του Βασίλη Γεροδήμου
Δεν έφτανε το εμπάργκο δεκαετιών. Τώρα η Ουάσινγκτον απειλεί την Κούβα και με ναυτικό αποκλεισμό! Ο Τραμπ ελπίζει ότι θα τα καταφέρει εκεί που απέτυχαν όλοι οι προκάτοχοί του από το 1959 μέχρι σήμερα: να απαλλάξει δηλαδή τον βορειοαμερικάνικο ιμπεριαλισμό από την «πρόκληση» που συνιστά ένα ανυπότακτο νησί σε απόσταση αναπνοής από τις ΗΠΑ. Απαιτεί λοιπόν με θράσος από την Κούβα να συνθηκολογήσει «πριν να είναι αργά». Όπως θα διαβάσουμε και στην ανταπόκριση που ακολουθεί, η οικονομική κατάσταση στο νησί είναι ήδη πολύ δύσκολη. Σ’ αυτό ποντάριζε η Ουάσιγκτον για να υποδαυλίσει μια «εξέγερση» α λα Ιράν, χωρίς να τα καταφέρνει μέχρι στιγμής – γι’ αυτό κραδαίνει πλέον και το όπλο του ναυτικού αποκλεισμού. Ταυτόχρονα απειλεί τρίτες χώρες, όπως το Μεξικό, ώστε να πάψουν να παρέχουν βοήθεια στην Αβάνα. Πάντως, μετά από μια εβδομάδα αντιφατικών πληροφοριών, προχθές η Μεξικανή πρόεδρος Κλόντια Σέινμπαουμ ανακοίνωσε ότι «είναι κυρίαρχη απόφαση του Μεξικού να στέλνει ανθρωπιστική βοήθεια στην Κούβα, και θα εξακολουθήσει να το πράττει»…
«δ»
Δύσκολη και πολύπλοκη κατάσταση
Από την πρώτη στιγμή που πατάς το πόδι σου στην Κούβα, αντιλαμβάνεσαι τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν οι άνθρωποι του νησιού. Αυτό που μας έκανε αμέσως εντύπωση ήταν μια έντονη μυρωδιά πετρελαίου. Πολύ γρήγορα καταλάβαμε ότι δεν προερχόταν τόσο από τα παλιάς τεχνολογίας αυτοκίνητα, όσο από τις γεννήτριες που βουίζουν σχεδόν ασταμάτητα στις γειτονιές του νησιού, προσπαθώντας να καλύψουν τα συχνά και πολύωρα μπλακ άουτ. Η Κούβα βιώνει ίσως τη δυσκολότερη και πιο περίπλοκη περίοδο μετά την πτώση της ΕΣΣΔ: η πανδημία, η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και η ένταξη της χώρας στη λίστα των κρατών που «υποθάλπουν την τρομοκρατία» ήρθαν να προστεθούν σωρευτικά στο εμπάργκο, που εδώ και περισσότερες από έξι δεκαετίες στραγγαλίζει την οικονομία του νησιού. Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο πιεστική μετά τις εξελίξεις στη Βενεζουέλα και τις φήμες για ενδεχόμενο ναυτικό αποκλεισμό του νησιού από τις ΗΠΑ.
Ιδίως μετά την πανδημία, η χώρα καταγράφει συνεχή μείωση του ΑΕΠ, υψηλό πληθωρισμό, εκρηκτικές αυξήσεις στις τιμές βασικών αγαθών, και ελλείψεις που οδηγούν σε ατελείωτες ουρές στα καταστήματα. Μέσα σε αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον, το κράτος και η κυβέρνηση δυσκολεύονται πλέον να διασφαλίσουν την ποιότητα ζωής που θεωρούνταν δεδομένη μετά την Επανάσταση. Πλήττονται ακόμη και οι τομείς που αποτελούσαν διαχρονικά το καμάρι των Κουβανών: η δημόσια υγεία και η εκπαίδευση. Ποτέ δεν θα υπογραμμιστεί αρκετά πως το εμπάργκο είναι ένα «φονικό» όπλο οικονομικής ασφυξίας –δεν είναι λίγοι εκείνοι που το χαρακτηρίζουν ακόμη και γενοκτονικό– με στόχο την κάμψη του φρονήματος του λαού και την υπονόμευση κάθε προσπάθειας εδραίωσης κυριαρχίας και χειραφέτησης. Εν ολίγοις, η Κούβα βιώνει σήμερα μια συνειδητά ενορχηστρωμένη από τις ΗΠΑ πολιτική που αποσκοπεί στην παράλυση της κοινωνίας, στην αλλαγή καθεστώτος και, τελικά, στην άνευ όρων παράδοση.
