του Γιάννη Μανιού*
Το κίνημα των Πολιτών
Στη σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία, από τη μεταπολίτευση μέχρι τις μέρες μας, κυριάρχησε απόλυτα το κοινοβουλευτικό πολιτικό σύστημα της κομματοκρατίας. Παράλληλα και ταυτόχρονα όμως, στη βάση της κοινωνίας, παρατηρείται ένα νέο πολιτικό «φαινόμενο». Η ολοκλήρωση του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος με βάση την κοινωνική, βιολογική εξέλιξη φαίνεται πως ήταν και η απαρχή για την αμφισβήτησή του. Όποτε η κοινωνία αποφάσισε μπροστά σε μεγάλο κίνδυνο ή σε μεγάλη ανάγκη να αντιδράσει, από τη μικρή κλίμακα της πόλης και της γειτονιάς μέχρι τη μεγάλη κλίμακα της χώρας, το έκανε με τρόπο εντελώς διαφορετικό από αυτόν που ορίζει το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα. Δεν αρκέστηκε στους πάσης φύσεως πολιτικούς μεσάζοντες και διαμεσολαβητές, αλλά θέλησε να εκφράσει τη δική της άποψη άμεσα και αυτόνομα, και να επιδιώξει έτσι τη συμμετοχή της στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων που την αφορούν. Με χώρο αναφοράς την πόλη, αναδείχτηκε ένα είδος κοινωνικής αυτοοργάνωσης σε κάθε τομέα κοινωνικής δραστηριότητας και έκφρασης (αστικές και αγροτικές περιοχές, χώρους δουλειάς, τοπικά προβλήματα, νεολαία, πολιτισμός, περιβάλλον, συλλογικές καλλιέργειες, διακίνηση προϊόντων χωρίς μεσάζοντες). Το «φαινόμενο» αυτό καθιερώθηκε να αναφέρεται με τον γενικό χαρακτηρισμό σαν «κίνημα Πολιτών».
Βασικά χαρακτηριστικά του κινήματος των Πολιτών
Παρά τη χρονική και γεωγραφική απόσταση των διαφόρων γεγονότων αυτού του χαρακτήρα μεταξύ τους, έχουν σε γενικές γραμμές αρκετά κοινά στοιχεία:
- Οι συμμετέχοντες καλούνται να αφήσουν εκτός του κινήματος κομματικές ταυτότητες και λογικές και να συμμετέχουν ως πολίτες.
- Ο κοινωνικός χώρος αναφοράς συγκροτείται σε σώμα-συνέλευση που είναι και ο αποκλειστικός χώρος λήψης των αποφάσεων. Εκεί συμμετέχουν όλοι ισότιμα χωρίς θεσμοθετημένα αξιώματα και τίτλους.
- Τα όποια συντονιστικά όργανα λειτουργούν στη βάση των αποφάσεων της συνέλευσης, η οποία ορίζει αυτούς που θα την εκπροσωπήσουν για να γνωστοποιήσουν και να μεταφέρουν τις αποφάσεις και τις απόψεις της.
- Εκπρόσωπος που κινείται πέραν των όσων εξουσιοδοτήθηκε ανακαλείται.
Αδυναμίες και ελλείψεις του κινήματος των Πολιτών
- Οι προσπάθειες αυτοοργάνωσης στη συντριπτική τους πλειοψηφία ήταν μονοθεματικές, άρα είχαν ημερομηνία λήξης είτε με θετική είτε με αρνητική έκβαση όσον αφορά τον επιδιωκόμενο στόχο.
- Η «Άμεση» δημοκρατία αποτέλεσε το μέσον, τον τρόπο οργάνωσης μιας πρωτοβουλίας και όχι κεντρικό πολιτικό και πολιτειακό σκοπό.
Κάποια ιστορικά συμπεράσματα
- Κάθε συλλογικό κοινωνικο-πολιτικό υποκείμενο αποτελεί πρόπλασμα της κοινωνίας που οραματίζεται. Ένα πρόπλασμα που δεν εξαρτάται κυρίως από διακηρύξεις, αλλά από τις σχέσεις που διαμορφώνει με την κοινωνία και στο εσωτερικό του.
- Οι μεγάλες αλλαγές δεν πραγματοποιούνται με μια ξαφνική «έφοδο». Προετοιμάζονται καιρό πριν από την κοινωνική αναγκαιότητα, τις υλικές προϋποθέσεις, το ένστικτο αυτοσυντήρησης των καταπιεσμένων ανθρώπων, τον κίνδυνο μιας μεγάλης απειλής και την επιθυμία για μια κοινωνία πιο ελεύθερη και δίκαιη που να αποφασίζουν όσο γίνεται περισσότεροι και όχι λίγοι και ισχυροί.
- Στο διάστημα της προετοιμασίας η κοινωνία δημιουργεί τις δικές της παράλληλες δομές –στην πολιτική, την οικονομία , την παραγωγή, τον πολιτισμό– σαν απάντηση στην αδυναμία ή στην άρνηση του παλιού συστήματος να ανταποκριθεί στις ανάγκες της.
- Εξουσία τελικά είναι το νομιμοποιημένο αποτέλεσμα της διαδικασίας λήψης των αποφάσεων. Όποιος ή όποιοι κατέχουν αυτή τη διαδικασία είναι και οι κάτοχοι της εξουσίας.
