους τους διακεκριμένους ιστορικούς Γιώργο Μαργαρίτη, Λη Σαράφη και Τασούλα Βερβενιώτη, το ντοκιμαντέρ ξεκινάει 15 χρόνια μετά την ήττα του εμφυλίου, με την απρόσμενη άνοδο της Αριστεράς, αρχές του ’60, που προξένησε μεγάλη αναστάτωση στο Παλάτι και στις αντιδραστικές κυβερνήσεις, προκαλώντας νέο κύκλο διωγμών και ασύδοτη αστυνομική βία στις πολυπληθείς διαδηλώσεις της εποχής, καταλήγοντας στις πολιτικές δολοφονίες του θρυλικού βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη, το ’63 και του φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα, ηγετικού στελέχους της «Νεολαίας Λαμπράκη», το ’65, ενώ περιγράφεται το νέο λυσσαλέο κυνηγητό, μετά το πραξικόπημα του ’67, στις παράνομες, πλέον, πολιτικές νεολαίες, αλλά και στη φυλάκιση και τον εκτοπισμό και παλιότερων αγωνιστριών, που συμμετείχαν σε αντιδικτατορικές δράσεις. Με την άνοδο του φοιτητικού κινήματος μετά το ’72, εμφανίζεται μια νεότερη φουρνιά γυναικών, κυρίως φοιτήτριες, που πιάστηκαν και βασανίστηκαν. Μέσα από τις συγκλονιστικές τους μαρτυρίες, αναδύεται η υποστήριξη και η συσπείρωση που ανέπτυξαν μεταξύ τους, δημιουργώντας σχέσεις μιας ζωής, ενώ το σπάνιο αρχειακό υλικό από φιλμάκια και φωτογραφίες της εποχής που παρουσιάζεται, αναδεικνύεται με την πρωτότυπη μουσική του Μιχάλη Γούτη, με τον Στέλιο Χατζηκακλέα στην τρομπέτα.
Στο ντοκιμαντέρ «Αυτοί που άγγιξαν τον πόλεμο», των Ηώ Χαβιαρά και Μιχάλη Καστανίδη, οι εγκαταλελειμμένοι χώροι και οι αδειανές αποθήκες του πρώην εργοστασίου της ΠΥΡΚΑΛ στην Ελευσίνα, καταγράφονται μέσα από συνεχόμενα πλάνα, με μια κάμερα που διαρκώς σαρώνει το χώρο, πλάι στις νοσταλγικές μαρτυρίες του νυν επιτηρητή, πρώην εργαζόμενου, που περιγράφει συγκινημένος πως το εργοστάσιο τους έδωσε ψωμί για δεκαετίες», κατάφεραν να χτίσουν σπίτια, να στεριώσουν οικογένειες και να σπουδάσουν τα παιδιά τους. Συνταξιούχοι υπάλληλοι αναφέρονται στην κατάληψη του χώρου το 1982, με την επιχείρηση κλειστή για 33 μέρες και τους εργαζόμενους να διαμένουν στο χώρο με αντίσκηνα, σε μια εποχή με ισχυρό συνδικαλιστικό κίνημα μαζικής συμμετοχής. Μνημονεύουν όμως και το τραγικό εργατικό ατύχημα του 1995, που έστειλε στο θάνατο 3 εργάτες, τραυματίζοντας συνολικά 13. Ανάμεσα σε παλιά διαφημιστικά φιλμάκια, εμφανίζονται ασπρόμαυρα φιλμάκια με τις εργάτριες εν ώρα εργασίας και έγχρωμα φιλμ με τις επικίνδυνες δοκιμές εκρήξεων ή τις μαζώξεις των εργαζομένων στο χώρο, για εργασιακές διεκδικήσει ή πολιτιστικές εκδηλώσεις. Ωστόσο, με τη διατύπωση ερωτήματος για την ηθική διάσταση του είδους εργασίας σε ένα εργοστάσιο που παράγει θάνατο, γίνεται εμφανής η αμηχανία να αντιμετωπιστεί η τεράστια παραδοξότητα, που έντεχνα αποκαλύπτουν οι σκηνοθέτες. Μαρτυρίες κάνουν λόγο για τα κέρδη της εταιρίας, στέλνοντας άπειρα πυρομαχικά κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο, ενώ εμφανίζεται συμφωνητικό προμήθειας όπλων και πολεμικού υλικού σε Άραβες, σε Εβραίους, αλλά και στον πόλεμο Ιράκ-Ιράν, καταλήγοντας στο σχόλιο ότι και ο πόλεμος στην Ουκρανία, θα ήταν χρυσή ευκαιρία για την ΠΥΡΚΑΛ αν δεν είχε διαλυθεί. Η παρουσία απολυμαντών και πυροτεχνουργών, με ειδικές στολές, ώστε να καθαριστεί και να πιστοποιηθεί ότι είναι ασφαλής ο χώρος, πριν παραδοθεί στην πετρελαϊκή εταιρία, των νέων ιδιοκτητών, δημιουργεί αλλόκοτη ατμόσφαιρα. Σε αυτή την περίεργη συμβίωση εργασιακής επιβίωσης, όσο ο επιτηρητής επιχειρηματολογεί σίγουρος πως μπορεί να διαχωριστεί η επαγγελματική του δραστηριότητα από την εγκληματική χρήση των παραγομένων, το εύστοχο μοντάζ των σκηνοθετών τον αντιπαραβάλλει με τα λεγόμενά του, προβάλλοντας εικόνες από μια ισοπεδωμένη Γάζα, φανερώνοντας τα αποτελέσματα χρήσης αυτών των προϊόντων, δημιουργώντας μια τραγική ηθική διαπίστωση, σ’ ένα ντοκιμαντέρ με αντιπολεμικό πρόταγμα. Σε εποχή κατηργημένων εργασιακών δικαιωμάτων, η ανάγκη επιβίωσης μέσα από την εργασία ζυγιάζεται προσεκτικά απέναντι στην καταστροφική βιομηχανία του πολέμου. Οι πρωτότυπες συνθέσεις του Δημήτρη Αρώνη, με φωνητικά της Αγγελικής Τουμπανάκη και τους εξαίρετους αυτοσχεδιασμούς του Νίκου Σιδηροκαστρίτη στα ντραμς και στα κρουστά χαρίζουν απόκοσμη ατμόσφαιρα, συμπληρώνοντας τον αντιφατικό χαρακτήρα.