Η κατάσταση των πνευμάτων
Μπορεί να ειπωθεί πως παρ’ όλα αυτά ο κουβανικός λαός δεν έχει γυρίσει την πλάτη στις αρχές της Κουβανικής Επανάστασης και στον διαρκή αγώνα για μια Κούβα ελεύθερη και κυρίαρχη. Την ίδια στιγμή η αβεβαιότητα, ή και η απελπισία υπό το βάρος των αντιφάσεων και των διλημμάτων που διαπερνούν την κουβανική κοινωνία, ήταν εξίσου κυρίαρχα συναισθήματα. Από την αλληλεπίδραση με τον κόσμο, από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μιλούσαν, μπορούσε κανείς να διακρίνει την κόπωση και τη φθορά που έχουν συσσωρευτεί. Πέρα από την πολιτική του αποκλεισμού, τόσο απλοί πολίτες όσο και κυβερνητικοί αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι η σημερινή κρίση αποτελεί, σε έναν βαθμό, και αποτέλεσμα εσφαλμένων παλιότερων επιλογών, όπως π.χ. η υπερβολική επένδυση στο τουριστικό μοντέλο ανάπτυξης. Παράλληλα, δεν ήταν λίγες οι αναφορές για φαινόμενα κρατικής διαφθοράς και κακοδιαχείρισης της εξωτερικής βοήθειας.
Είναι επίσης σαφής η αίσθηση ότι σε ορισμένα κοινωνικά στρώματα, ιδιαίτερα στη νεολαία, έχει κλονιστεί πλέον η πεποίθηση ότι το κουβανικό σοσιαλιστικό σχέδιο μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Πολλοί νέοι βλέπουν τον εαυτό τους εγκλωβισμένο σε μια δύσκολη πραγματικότητα, χωρίς να διαφαίνεται ορατή διέξοδος. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την αίσθηση παίζει αφενός η βιωματική απόσταση των νεότερων γενιών από τις μεγάλες στιγμές της κουβανικής ιστορίας και αφετέρου η έκθεση, μέσω των κοινωνικών δικτύων αλλά και ΜΜΕ Κουβανών που δραστηριοποιούνται στις ΗΠΑ, στην πιο θελκτική ζωή της αφθονίας(;) των Κουβανών του Μαϊάμι και του Δυτικού κόσμου συνολικότερα.
Ιστορική μνήμη και αντανακλαστικά αντίστασης
Ενόσω βρισκόμασταν στο νησί έσκασε σαν βόμβα η είδηση της απαγωγής του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο. Αξίζει ίσως να αναφέρω κάποιες εικόνες που χαράχτηκαν στο μυαλό μου από εκείνη τη μέρα: Τα τηλεοπτικά κανάλια είχαν ως πρώτο θέμα την επίθεση των ΗΠΑ, με τον κόσμο καρφωμένο στις οθόνες. Στους δρόμους, στις αυλές των σπιτιών και στις κουβέντες των ντόπιων άκουγες εκφράσεις όπως «Γιάνκηδες», «ιμπεριαλιστές» κ.λπ. Η σκέψη μου πήγε στη ζωντανή ιστορική μνήμη, που είναι βαθιά χαραγμένη στο συλλογικό υποσυνείδητο ενός λαού όπως ο κουβανικός. Η κυνικότητα των ισχυρών του πλανήτη απέναντι σε ένα αδελφό έθνος αντιμετωπίζεται ως μια εμπειρία γνώριμη, που ανασύρει μνήμες, αγωνίες αλλά και αντανακλαστικά αντίστασης.
Παρά τις εξαιρετικά δύσκολες υλικές συνθήκες και την ασφυκτική πίεση, πάνω στην οποία επενδύουν οι ισχυροί, οι κοινωνικές διεργασίες δεν εξελίσσονται με γραμμικό τρόπο. Ούτε μπορούν να ερμηνευθούν και να προβλεφθούν αποκλειστικά με οικονομικούς ή υλικούς όρους. Την ίδια στιγμή που οι υλικοί όροι αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για την επιτυχία των κοινωνιών σε μετάβαση, και παρόλο που και στην περίπτωση της Κούβας η αντιστροφή ή μη της σημερινής κατάστασης θα καθορίσει το μέλλον του εγχειρήματος, η ιστορική μνήμη και η συλλογική εμπειρία αποτελούν κρίσιμους παράγοντες που δεν μπορούν να αγνοηθούν ή να υποτιμηθούν.