Το κίνημα των Πολιτών και η συμμετοχή της κοινωνίας στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων – Από την μικρή κλίμακα της πόλης και της γειτονιάς μέχρι τη μεγάλη κλίμακα της χώρας
Η συμμετοχή της κοινωνίας στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων:
- Είναι πρωτίστως ζήτημα κοινωνικής αναγκαιότητας, παρέμβασης και διεκδίκησης και κατόπιν κυβερνητικής απόφασης και θεσμοθέτησης.
- Η διεκδίκησή της είναι πολιτική πράξη και στάση ζωής και όχι λεκτική διακήρυξη και δημοφιλής φιλολογικός «μαϊντανός» που απλά εμπλουτίζει πολιτικά κείμενα ποικίλης προέλευσης.
- Είναι δημιουργία σχέσεων στην πραγματική ζωή και όχι διακηρύξεις και έκφραση καλών προθέσεων στη σφαίρα του επιθυμητού.
- Η έναρξη της προσπάθειας προηγείται πάντα της θεσμικής κατοχύρωσής της.
- Είναι η μόνη «εγγύηση» για την εγκυρότητα του αποτελέσματος. Δεν μπορεί να προέλθει από προεκλογικές υποσχέσεις και συνθήματα (λίγο πριν τις εκλογές της 18/10/1981 που αναδείχτηκε νικητής το ΠΑΣΟΚ είχε κυκλοφορήσει το σύνθημα «στις 18 σοσιαλισμός»!)
- Είναι η απάντηση στο ότι δεν μας φτάνει «να ζούμε με όνειρα» αλλά θέλουμε και να τα ζήσουμε.
Όχι απλώς ΤΙ θέλουμε να κάνουμε αλλά κυρίως ΠΩΣ πιστεύουμε ότι θα το κάνουμε – Η κοινωνία έχει δείξει τον δρόμο – Η διεκδίκηση της συμμετοχής και η σημασία της
Υπάρχει η άποψη ότι η διαδικασία θεσμικών δημοκρατικών αλλαγών και συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, θα ξεκινήσει μετά από κάποιο εκλογικό αποτέλεσμα όπου ένα κόμμα με ανάλογο πρόγραμμα θα τις έχει κερδίσει. Με αυτό τον τρόπο, μια σειρά πολιτειακών αλλαγών επαφίενται στο γνωστό σχήμα υπόσχεση – ανάθεση – παραχώρηση που χαρακτηρίζει τη σχέση διοικούμενων-διοικούντων έτσι όπως την έχουμε γνωρίσει μέχρι τώρα. Με τα ίδια γνωστά πολιτικά «εργαλεία», δεν γίνεται να παραχθεί διαφορετικό πολιτικό αποτέλεσμα.
Αυτή η άποψη όχι μόνο δεν ανταποκρίνεται στα συμπεράσματα και το σύγχρονο επίπεδο της κοινωνικής ωριμότητας, αλλά μάλλον αποτελεί βήμα οπισθοδρόμησης. Για να μην μπούμε στην περιπτωσιολογία, μπορούμε μόνο να θυμηθούμε την πρωτοβουλία του Συλλόγου Συγγενών Θυμάτων των Τεμπών για αλλαγή του νόμου περί ευθύνης υπουργών και το 1,3 εκατ. περίπου υπογραφές που συγκεντρώθηκαν σε ελάχιστο χρόνο. Η κοινωνία έχει τη διάθεση και τη δυνατότητα να διεκδικήσει, να συμμετάσχει και να διαμορφώσει από τώρα ένα πλαίσιο πολιτειακών αλλαγών χωρίς να αφεθεί στην «ευκολία» της ανάθεσης.
Υπάρχει και μια άλλη άποψη που υποστηρίζει την ανάγκη για ένα μεγάλο κοινωνικό-απελευθερωτικό κίνημα στο επίπεδο των αξιών, των ιδεών και της καθημερινής ζωής, της θεωρίας και της πράξης, της διαμόρφωσης σχέσεων, με κεντρικό πολιτικό σκοπό τη συμμετοχή της κοινωνίας στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων από την πόλη και τη γειτονιά μέχρι το σύνολο της χώρας. Διεκδίκηση συμμετοχής που αρχίζει από τώρα, από σήμερα και όχι με υποσχέσεις για κάποια στιγμή στο μέλλον. Η καταγεγραμμένη κοινωνική εμπειρία δείχνει τον δρόμο…
Έχουμε λοιπόν δύο απόψεις. Η μία προσβλέπει σε ένα κόμμα που θα υπόσχεται την «άμεση» δημοκρατία και θα καλεί την κοινωνία να το υπερψηφίσει στις εκλογές για να την κάνει πράξη. Η άλλη καλεί σε ένα μεγάλο κίνημα πολιτών μέσα από το οποίο θα διεκδικήσουν τη συμμετοχή τους στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων όχι μόνο για την αντιμετώπιση επιμέρους προβλημάτων, αλλά σαν συνολική πολιτειακή απάντηση στο σημερινό αδιέξοδο.
Θεωρώ ότι το εγχείρημα της Μαρίας Καρυστιανού καλείται να επιλέξει ανάμεσα στις δύο αυτές απόψεις-διαδρομές. Δεν γνωρίζω εάν υπάρχουν δυνατότητες και διάθεση συγκερασμού τους. Η όποια επιλογή θα καθορίσει και το αποτέλεσμα του εγχειρήματος.
* Ο Γιάννης Μανιός είναι μέλος του Δικτύου Ενεργών Πολιτών Παιανίας-Γλυκών Νερών