Στο ασπρόμαυρο ντοκιμαντέρ «Η νύχτα μυρίζει γιασεμί», ο Αντώνης Κόκκινος στρέφεται σε γυναίκες κρατούμενες στις φυλακές Κορυδαλλού, Ρομά οι περισσότερες, καταγράφοντας συγκλονιστικές μαρτυρίες, χωρίς να διαφαίνεται ποτέ ολόκληρο το πρόσωπό τους, εστιάζοντας με κοντινά πλάνα, στο στόμα, στα χέρια, στα τατουάζ ή στα γεμάτα σκουλαρίκια αυτιά. Μέσα από τον εκφραστικό λόγο τους περιγράφεται μια δύσκολη καθημερινότητα, με συγκεκριμένα ωράρια για δραστηριότητες και δουλειές, αλλά και απελπιστικά ατελείωτοι κενοί χρόνοι. Η χροιά της φωνής, οι εκφράσεις, το λεκτικό αποτύπωμα και η προφορά αποκαλύπτουν περισσότερα απ’ όσα επιχειρούν να αποκρύψουν, μεταφέροντας δραματική υπόσταση, παράλληλα με μια ανεκτίμητη δύναμη. Η κάμερα σαρώνει το χώρο εισχωρώντας στα κελιά τους, αποκαλύπτοντας τις περιορισμένες διαστάσεις και τα λιγοστά υπάρχοντα, με τα κουρτινάκια γύρω απ’ τα κρεβάτια να οριοθετούν τον ελάχιστο προσωπικό χώρο, σε μια αναγκαστική συνθήκη συγκατοίκησης. Το οπτικό πεδίο γεμίζει από τα κάγκελα στους διαδρόμους της φυλακής, όπου αντηχεί «Το μονοπάτι» (1955), του Γιώργου Μουζάκη με την Μαρίκα Νίνου, αγαπημένο τραγούδι μιας κρατούμενης, ενώ από την περιορισμένη θέα του παραθύρου και τα συρματοπλέγματα αδυνατούν να δουν τον ουρανό. Κοινό σημείο, ο αβάσταχτος υποβλητικός ήχος από τις καγκελόφραχτες θύρες καθώς κλείνουν, εφιαλτικό ηχητικό σημάδι της φυλακή. Όσο ακούγονται ρυθμικοί χτύποι ρολογιού, οι αφηγήσεις αναφέρονται στον χρόνο που έχει παγώσει στη φυλακή, με μικρές «αποδράσεις», μια δουλειά στο καφενείο ή στη βιβλιοθήκη, κάποιο βιβλίο και τα όνειρα, όπου συνήθως καταφεύγουν, ενώ μια κρατούμενη αναφέρεται στον ρατσισμό και στις ταξικές διαφορές που διαιωνίζονται.
Μετά την προβολή, ο Κόκκινος εξήγησε ότι όλα ξεκίνησαν όταν τον φώναξαν να προλογίσει στις φυλακές την ταινία του «Τέλος Εποχής» (1994), εμπειρία που τον συγκλόνισε και αποφάσισε να ξαναγυρίσει στις φυλακές για μια σειρά σκηνοθετικών μαθημάτων το 2007, διδάσκοντας τους ίδιους τους κρατούμενους να σκηνοθετούν. Ωστόσο, αποφάσισε να καταγράψει αυτές τις γυναίκες σε μια ταινία, που αποτέλεσε προϊόν πολύμηνης επεξεργασίας και προετοιμασίας.
Χαμός έγινε εδώ στη Θεσσαλονίκη, στη σολντάουτ προβολή του ντοκιμαντέρ «Το πολλαπλό σου είδωλο. Χειμερινοί Κολυμβητές» των Γιάννη Αγγελάκη και Ανδρέα Σιαδήμα, για την ιστορία του θρυλικού συγκροτήματος του Αργύρη Μπακιρτζή, με τις πνευματώδεις ρήσεις του και τις εδώ και πάνω από τέσσερις δεκαετίες πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ των μουσικών του, με αποχωρήσεις και νέες αφίξεις σε μια λαμπρή καλλιτεχνική πορεία, που διατηρεί δικό της πιστό κοινό.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός-κριτικός κινηματογράφου, ifigenia.kalantzi@gmail.com
12-22/3/2026, διεξάγεται η 4η έκδοση του KINO Athens International Independent Film Festival. Περισσότερα: www.kinoathens.org