Η στρατηγική διεξόδου και το κινέζικο μοντέλο
Σε επίπεδο κράτους, η Κούβα διαθέτει σχέδια για όλα τα πιθανά σενάρια – από το πιο αισιόδοξο έως το πιο δυσμενές. Είναι άλλωστε αναγκασμένη να λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο, έχοντας βιώσει για δεκαετίες τον οικονομικό στραγγαλισμό. Η βασική στρατηγική διεξόδου που φαίνεται να μελετάται τώρα εντοπίζεται στην προσέλκυση εξωτερικών επενδύσεων, οι οποίες θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν τους απαραίτητους πόρους για τα αναπτυξιακά πλάνα που έχουν καταστρωθεί. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται το άνοιγμα στις αγορές για συγκεκριμένες κρατικές επιχειρήσεις, π.χ. στους τομείς της βιοτεχνολογίας και της ενέργειας, και εξετάζεται η δημιουργία χρηματιστηρίου αξιών. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη συζήτηση παίζουν οι στρατηγικές σχέσεις της Κούβας με την Κίνα και το Βιετνάμ, καθώς θεωρείται ότι οι δύο αυτές χώρες κατάφεραν να βελτιώσουν το βιοτικό επίπεδο των λαών τους, διατηρώντας υπό κρατικό έλεγχο την οικονομία και ταυτόχρονα ανοίγοντας μέρος αυτής σε εξωτερικές επενδύσεις.
Οι Κουβανοί γνωρίζουν καλά ότι μια τέτοια επιλογή δεν θα είναι εύκολη υπόθεση. Υπάρχει ο κίνδυνος μέρος των επιχειρήσεων να περάσει σε αμερικανικά συμφέροντα, ενώ ακόμη μεγαλύτερο εμπόδιο αποτελεί το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο βασίζεται στο δολάριο και από το οποίο η Κούβα παραμένει αποκλεισμένη λόγω του εμπάργκο. Οι Κουβανοί ευελπιστούν ότι μια πιθανή διέξοδος διαφαίνεται μέσα από τις διεργασίες αποδολαριοποίησης και τη δημιουργία εναλλακτικών χρηματοπιστωτικών μηχανισμών που συζητούνται στο πλαίσιο των BRICS. Αυτό σημαίνει ότι ο χαρακτήρας και η κατεύθυνση που θα πάρουν οι αλλαγές στο μπλοκ των BRICS ενδέχεται να επηρεάσουν καθοριστικά την προοπτική εγχειρημάτων κυριαρχίας και κοινωνικής μετάβασης, όπως αυτό της Κούβας.
Τι είναι οι μπριγάδες αλληλεγγύης στον κουβανικό λαό;
Οι μπριγάδες αλληλεγγύης αποτελούν διεθνείς αποστολές αλληλεγγύης προς τον κουβανικό λαό. Διοργανώνονται από το Κουβανικό Ινστιτούτο Φιλίας με τους Λαούς (ICAP) τρεις φορές τον χρόνο: την περίοδο των Χριστουγέννων, την Πρωτομαγιά και στις αρχές Αυγούστου. Σε αυτές μπορεί να συμμετάσχει οποιοσδήποτε αλληλέγγυος το επιθυμεί. Η μπριγάδα είναι δομημένη με τέτοιο τρόπο ώστε να προσφέρει μια ολοκληρωμένη κατανόηση της σημερινής πραγματικότητας στην Κούβα. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει εθελοντική εργασία, ενημερώσεις και συζητήσεις γύρω από κρίσιμους τομείς
(οικονομία, διεθνείς σχέσεις, πολιτισμός κ.λπ.), ενώ επίσης παρουσιάζονται οι πρόοδοι που έχουν σημειωθεί στο κοινωνικό πρόγραμμα της χώρας. Παράλληλα, οι συμμετέχοντες έχουν τη δυνατότητα να επισκεφθούν βασικά σημεία ιστορικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος του νησιού. Οι μπριγάδες αποτελούν μια ξεχωριστή ευκαιρία για όποιον επιθυμεί να έρθει σε επαφή με την πραγματική κατάσταση που βιώνει ο κουβανικός λαός, με τις δυσκολίες και τα διλήμματά του. Η εμπειρία της μπριγάδας ξεφεύγει από τους παραμορφωτικούς φακούς τόσο της δυτικής προπαγάνδας όσο και της «γυάλας» της τουριστικής βιομηχανίας!
